Adhyaya 4
Soma Pacifies the Pracetās; Dakṣa’s Haṁsa-guhya Prayers; Hari Grants Creative Power
విసర్గం (ద్వితీయ సృష్టి) వివరంగా వినాలన్న పరీక్షితుని కోరికకు స్పందిస్తూ శుకదేవుడు, దీర్ఘ తపస్సు ముగించుకుని తిరిగివచ్చిన ప్రచేతసుల కథను పూర్వ సృష్టి వర్ణనలతో అనుసంధానిస్తాడు. భూమి చెట్లతో నిండిపోయిందని చూసి ప్రచేతసులు కోపంతో అగ్ని, వాయువులను విడిచిపెట్టి అడవులను దహించబోతారు. అప్పుడు వనస్పతుల అధిపతి, చంద్రదేవుడు సోముడు వచ్చి రాజధర్మం అంటే చెట్లతో సహా సమస్త ప్రజలను రక్షించడమేనని, చరాచర భూతాలలో పరమాత్మ నివసిస్తాడని బోధిస్తాడు. సోముడు చెట్లు పెంచిన మారిషాను సమర్పిస్తాడు; ఆమె ద్వారా ప్రచేతసులకు దక్షుడు జన్మించి లోకాలను ప్రజలతో నింపుతాడు. దక్షుడు మొదట మనసుతో సృష్టి చేస్తాడు; అది సరిపోదని అఘమర్షణలో ఘోర తపస్సు చేసి హంసగుహ్య ప్రార్థనలతో గుణాతీతుడైన, ప్రమాణాతీతుడైన, అయినా అంతర్యామిగా ఉన్న భగవంతుని స్తుతిస్తాడు. సంతోషించిన హరి అష్టభుజ మహారూపంలో ప్రత్యక్షమై సృష్టి ప్రయోజనాన్ని ఉపదేశించి, అసిక్నీని భార్యగా ఇచ్చి, సంతానోత్పత్తి శక్తిని ప్రసాదిస్తాడు; తదుపరి వంశవిస్తారానికి ఇది ఆరంభం అవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
శ్రీరాజు పలికెను—స్వాయంభువ మన్వంతరంలో దేవులు, అసురులు, మనుష్యులు, నాగులు, మృగాలు, పక్షులు మొదలైన వారి సృష్టిని మీరు సంక్షేపంగా చెప్పారు. ఇప్పుడు, ఓ భగవన్, దానినే విస్తారంగా వినదలచుకున్నాను; అలాగే పరమ భగవంతుడు ఏ శక్తితో అనుసృష్టి (ద్వితీయ సృష్టి)ను సృజించాడో కూడా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను।
Verse 2
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
శ్రీరాజు పలికెను—స్వాయంభువ మన్వంతరంలో దేవులు, అసురులు, మనుష్యులు, నాగులు, మృగాలు, పక్షులు మొదలైన వారి సృష్టిని మీరు సంక్షేపంగా చెప్పారు. ఇప్పుడు, ఓ భగవన్, దానినే విస్తారంగా వినదలచుకున్నాను; అలాగే పరమ భగవంతుడు ఏ శక్తితో అనుసృష్టి (ద్వితీయ సృష్టి)ను సృజించాడో కూడా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను।
Verse 3
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥
శ్రీసూతుడు పలికెను—రాజర్షి అడిగిన ఈ ప్రశ్నను విని మహాయోగి బాదరాయణి (శుకదేవుడు) దానిని ప్రశంసించి, మునిశ్రేష్ఠుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు।
Verse 4
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
శ్రీశుకదేవుడు పలికెను—ప్రాచీనబర్హిషుని పది కుమారులైన ప్రచేతసులు సముద్రజలంలో తపస్సు చేసి జలములోనుండి పైకి వచ్చినప్పుడు, భూమి అంతటా వృక్షాలతో నిండిపోయి ఉన్నదని చూచిరి।
Verse 5
द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
జలంలో దీర్ఘ తపస్సు చేసినందున ప్రచేతసులు వృక్షాలపై కోపగించిరి. వాటిని భస్మం చేయాలనే తపనతో వారు తమ ముఖముల నుండి వాయువును, అగ్నిని సృష్టించిరి।
Verse 6
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
హే కురువీర! వాయు అగ్నులు వృక్షాలను దహించుచున్నట్లు చూచి, వృక్షరాజుడూ చంద్రాధిదేవతయైన మహాసోముడు ప్రచేతసుల కోపాన్ని శమింపజేయునట్లు రాజసభ్యంగా పలికెను।
Verse 7
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥
హే మహాభాగులారా! ఈ దయనీయ వృక్షాలను భస్మం చేసి నశింపజేయుట మీకు తగదు. మీరు ప్రజల అభివృద్ధిని కోరువారు, ప్రజల రక్షకులుగా స్మరింపబడినవారు।
Verse 8
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥
అహో! ప్రజాపతులకూ అధిపతియైన, అవ్యయుడూ సర్వవ్యాపియైన భగవాన్ శ్రీహరియే ఈ వనస్పతులు, ఔషధులను సృష్టించాడు; అవి ఇతర జీవులకు ఆహారమై పోషణ కలుగజేయునట్లు।
Verse 9
अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥
ప్రకృతి నియమముచే ఫలపుష్పములు కీటపక్షుల ఆహారం; గడ్డి మొదలైన అపాద జీవములు గోవు‑మహిషి వంటి చతుష్పదుల ఆహారం; ముందుకాళ్లు చేతులుగా ఉపయోగించలేని జంతువులు వ్యాఘ్రాది నఖధారుల భక్ష్యం; హరిణ‑మేకలు మరియు ధాన్యములు మనుష్యుల ఆహారం।
Verse 10
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
హే అనఘులారా, మీ తండ్రి ప్రాచీనబర్హి గారూ, దేవదేవుడైన భగవంతుడూ మీకు ప్రజాసృష్టి చేయమని ఆజ్ఞాపించారు. కాబట్టి మీ ప్రజలు, సంతతి పోషణకు అవసరమైన ఈ వృక్ష‑ఔషధులను మీరు ఎలా దహనం చేయగలరు?
Verse 11
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥
సత్పురుషుల మార్గాన్ని అనుసరించండి—మీ తండ్రి, తాత, ముత్తాతలు నడిచిన మార్గం అదే: మనుష్యులు, జంతువులు, వృక్షాలు సహా ప్రజలను పోషించడం. కారణంలేని మండిన కోపాన్ని ఆపండి; అందుచేత మీ కోపాన్ని నియంత్రించమని నేను ప్రార్థిస్తున్నాను।
Verse 12
तोकानां पितरौ बन्धू दृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥
ఎలా తల్లిదండ్రులు పిల్లలకు మిత్రులు, పోషకులు అవుతారో; ఎలా కనురెప్ప కన్నును కాపాడుతుందో; ఎలా భర్త స్త్రీని పోషించి రక్షిస్తాడో; ఎలా గృహస్థుడు భిక్షువులకు ఆశ్రయదాతవో; ఎలా పండితుడు అజ్ఞానికి సుహృదో—అలాగే రాజు సమస్త ప్రజలకు ప్రాణదాత, రక్షకుడు. వృక్షాలు కూడా రాజు ప్రజలే; కాబట్టి వాటికి రక్షణ ఇవ్వాలి।
Verse 13
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
సర్వభూతాల దేహాంతరంలో—చరాచరములలో, మనుష్యులు, పక్షులు, జంతువులు, వృక్షములలో కూడా—ఆత్మరూపంగా హరి ఈశ్వరుడు నివసిస్తున్నాడు. కాబట్టి ప్రతి దేహాన్ని ప్రభువు నివాసం, దేవాలయంగా చూడండి; అట్టి దర్శనంతో భగవంతుడు తృప్తి చెందుతాడు. అందుచేత కోపంతో వృక్షరూప జీవులను హతమార్చకండి।
Verse 14
य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥
ఆత్మతత్త్వ జిజ్ఞాసతో, దేహంలో ఆకాశం నుండి పడినట్లుగా అకస్మాత్తుగా ఉద్భవించే ఘోర క్రోధాన్ని నియంత్రించువాడు, ప్రకృతి గుణాల ప్రభావాన్ని అతిక్రమించును।
Verse 15
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
ఈ దయనీయ వృక్షాలను ఇక మరింత దహించుట చాలును; మిగిలిన వృక్షాలకు శుభం కలుగుగాక, మీకూ సంతోషం కలుగుగాక। ఇది వృక్షాలు కుమార్తెగా పెంచిన ‘మరిషా’ అనే సుగుణవతి సుందరి; ఆమెను భార్యగా స్వీకరించండి।
Verse 16
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
ఓ రాజా! ఈ విధంగా వరారోహా అప్సరకన్యను సమాధానపరచి, చంద్రరాజు సోముడు ఆమెను వారికి ఇచ్చి వెళ్లిపోయెను; ప్రచేతసులు ధర్మవిధానముతో ఆమెను వివాహమాడిరి।
Verse 17
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥
ఆ కన్య గర్భమున ప్రచేతసుల నుండి ‘ప్రాచేతస’ దక్షుడు జన్మించెను; అతని ప్రజాసృష్టిచేత మూడు లోకములు జీవులతో నిండిపోయెను।
Verse 18
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: शृणु ॥ १८ ॥
కుమార్తెలపై అపార వాత్సల్యముగల దక్షుడు వీర్యముతోను మనసుతోను ఎలా వివిధ భూతములను సృష్టించెనో—దానిని నా మాటల నుండి శ్రద్ధగా వినుము।
Verse 19
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥
ప్రజాపతి దక్షుడు మొదట తన మనస్సుతోనే అనేక విధాల ప్రాణులను సృష్టించాడు—దేవులు, అసురులు, మనుష్యులు మొదలైనవారు, అలాగే ఆకాశం, భూమి, జలంలో నివసించే జీవులు।
Verse 20
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तप: ॥ २० ॥
ప్రజాపతి దక్షుడు ప్రజాసృష్టి సరిగా విస్తరించడం లేదని చూసి, వింధ్య పర్వతశ్రేణి సమీపంలోని ఒక పర్వతానికి వెళ్లి అక్కడ అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేశాడు।
Verse 21
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥
ఆ పర్వత సమీపంలో ‘అఘమర్షణ’ అనే పరమ పవిత్రమైన, పాపహరమైన తీర్థం ఉంది. అక్కడ దక్షుడు నియమంగా స్నానాచమనాలు చేసి, మహా తపస్సుతో భగవాన్ హరిని సంతోషపెట్టాడు।
Verse 22
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥
దక్షుడు ‘హంసగుహ్య’ అనే స్తోత్రంతో అధోక్షజ భగవంతుని స్తుతించాడు. ఓ రాజా, ఆ ప్రార్థనల వల్ల హరి ఎలా ప్రసన్నుడయ్యాడో నేను నీకు పూర్తిగా వివరిస్తాను।
Verse 23
श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
శ్రీప్రజాపతి చెప్పాడు—ఎప్పుడూ అసత్యం కాని అనుభూతి గల పరమేశ్వరునికి నమస్కారం; త్రిగుణమయ మాయా ప్రకాశం వల్ల జీవబంధనానికి ఆధారమైనవాడైన ఆయనకు నమస్కారం; ఇంద్రియప్రయోగాలకు అందని ఆయన ధామానికి నమస్కారం; గుణతత్త్వ బుద్ధికీ అతీతుడై, నిర్లిప్త స్వరూపుడై, స్వయంభూ స్వయంసిద్ధుడైన ఆయనకు నేను సాష్టాంగ ప్రణామం అర్పిస్తున్నాను।
Verse 24
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
విషయాలు ఇంద్రియాలు వాటిని ఎలా గ్రహిస్తాయో తెలుసుకోలేనట్లే, దేహంలో పరమాత్మతో కలిసి ఉన్న బద్ధజీవుడు కూడా సృష్టినియంత అయిన పరమపురుషుడు తన ఇంద్రియాలను ఎలా నడిపిస్తాడో గ్రహించలేడు. ఆ మహేశ్వరునికి నమస్కారం।
Verse 25
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
జడమైన దేహం, ప్రాణవాయువులు, బాహ్య-అంతఃకరణ ఇంద్రియాలు, భూతాలు, తన్మాత్రలు—ఇవి తమ స్వరూపాన్నీ, పరస్పరాన్నీ, తమ నియంతలనూ తెలుసుకోలేవు. కానీ చైతన్యమైన జీవుడు ఇవన్నీ మరియు వాటి మూలమైన త్రిగుణాలను తెలుసుకోగలడు; అయినా సర్వజ్ఞుడైన అనంత పరమేశ్వరుని దర్శించలేడు. అందుకే ఆయనకు నమస్కరిస్తాను।
Verse 26
यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥
మనస్సు నామరూపాల కల్పన నుండి పూర్తిగా ఉపశమించి, జాగ్రత్-స్వప్నాల వలె చంచలంగా కాక, సుషుప్తిలా లయమైపోక—అప్పుడు సమాధి స్థితి కలుగుతుంది. ఆ నిర్మల సమాధిలోనే పరమహంసస్వరూపుడైన భగవాన్ ప్రకాశిస్తాడు. ఆ శుచిసద్ముడైన ప్రభువుకు నమస్కారం।
Verse 27
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
యజ్ఞకర్మలో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు పదిహేను సామిధేనీ మంత్రాలతో కట్టెల్లో దాగి ఉన్న అగ్నిని వెలికి తీసినట్లే, ఉన్నత చైతన్యమున్న యోగులు ధ్యానంతో హృదయంలో స్థితమైన పరమాత్మను కనుగొంటారు। హృదయం త్రిగుణాలు, తొమ్మిది తత్త్వాలు, ఐదు భూతాలు, పది ఇంద్రియాలతో కప్పబడి ఉంది—ఇది ప్రభువు బహిరంగ శక్తి. ఆ పరమాత్ముడు నాపై ప్రసన్నుడగుగాక।
Verse 28
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
అసంఖ్యాత వైవిధ్యమయమైన మాయను నిరాకరించి నిర్వాణసుఖానుభూతిని ప్రసాదించేవాడు ఆ పరమాత్మనే. ఆయన అనేక దివ్య నామాలతో పిలువబడతాడు, ఆయనే విశ్వరూపుడు. ఇంద్రియాలకు అవర్ణనీయమైన ఆత్మశక్తి గల ప్రభువు నాపై ప్రసన్నుడగుగాక।
Verse 29
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥
భౌతిక శబ్దకంపనలతో చెప్పబడినది, భౌతిక బుద్ధితో నిర్ణయించబడినది, ఇంద్రియాలచే లేదా మనసుచే అనుభవించబడినది—ఇవన్నీ ప్రకృతి గుణాల వికారాలే; ఇవి భగవంతుని నిజ స్వరూపాన్ని తాకవు. ఆయన గుణాల మూలము, సృష్టి కారణము; సృష్టికి ముందు, సృష్టి తరువాత కూడా ఆయననే. ఆ కారణకారణుడైన పరమేశ్వరునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను।
Verse 30
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
యందు సమస్తం ఆధారపడివుంది, యందునుంచి మరియు యేనిచే సమస్తం జరుగుతుంది; సమస్తం ఆయనదే, సమస్తం ఆయనకే అర్పించబడుతుంది; ఆయన స్వయంగా చేస్తాడు, చేయిస్తాడు కూడా—ఆదినుండి ప్రసిద్ధమైన పరబ్రహ్మ అదే. ఉన్నత-నీచ కారణాలన్నిటికీ కారణమైన ఆయన ఏకైకుడు, అద్వితీయుడు; ఆయనకు మరొక కారణం లేదు. ఆయనకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను।
Verse 31
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
అనంత దివ్య గుణములు కలిగిన సర్వవ్యాపి భగవంతుడు వాదులు, తత్త్వవేత్తల హృదయాలలో అంతర్యామిగా ఉండి, కొన్నిసార్లు సమ్మతి, కొన్నిసార్లు విరోధం కలిగించి, వారిని మళ్లీ మళ్లీ ఆత్మమోహంలో పడేస్తాడు. అందువల్ల వారు నిర్ణయానికి రాలేరు. ఆ అనంతగుణభూమ్నే భగవంతునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను।
Verse 32
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
‘ఉంది’ ‘లేదు’ అని విరుద్ధంగా చెప్పే ఆస్తికులు, నాస్తికులు అనే రెండు పక్షాలు ఉన్నా, వారి విషయము ఒకటే పరమ తత్త్వం; అది భిన్నమైనా విరోధం లేని ధర్మములతో యుక్తం. యోగి పరమాత్మను అంగీకరించి ఆధ్యాత్మిక కారణాన్ని కనుగొంటాడు; సాంఖ్యవాది భౌతిక తత్త్వాలను విశ్లేషించి నిరాకార నిర్ణయానికి వాలుతూ పరమ కారణాన్ని అంగీకరించడు. అయినా చివరికి ఇద్దరూ అదే పరబ్రహ్మను సూచిస్తారు. ఆ పరబ్రహ్మకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను।
Verse 33
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
భౌతిక నామరూపలీలలకు అతీతుడైన అనంత భగవంతుడు, తన కమలపాదమూలాన్ని భజించే భక్తులపై అనుగ్రహార్థం దివ్య నామరూపాలను, జన్మకర్మల లీలలను ప్రదర్శిస్తాడు. సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన ఆ పరమ భగవంతుడు నాపై ప్రసన్నుడగుగాక।
Verse 34
य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
జీవుల ఆశయానుసారంగా దేహంలో నిలిచి ప్రాకృత జ్ఞానమార్గాల ద్వారా వివిధ రూపాలుగా ప్రకాశించే వాడు—గాలి భౌతిక గుణాలను మోసినట్లే—ఆ పరమేశ్వరుడు నా మనోరథాన్ని నెరవేర్చుగాక।
Verse 35
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
శ్రీశుకదేవుడు పలికెను—దక్షుడు ఈ విధంగా స్తుతించగా, భక్తవత్సలుడైన భగవాన్ హరి అఘమర్షణ అనే పవిత్రస్థలంలో ప్రాదుర్భవించాడు, ఓ కురుశ్రేష్ఠ పరిషిత్।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
గరుడుని భుజాలపై పాదాలు నిలిపి ప్రభువు ప్రాదుర్భవించాడు; ఆయనకు ఎనిమిది దీర్ఘ మహాబాహువులు, వాటిలో చక్రం, శంఖం, ఖడ్గం, కవచం, బాణం, ధనుస్సు, పాశం, గదా ప్రకాశించాయి।
Verse 37
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ఆయన పీతాంబరధారి, ఘనశ్యామవర్ణుడు, ప్రసన్న ముఖనేత్రాలతో ఉన్నాడు; ఆయన దేహాన్ని వనమాల అలంకరించింది, వక్షస్థలంపై శ్రీవత్సచిహ్నం మరియు కౌస్తుభమణి మెరిశాయి।
Verse 38
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ఆయన తలపై మహాకిరీటం, చెవుల్లో మెరిసే మకరాకార కుండలాలు; కాంచీ, ఉంగరాలు, వలయాలు, నూపురాలు, అంగదాలు మొదలైన ఆభరణాలతో అలంకృతుడయ్యాడు।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—దక్షుడు చేసిన స్తోత్రాలతో అత్యంత సంతోషించిన భక్తవత్సలుడు భగవాన్ హరి అఘమర్షణ తీర్థంలో ప్రత్యక్షమయ్యెను. గరుడుని భుజాలపై ఆయన కమలపాదాలు నిలిచియుండగా, ఎనిమిది దీర్ఘమైన, బలమైన, సుందరమైన భుజాలతో ప్రకాశించెను. ఆయన చేతుల్లో చక్రం, శంఖం, ఖడ్గం, కవచం, బాణం, ధనుస్సు, పాశం, గదా ఒక్కో చేతిలో ఒక్కో ఆయుధంగా మెరిసెను. పీతాంబరధారి, ఘనశ్యాముడు, ప్రసన్న ముఖనయనుడు, వనమాలధారి; వక్షస్థలంపై శ్రీవత్సచిహ్నం, కౌస్తుభమణి వెలిగెను. మహాకిరీటం, మకరకుండలాలు, కటిబంధం, కంకణాలు, ఉంగరాలు, నూపురాలు, భుజభూషణాలతో అలంకృతుడై త్రిలోకమోహన పురుషోత్తమ రూపాన్ని ధరించెను. నారద, నందాది భక్తులు, ఇంద్రప్రధాన దేవగణాలు, సిద్ధ-గంధర్వ-చారణులు చుట్టుముట్టి నిరంతరం స్తుతి-గానాలతో ఆయనను సేవించిరి.
Verse 40
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥
భగవానుని ఆ మహత్తరమైన, ఆశ్చర్యకరమైన, తేజోమయ రూపాన్ని చూచి ప్రజాపతి దక్షుడు మొదట కొంత భయపడెను; తరువాత పరమానందంతో భూమిపై దండవత్ ప్రణామం చేసెను.
Verse 41
न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥
పర్వతం నుండి ప్రవహించే జలధారలతో నదులు నిండినట్లే, దక్షుని ఇంద్రియద్వారాలు తీవ్ర ఆనందంతో నిండిపోయెను. ఆ పరమ హర్షంతో అతడు ఏ మాటనూ పలకలేక భూమిపై నిశ్చలంగా పడి ఉండెను.
Verse 42
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥
దక్షుడు ఏమీ పలకలేకపోయినప్పటికీ, సమస్త జీవుల హృదయాన్ని తెలిసిన భగవాన్ జనార్దనుడు, ప్రజావృద్ధి కోరికతో దండవత్గా పడి ఉన్న తన భక్తుడైన ఆ ప్రజాపతిని చూచి ఇలా పలికెను.
Verse 43
श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఓ మహాభాగ ప్రాచేతసా! నీవు తపస్సు ద్వారా సంపూర్ణ సిద్ధిని పొందితివి. నాపై పరమ శ్రద్ధతో, నన్నే పరమగమ్యంగా భావించిన భక్తితో నీవు నాలో అత్యున్నత భావాన్ని పొందితివి; అందుచేత నీ జీవితం కృతార్థమై, నీవు సంపూర్ణ పరిపూర్ణతను సాధించితివి.
Verse 44
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥
హే ప్రజానాథ దక్షా! లోకహితము మరియు లోకవృద్ధి కొరకు నీవు ఘోర తపస్సు చేసినందున నేను అత్యంత ప్రసన్నుడను. నా కోరిక కూడా ఇదే—ఈ లోకమందలి సమస్త జీవులు సుఖంగా ఉండాలి; అందుకే నా సంకల్పాన్ని లోకకల్యాణార్థం నెరవేర్చుటకు నీవు యత్నిస్తున్నావు, అందువల్ల నేను నీపై సంతోషించితిని.
Verse 45
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥
బ్రహ్మ, భవుడు (శివుడు), మనువులు, ఉన్నత లోకాల దేవాధిపతులు, మరియు మీరు ప్రజాపతులు—ఇవన్నీ నా విభూతులే; సమస్త జీవుల అభ్యుదయానికి కారణమై, వారి హితార్థం కార్యం చేస్తారు.
Verse 46
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥
హే బ్రాహ్మణా! ధ్యానరూప తపస్సే నా హృదయం; స్తోత్ర-మంత్రరూప వేదవిద్య నా దేహం; ఆధ్యాత్మిక క్రియలు మరియు పరవశభావాలు నా స్వరూపమే. విధిగా నిర్వహించిన యజ్ఞక్రతువులు నా అవయవాలు; ధర్మపుణ్యకర్మల నుండి పుట్టే అదృశ్య సుభాగ్యం నా మనస్సు; నా ఆజ్ఞలను విభాగాలుగా అమలు చేసే దేవతలు నా ప్రాణమూ ఆత్మయూ.
Verse 47
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥
సృష్టికి ముందుగా నేనే ఒక్కడే ఉన్నాను; అంతరంగములోనూ బాహ్యములోనూ మరొకటి ఏమియు లేదు. అప్పుడు చైతన్యమాత్రం అవ్యక్తంగా ఉండెను, నిద్రాకాలంలో చైతన్యం సుప్తంగా ఉన్నట్లుగా.
Verse 48
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥
నేను అనంత గుణాల ఆశ్రయము, అనంతుడను, సర్వవ్యాపకుడను; అందుచేత గుణముల ద్వారా నా గుణమయ స్వరూపము తెలిసియుండును. నా మాయాశక్తి నుండి ఈ జగత్ప్రపంచము నాలోనే ప్రదర్శితమైంది; ఆ విశ్వప్రదర్శనలో ఆదిసత్త్వమైన స్వయంభూ అజ బ్రహ్ముడు ప్రాకట్యమయ్యాడు—అతడే మీ మూలము, భౌతిక మాతృగర్భజన్మ లేనివాడు.
Verse 49
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
విశ్వానికి అధిపతి అయిన బ్రహ్మదేవుడు, నా శక్తితో ప్రేరణ పొంది సృష్టిని ప్రారంభించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, తాను అసమర్థుడని భావించాడు.
Verse 50
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
అందువల్ల నేను అతనికి సలహా ఇచ్చాను, నా ఆదేశాల మేరకు అతను అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేశాడు. ఈ తపస్సు కారణంగా, సృష్టి కార్యాలలో తనకు సహాయం చేయడానికి బ్రహ్మదేవుడు మీతో సహా తొమ్మిది మంది ప్రజాపతులను సృష్టించగలిగాడు.
Verse 51
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
ఓ నా प्रिय కుమారుడా దక్షా, ప్రజాపతి పంచజనుడికి అసిక్ని అనే కుమార్తె ఉంది, ఆమెను నీకు భార్యగా స్వీకరించమని నేను నీకు ఇస్తున్నాను.
Verse 52
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
ఇప్పుడు స్త్రీ పురుషులుగా లైంగిక జీవితంలో ఏకం కండి, ఈ విధంగా, ఈ అమ్మాయి గర్భంలో వందలాది మంది పిల్లలను కనడం ద్వారా జనాభాను పెంచండి.
Verse 53
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
మీరు అనేక వందల మరియు వేల మంది పిల్లలకు జన్మనిచ్చిన తర్వాత, వారు కూడా నా మాయాశక్తికి లోబడి, మీలాగే లైంగిక జీవితంలో పాల్గొంటారు. కానీ మీ పట్ల మరియు వారి పట్ల నా దయ వల్ల, వారు కూడా నాకు భక్తితో కానుకలు సమర్పించగలుగుతారు.
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి విశ్వభావనుడైన భగవాన్ హరి, దక్షుని ఎదుటనే, స్వప్నానుభవించిన వస్తువులా అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను।
Frequently Asked Questions
After prolonged austerities in water, they emerged to find the earth’s surface densely covered by trees, obstructing intended habitation and agriculture. Their reaction is portrayed as krodha born from frustration; the episode becomes a dharma-lesson that population increase must not be pursued through destructive anger against other prajā.
Soma argues that a ruler’s dharma is poṣaṇa—protection and welfare of all subjects, including forests—because the Lord created vegetation as part of the maintenance system for embodied life. Since Paramātmā resides in trees as well, harming them in anger is spiritually offensive and socially self-defeating.
Māriṣā is presented as a virtuous maiden raised by the trees and offered to the Pracetās. Through her womb, the lineage produces Dakṣa, a major prajāpati. The narrative symbolically links ecological protection (trees) with legitimate population growth (prajā-vṛddhi) under dharma.
The Haṁsa-guhya stuti is Dakṣa’s esoteric praise emphasizing that Bhagavān is beyond material vibration, sense perception, and speculative intellect, yet is realized in purified consciousness and through loving service. The prayers function as a theological key: visarga succeeds when grounded in devotion and divine sanction, not mere technique.
The eight-armed form underscores Hari’s sovereignty over cosmic order and protection. The weapons signify governance, restraint of adharma, and the Lord’s capacity to maintain creation while empowering agents like Dakṣa to perform visarga within dharmic boundaries.
Hari states that before creation He alone existed with His potencies; from His material energy arises the cosmos and Brahmā, who then creates prajāpatis through tapas empowered by the Lord’s guidance. This frames all secondary creators as dependent instruments (śakti-āveśa in function), operating under Bhagavān’s will.