Adhyaya 241

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘సామాది’ అనే 240వ అధ్యాయం ముగిసింది। ఇప్పుడు 241వ అధ్యాయం ‘రాజనీతి’ ప్రారంభం। రాముడు అన్నాడు—షడ్విధ బలాన్ని వ్యూహబద్ధం చేసి, దేవతలను విధివిధానంగా ఆరాధించి, శత్రువుపై కదలాలి—మౌల (వంశపారంపర్య/స్థిర), భృత (వేతనభోగి), శ్రేణి (గణ/నిగమ), సుహృత్ (మిత్ర), ద్విషత్ (శత్రుపక్షం నుండి వచ్చిన), మరియు ఆటవిక (అరణ్యజన) బలం।

Verse 2

पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः

ముందున్న అంశం తరువాతదానికంటే భారమైనది; అలాగే సైన్యాల వ్యసనాలు (దుర్బలతలు/ఆపత్తులు) కూడా గ్రహించాలి। షడంగ శక్తి అంటే—మంత్రం (సలహా) మరియు కోశం (ఖజానా), అలాగే పదాతి, అశ్వ, రథ, ద్విప (ఏనుగు) బలాలు।

Verse 3

नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः

నది దాటే చోట్ల, చిత్తడి ప్రాంతాల్లో, దుర్గాల్లో ఎక్కడెక్కడ భయం కలుగుతుందో అక్కడక్కడ సేనాపతి వ్యూహబద్ధమైన బలాలతో అక్కడికి వెళ్లాలి।

Verse 4

नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं

నాయకుడు ముందుగా సాగాలి, పరీక్షిత వీరులతో చుట్టుముట్టబడి. మధ్యలో గృహజనులు (భార్యలు), స్వామి/రాజు మరియు ఖజానా ఉండాలి; బలహీనమైనదంతా కూడా అక్కడే ఉంచి రక్షించాలి.

Verse 5

पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं

రెండు పార్శ్వాలలో గుర్రాలను నిలపాలి; అశ్వారోహ దళం పార్శ్వాలలో రథాలు ఉండాలి. రథాల పార్శ్వాలలో ఏనుగులు; ఏనుగుల పార్శ్వాలలో ఆటవీ-బలం (అరణ్య దళం) ఏర్పాటు చేయాలి.

Verse 6

पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः

తర్వాత సమర్థ సేనాపతి సమస్త ఏర్పాట్లను యథావిధిగా ముందుగా ఉంచి తానే సాగాలి. సన్నద్ధమైన సైన్యసమూహంతో నెమ్మదిగా కదులుతూ అలసినవారిని ధైర్యపరచాలి.

Verse 7

यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया

మహా వ్యూహంతో ముందుకు సాగాలి—ముందుభాగం రెండు వైపులా దాడి చేయుటకు ‘మకర’ వ్యూహం, లేదా పైకెత్తిన రెక్కలతో ‘శ్యేన’ వ్యూహం, లేదా ‘సూచీ’ వ్యూహం, లేదా ‘వీరవక్త్రా’ వ్యూహం.

Verse 8

पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्

వెనుక నుండి భయం ఉంటే ‘శకట’ (బండి ఆకృతి) వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. పార్శ్వాలలో ‘వజ్ర’ అనే వ్యూహం; అన్ని వైపులా భయం ఉంటే ‘సర్వతోభద్ర’ వ్యూహాన్ని విన్యసించాలి.

Verse 9

कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं

పర్వత గుహలో, ఘనమైన శైల-అరణ్య దుర్గప్రదేశంలో, దిగువ లోయ మరియు అరణ్య మార్గ సంకటంలో అతడు దీర్ఘ ప్రయాణంతో అలసిపోయి, ఆకలి-దాహాలతో కూడిన శ్రమక్లేశంతో క్షీణించాడు।

Verse 10

व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि

రోగం, దుర్భిక్షం, మహమ్మారి మరణాలతో పీడితమై, దొంగల వల్ల భీతిగొని; బురద, ధూళి, నీటి గుంపులతో మూసుకుపోయి; మార్గంలో రాకపోకలు చెల్లాచెదురై గుంపులుగా నిలిచిపోవడం—ఇవి దుఃఖసంకట లక్షణాలు।

Verse 11

प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं

నిద్రిస్తున్నవాడు, భోజనంలో మునిగి చెదరిపోయినవాడు, నేలపై పడివున్నవాడు, స్థిరంగా లేనివాడు, దొంగలు లేదా అగ్ని భయంతో వణికినవాడు, వర్షం-గాలికి దెబ్బతిన్నవాడు—ఇలాంటి వారు అసహాయులని భావించి రక్షణార్హులు।

Verse 12

इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली

ఇలా ఆరంభంలో తన సేనావ్యూహాన్ని కాపాడి, శత్రువు ముందుగా మోహరించిన దళాలను దెబ్బతీసి చెదరగొట్టాలి. దేశ-కాలాలకు అనుగుణంగా విశేషంగా తన్ను మార్చుకొని, పరిస్థితి మేరకు వ్యూహప్రకృతిని మార్చగలవాడే బలవంతుడైన సేనాధిపతి।

Verse 13

कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं

ప్రకటంగా, ప్రకటిత యుద్ధమే చేయాలి; కానీ విరుద్ధ పరిస్థితిలో కూటయుద్ధం—గుప్తమైన మాయాయుద్ధం—ఆశ్రయించాలి. ఇలాంటి ఆకస్మిక దాడుల సమయంలో శత్రువు గందరగోళంలో ఉన్నప్పుడు అతడిని సంహరించాలి।

Verse 14

वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः

“వజ్రసంకట” అనే (రక్షా) మంత్రంలో ‘ఖ’ మరియు ‘ఛ’ అనే అక్షరాలు చెప్పబడ్డాయి. ఇది స్వభూమిలో లేని వాడిని, స్వభూమిలో ఉన్న వాడిని, స్వభూమిపైనే జన్మించిన/స్థాపితుడైన వాడిని రక్షిస్తుంది; అలాగే పరిస్థితుల బలంతో లాగబడినవాడిని, అరణ్యవాసులు మొదలైనవారు పాశాలతో బంధించినవాడినీ రక్షిస్తుంది।

Verse 15

हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्

వ్యూహాన్ని ఛేదించడం, (యుక్తిగా) దానం/రాయితీ చూపడం, శత్రువును లాగి దూరం చేయడం వంటి కార్యాలలో నిపుణులైన అగ్రవీరులతో శత్రువును దాడి చేయాలి. ముందుగా ఎదురుగా కనిపించి, వారి లక్షణాలను గమనించి నిర్ణయం చేసి కార్యం చేయాలి।

Verse 16

हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः

వెనుక నుండి దాడి చేయాలి—బలం, వేగం కలిగిన ప్రధాన వీరునితో చేరి. లేదా వెనుక నుండి శత్రువును గందరగోళంలోకి నెట్టివేసి, తరువాత ముందునుండి శూరుడిచే దాడి చేయించాలి।

Verse 17

आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्

కూటయోధన శాస్త్రంలో ఈ రెండు పార్శ్వ-ప్రహారాలు వివరించబడ్డాయి. అసమ భూభాగంలో వేగవంతుడు ముందుగా ముందునుండి దాడి చేసి, తరువాత వెనుకనుండి బలంగా ప్రహరించాలి।

Verse 18

पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ

అసమ భూభాగంలో ముందూ వెనుకా—అలాగే రెండు పార్శ్వాలపైనా—ఇదే విధంగా క్రమం పాటించాలి. మొదట శత్రువుల అగ్రబలం మరియు అటవీ/వనబలాన్ని అడ్డుకునేందుకు దళాలను నియోగించి యుద్ధం చేయించి, తరువాత అదే క్రమంలో ముందుకు సాగాలి।

Verse 19

श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्

శత్రువు శ్రాంతుడై, మందగించి, యుద్ధనాదం లేకుండా ఉన్నప్పుడు ధృఢ యోధుడు అతనిపై దాడి చేయాలి; ఇంకా వాహనం అలసిపోని వాడినీ. శత్రుసేనను కలవరపెట్టి లేదా వారి వ్యూహంలో భంగం కలిగించి నిరంతర ప్రయత్నంతో కార్యం చేయాలి।

Verse 20

जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु

“నేను గెలిచాను” అని భావించి నిర్లక్ష్యంగా విశ్వాసంతో ఉన్నవాడిని మంత్ర-నీతిని (గూఢ ఉపాయాలు, సలహా) ఆశ్రయించి సంహరించాలి. ఇది సైన్యశిబిరం, నగరం, గ్రామం, పంటలు, యజమానులు, ప్రజలు మొదలైన చోట్ల కూడా వర్తిస్తుంది।

Verse 21

विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्

ప్రతిపక్ష సేనావ్యూహం సడలిపోయి నిర్లక్ష్యంగా ఉన్నప్పుడు అప్రమత్తుడైన నాయకుడు దానిని నాశనం చేయాలి. లేదా మార్గాలను అడ్డగించి, పశువులను పట్టి లాగినట్లు దానిని బయటకు లాగి తెచ్చి అదే లక్ష్యాన్ని కొట్టాలి।

Verse 22

अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं

రాత్రి అకస్మాత్తు దాడి భయంతో కాపలా కాస్తూ మేల్కొని శత్రుసైన్యం అలసిపోతుంది, పగలు నిద్రపోతుంది; అప్పుడు నిద్రతో వ్యాకులమైన, అసహాయ సైనికులను నిద్రలోనే సంహరించాలి।

Verse 23

निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं

రాత్రి లక్ష్యం నిర్భయంగా గాఢ నిద్రలో ఉన్నప్పుడు ఏనుగులతో గానీ ఖడ్గధారులతో గానీ దాడి చేయాలి. ప్రయాణంలో ముందుగా అగ్రదళాన్ని పంపి, తరువాత వనదుర్గంలో ప్రవేశించాలి।

Verse 24

अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च

ఇందులో—ఇంకా ఏకంగా ఉన్న సేనాదళాలను విడదీయడం; ఇప్పటికే విడిపోయిన దళాలను మళ్లీ సమీకరించి పునర్వ్యవస్థీకరించడం; భయపెట్టే చర్యలు మరియు ద్వారాలపై దాడి/బలవంత ప్రవేశం; అలాగే ధనాగార రక్షణకు నియుక్తమైన గజరక్షకుని కర్తవ్యకర్మలు చెప్పబడ్డాయి।

Verse 25

अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं

ఇది—బహిరంగ విరోధం కలగకుండా శత్రుసేనను విడదీయు విధానం, మిత్రసంధానం (సంధి కుదుర్చుకునే కళ), రథకర్మ, అడవుల్లో దిశలు మరియు మార్గాల పరిశీలన, అలాగే ‘వీవధా-సార’ (యుద్ధహత్య యొక్క సారం) లక్షణనిర్ణయాన్ని వివరిస్తుంది।

Verse 26

अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च

ఇక్కడ—ఇతరులను అనుసరించడం మరియు వెనుదిరగడం, పనులను త్వరగా సాధించడం, దీన/నీచుల అనుసరణ, అలాగే గాయం/హాని; ఇంకా కోటి (పార్శ్వాలు) మరియు జఘన (నితంబం) సంబంధిత లక్షణాలు సూచించబడ్డాయి।

Verse 27

अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च

అలాగే అశ్వకర్మ (గుర్రాలకు సంబంధించిన విధులు), పత్తి/పాదాతి సైనికుడు ఎల్లప్పుడూ శస్త్రధారణ చేయడం, శిబిరం మరియు మార్గాది శుద్ధి/శుభ్రపరచడం, అలాగే కందకాలు తవ్వి నిర్వహించే వస్తికర్మ కూడా వివరించబడింది।

Verse 28

संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता

దట్టమైన మొద్దులు, వల్మీకాలు (చీమల గుట్టలు), చెట్లు, పొదలు, చిన్న ముల్లుగడ్డి లేనిది; అలాగే పాముల దాగుడు/భయం లేనిది—అటువంటి భూమి పాదాతి సేనకు అతివిషమం కాదని భావించబడుతుంది।

Verse 29

स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः

చెట్లు, రాళ్లు తక్కువగా ఉండి, సులభంగా త్వరగా దాటగలిగేలా ఉండి, నేల దృఢంగా, గరుగు/కంకరలేకుండా, బురదలేకుండా, సహజ జలవిసర్జన (నిచ్చెన) కలిగి ఉంటే—అది ‘వాజిభూ’గా, ఉత్తమ (అశ్వయోగ్య) భూమిగా చెప్పబడుతుంది।

Verse 30

निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता

మొద్దులు (చెట్టు తొక్కలు) లేదా అడ్డంకి చెట్లు లేని, పొలాల మడులు/కేదారబంధాలతో చీలిపోని; రథాలు నడిచేంత దృఢమైన, బురదలేని, సమతలంగా ఒత్తి గట్టిపరచగలిగే, నరికాల్సిన చెట్లు లేని, అలాగే చీమల గుట్టలు, కట్టుదిట్టమైన ఒడ్డులు, మడుగు/చెరువు బురదలేని స్థలం శ్రేష్ఠం।

Verse 31

निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि

జలపాతాల వల్ల చీలిన దుర్గమ పర్వతభూమి, అసమ నేల, అలాగే ‘గజమేదిని’ (ఏనుగు దళానికి అనుకూలమైన భూమి)—ఇలాంటి భూభాగాలు సేనాబలాలను భిన్న రీతుల్లో స్వీకరించి ప్రభావితం చేస్తాయి; ముఖ్యంగా ఉరస్సు-ముందుభాగం మొదలైన బలహీన బిందువుల/వ్యవస్థల విషయంలో తేడా కలిగిస్తాయి।

Verse 32

प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते

‘ప్రతిగ్రహ’ అని ప్రసిద్ధమైనది రాజకార్యాలలో మధ్యస్థ ఖాళీని కప్పి రక్షించగల సామర్థ్యమున్నది; అది లేని వ్యూహం మాత్రం విరిగినట్టే కనిపిస్తుంది।

Verse 33

जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता

విజయం కోరేవాడు తొందరపడి యుద్ధంలోకి దిగకూడదు; జ్ఞానవంతుడు లోభం/లంచానికి లొంగని (అప్రతిగ్రహ) వాడై ఉండాలి. రాజు ఎక్కడ ఉంటాడో అక్కడే ఖజానా; ఎందుకంటే రాజ్యాధికారం నిజంగా ఖజానాపైనే ఆధారపడుతుంది।

Verse 34

योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने

ఆ తరువాత యోధులకు కొంతైనా దానం ఇవ్వాలి; ఏమీ ఇవ్వకపోవడం తగదు. రాజహత్యకు ద్రవ్యదండం ఒక లక్ష; రాజపుత్రహత్యకు దాని సగం.

Verse 35

सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः

సేనాపతి వధలో కూడా అదే విధంగా ప్రహారం చేయాలి; ఏనుగులు మొదలైనవాటిని మర్దించడం (చితకడం) విషయంలోనూ అలాగే దెబ్బలు ఇవ్వాలి. లేకపోతే ప్రత్యర్థి అశ్వ, రథ, దంతి (ఏనుగు)లను ఎదుర్కొని యుద్ధం చేయాలి.

Verse 36

निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः

సేనాపతి ‘నిఃశర్కరా (గరుగు లేని నేల)’ ‘గమ్యశైలం (సులభంగా చేరగల కొండదారి)’ వంటి సంకేత-ఆదేశాలు, అలాగే ‘ఇప్పుడు ఏమి ఇవ్వాలి?’ వంటి ఆజ్ఞలు ఇవ్వాలి—అభ్యాసం మరియు వెనుదిరుగుటలో గుంపు కట్టకుండా ఉండేందుకు. దళాలు కలగలిపి కాకుండా యుద్ధం చేయాలి; కలయిక (సంకర) గందరగోళాన్ని తెస్తుంది.

Verse 37

महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः

అత్యంత సంకుల యుద్ధాలలో ఏనుగును ఆశ్రయించాలి. గుర్రానికి ప్రతియోధ-రక్షకులుగా మూడు మంది పురుషులు ఉండాలి.

Verse 38

इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च

ఇలా మూడు గుర్రాలు నియమించబడాలి. ఏనుగుకు పాదగోపులు (కాలినడక రక్షకులు)గా పదిహేను మంది పురుషులు నియమించాలి.

Verse 39

विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः

ఏనుగు-దళానికి, రథ-దళానికి నియమితమైన సాంకేతిక పదం ‘విధాన’ము. ‘అనీక’ అనగా యుద్ధముఖం/వ్యూహరచన అని గ్రహించాలి; అందువల్ల నియమప్రకారం తొమ్మిది ఏనుగులను ఏర్పాటు చేయాలి.

Verse 40

तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः

అదేవిధంగా అనీకంలోని ‘రంధ్ర’ములు (ఖాళీలు/బలహీన అంతరాలు) ఐదు విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి; కాబట్టి అనీకాన్ని ఆ విభాగం ప్రకారం విభజించి వ్యూహసంపదను (సరైన ప్రభావవంతమైన అమరికను) స్థాపించాలి.

Verse 41

उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः

ఉరః-ప్రాంతానికి సంబంధించి భావనాత్మకంగా విభజించి పేర్లు పెట్టవలసిన భాగాలు ఇవి—ఉరః (వక్షస్థలం), కక్షలు (బాహుమూలాలు), పక్షాలు (పార్శ్వాలు), మధ్యము, పృష్టము (వెనుక భాగం), ప్రతిగ్రహము (ఆఘాత-గ్రహణ/ఆశ్రయ భాగం).

Verse 42

कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः

వ్యూహశాస్త్ర నిపుణులు ‘కోటీ’ అనే వ్యూహాన్ని సప్తాంగ (ఏడు అంగాల) వ్యూహమని అంటారు. ఇది ఉరః, కక్షలు, పక్షాలతో కూడి, ప్రతిగ్రహం (ఆఘాత-గ్రహణం) కోసం రూపొందిన వ్యూహం.

Verse 43

गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः

గురు మరియు శుక్రుని ఈ నియమం ప్రకారం, సేనాపతులు కక్షలను (పార్శ్వ స్థానాలను) ఖాళీగా ఉంచి తమ స్థానంలో నిలవాలి; వారు శ్రేష్ఠ వీరులు, సమర్థ పురుషులతో చుట్టుముట్టబడి ఉండాలి.

Verse 44

अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः

వారు వ్యూహభంగం చేయకుండా యుద్ధం చేయాలి, పరస్పరం ఒకరినొకరు రక్షించాలి. మధ్యవ్యూహంలో బలహీన దళాన్ని ఉంచి, యుద్ధ ప్రధాన ఉపకరణాలను వెనుక భాగంలో స్థాపించాలి.

Verse 45

युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्

యుద్ధం నాయకుని ప్రాణంపై ఆధారపడుతుంది; అతడు హతుడైతే సేన నాయకరహితమవుతుంది. అందుచేత ముందుభాగంలో వక్షరక్షగా ప్రబల ఏనుగులను నిలిపి, రెండు కక్షలలో ఉగ్ర రథాలను ఉంచాలి.

Verse 46

हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः

రెండు పక్షాలపై అశ్వదళాన్ని అమర్చినప్పుడు ఆ వ్యూహం ‘మధ్యభేది’ అని చెప్పబడుతుంది. మధ్యదేశంలో అశ్వనీకాన్ని, కక్షలలో రథనీకాన్ని స్థాపించాలి.

Verse 47

पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये

రెండు పక్షాలపై గజనీకాన్ని నిలిపితే ఈ వ్యూహం ‘అంతర్భేద్య’ (అంతఃప్రవేశి) అని స్మరించబడుతుంది. రథస్థానంలో అశ్వాలను, అశ్వస్థానంలో పదాతులను ఉంచాలి.

Verse 48

रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः

రథాలు లేనిచో వ్యూహంలో అన్ని చోట్ల వాటి స్థానంలో ఏనుగులను నియోగించాలి. పాదసైన్యం (దండ) అధికమైతే అది ‘ఆబాధ’ అంటే అడ్డంకి అని ప్రకటించబడింది.

Verse 49

मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च

మండలాకారంగా గట్టిగా సంకుచితమై చుట్టబడిన వలయాన్ని ‘భోగ’మని అంటారు. ‘దండ’కు అనేక భేదాలు ఉన్నాయి—విను. త్ర్యక్‌ (పక్కదిశ)గా తిరిగే వృత్తి ‘దండ’; దానికి భిన్నమైన మరొక విధమైన మలుపే ‘భోగ’ము.

Verse 50

मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च

ధనుస్సు వృత్తాకారంగా ఉంటే ‘మండల’ము. అన్ని వైపులా సమంగా గుండ్రంగా ఉంటే ‘సర్వతోవృత్తి’. వేర్వేరు/అసమాన వంకరలు ఉంటే ‘పృథగ్వృత్తి’. గట్టిగా కలిసికట్టుగా లేక సరిగా జతకాకపోతే ‘అసంహత’. చీలికలు/పగుళ్లు ఉంటే ‘ప్రదర’. అతిగా కఠినమైతే ‘దృఢక’. లాగడం అసహ్యంగా, వాడలేనంతగా ఉంటే ‘అసహ్య’. మధ్యభాగం పొట్టలా ఉబ్బితే ‘కుక్షి’ అని అంటారు.

Verse 51

प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ

‘ప్రతిష్ఠ’ (దృఢంగా స్థాపితుడు) మరియు ‘సుప్రతిష్ఠ’ (అత్యంత సుస్థాపితుడు); ‘శ్యేన’ (గద్దలాగా వేగవంతుడు, దూరదర్శి); ‘విజయ’ మరియు ‘సంజయ’ (విజయాన్ని ప్రసాదించేవాడు); ‘విశాల’; ‘విజయ’ (విజయస్వరూపం); ‘శూచీ’ (పవిత్రుడు); ‘స్థూణాకర్ణ’ (స్తంభంలాంటి చెవులు కలవాడు); ‘చమూముఖ’ (సేన అగ్రభాగ నాయకుడు)—ఇవి నామభేదాలు.

Verse 52

सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः

‘సర్పాస్య’ మరియు ‘వలయ’ అనే ఆయుధాలు, అలాగే ‘దండ’ మరియు దాని భేదాలు—ఇవి దుర్జేయాలు. ఇవి ‘అతిక్రాంత’ మరియు ‘ప్రతిక్రాంత’ అని, అలాగే పట్టుకునే/స్థానపరిచే విధానంలో రెండు కక్షల (రెండు ప్రక్కల) ద్వారా లేదా ఒక్క కక్ష/పక్షం ద్వారా అని కూడా వేరు వేరుగా నిర్దేశించబడతాయి.

Verse 53

अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः

(రేఖ/పరిమాణం) రెండు పక్షాలను మించి పోతే దాన్ని ‘అతిక్రాంత’ అంటారు. ఆ స్థితిని తిరగదోసితే మరో మూడు భేదాలు వస్తాయి. అలాగే (రేఖ/పరిమాణం) పక్షాలు మరియు ఉరస్‌ (వక్షస్థలం)ను మించి పోతే అది ‘ప్రతిష్ఠ’; దానికి విరుద్ధంగా మరో భేదం ఏర్పడుతుంది.

Verse 54

स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः

‘స్థూణాపక్ష’ అనేది ధనుస్సు యొక్క పక్షం/చాపపు భుజం; ‘ధనుఃపక్ష’ కూడా అదే పేరుగా చెప్పబడుతుంది. ‘దండ’ ద్విస్థూణ (రెండు స్థంభాల) గలదిగా, పైకి నిలువుగా ఉంటుంది. ‘ద్విగుణ’ అంటే అంతర్భాగం రెండింతలు అయినది; ‘అతిక్రాంతపక్ష’ అంటే పక్షం పరిమితిని మించి విస్తరించినది. మరొకదానిలో అమరిక విరుద్ధంగా ఉంటుంది.

Verse 55

द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा

లక్షణాల ప్రకారం క్రమంగా ఇవి తెలుసుకోవలసినవి—‘ద్విదండ’ మరియు ‘చతుర్దండ’; అలాగే ‘గోమూత్రికా’, ‘అహిసంచారీ’, ‘శకట’, ‘మకర’ అనే వ్యూహాలు.

Verse 56

भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये

‘భోగభేద’ అనే విభాగాలు వివరించబడ్డాయి; అలాగే ‘పరిప్లవంగక’, ‘దండపక్ష’ అనే రెండు పక్షాలు, ‘యుగారస్య’, ‘శకట’—మరియు వీటి విరుద్ధ అమరిక కూడా.

Verse 57

मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ

‘మకర’ మరియు ‘వ్యతికీర్ణ’, అలాగే ‘శేష’—ఇవి ఏనుగుల వరుసలతో అమర్చబడతాయి. ఇవి ‘మండల’ రకమైన వ్యూహభేదాలు; వాటిలో ‘సర్వతోభద్ర’ మరియు ‘దుర్జయ’ ప్రత్యేకంగా జయించలేనివిగా ప్రసిద్ధం.

Verse 58

अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः

రెండవ వ్యూహం ‘అష్టానీక’; మొదటిది ‘సర్వతోముఖ’. ‘అర్ధచంద్రక’, ‘ఊర్ధ్వాంగ’, ‘వజ్రభేద’—ఇవి ‘సంహతి’ (సఘన) నిర్మాణానికి చెందిన వ్యూహభేదాలు.

Verse 59

तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः

అదేవిధంగా ‘కర్కటశృంగీ’, ‘కాకపాద’, ‘గోధికా’ అనే వ్యూహాలు ఆకారభేదముచే గ్రహించవలెను; ఇవి మూడు, నాలుగు దళాల సేనావ్యూహాలుగా జ్ఞేయము.

Verse 60

दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे

సంగ్రామంలో దండ-ప్రకారానికి పదిహేడు వ్యూహాలు, మండల-ప్రకారానికి రెండు, అసంఘాత-ప్రకారానికి ఆరు, భోగ-ప్రకారానికి ఐదు వ్యూహాలు అని చెప్పబడినవి.

Verse 61

पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्

పక్షాది ఏకప్రహారంతో ప్రత్యర్థిని కూలదోసి, మిగిలిన అవయవాలు/పట్టులతో అతనిని చుట్టుముట్టవలెను. లేదా వక్షస్థల ప్రహారంతో నెట్టి, రెండు కటి-ప్రాంతాలతో అతనిని బిగిగా చుట్టివేయవలెను.

Verse 62

परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्

ప్రతిద్వంద్వి కటి-ప్రాంతానికి చేరి, పక్షద్వయంతో అతనికి ప్రతిగ్రహం/ప్రతిపట్టుకు అవకాశం ఇవ్వకుండా, రెండు కటులతో అతని జఘన-ప్రదేశాన్ని కొట్టి, వక్షస్థలంతో నొక్కిపీడించవలెను.

Verse 63

यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्

శత్రుబలం ఎక్కడ బలహీనమో, ఎక్కడ విభజితమైందో, ఎక్కడ ఇతరులచే అధిష్ఠితమై/వ్యస్తమైందో—ఆ దిశ నుండే దాడి చేసి శత్రుసేనను సంహరించి, తన సేనను బలపరచవలెను.

Verse 64

सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं

శత్రువు యొక్క సుదృఢమైన వ్యూహాన్ని తన ద్విగుణ బలంతో నొక్కి అధిగమించాలి; బలహీనమైన వ్యూహాన్ని తన సుసంహత (సంఘటిత) బలంతో మర్దించాలి. సమూహమైన శత్రుబలాన్ని ప్రచండ గజదళాలతో చీల్చి దాని శక్తిని భంగం చేయాలి.

Verse 65

स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्

చేతి/ఆయుధ స్థితి కక్ష (బుగ్గ) మరియు వక్షస్థలపు పక్కన నిలిచినప్పుడు దానిని ‘దండక’ స్థితి అంటారు. ఆ స్థితిలో దండ ప్రయోగాన్ని క్రమంగా స్థానమార్పులను సూచిస్తూ ప్రదర్శించాలి.

Verse 66

स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः

నాడి గతి ‘దండ’ మరియు ‘సమపక్ష’ అనే రెండు ప్రమాణాలను మించితే దానిని ‘దృఢ’ (స్థిర/ప్రబల) అని స్మరిస్తారు. అది ‘పక్ష’ మరియు ‘కక్షా’లను మించితే దానిని ‘ప్రదారక’ (విదారక/ఉగ్ర) అని అంటారు.

Verse 67

कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः

కక్షా-రక్షణ (పక్క రక్షకులు)తో కాపాడబడుతూ వెనక్కు మళ్లిన వ్యూహాన్ని ‘అసహ్య’ (అభేద్య) అని స్మరిస్తారు. ఆ ఏర్పాటులో కక్ష-పక్ష రక్షకులను మరియు వక్ష (మధ్య/కోర్) సైన్యాన్ని స్థాపించాలి; అలాగే ‘కాంత’ మరియు ‘ఖాతక’లను కూడా యథాస్థానంలో నియమించాలి.

Verse 68

द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः

రెండు దండాలు ఉన్న ఆయుధాన్ని ‘బలయ’ అని చెప్పారు; అలాగే ‘కాంత’ మరియు ‘ఖాతక’ అనే పేర్లూ (దాని భేదాలకు) చెప్పబడ్డాయి. నాలుగు వలయాలు గల రకం ‘దుర్జయ’ అని పిలవబడుతుంది—అది శత్రుబలాన్ని మర్దించే ఆయుధం.

Verse 69

कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः

కక్ష, పక్ష, ఉరస్‌ల కదలికలతో విషయరేఖను తిప్పుతూ ‘భోగ’ అనే పరివర్తక స్వీప్ చేయాలి; దాని హద్దులు రెండు ‘కోటి’ (రెండు అంచులు)గా నిర్ణయించాలి. ఇవి సర్పచారీ, గోమూత్రికా, శర్కటః, శకటాకృతిః అనే వ్యూహ/చలన భేదాలు.

Verse 70

विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः

‘విపర్యయ’ను ‘అమర’ అని చెప్పారు; అది సమస్త శత్రువులను నశింపజేసేది. కక్ష, పక్ష, ఉరస్‌ల ఏకీభావమే ‘మండల’మని పిలుస్తారు.

Verse 71

चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्

చక్ర, పద్మ మొదలైనవి మండలానికి ఉపభేదాలు. అలాగే ‘సర్వతోభద్ర’ మండలాన్ని వజ్రాక్ష, వరకాక నమూనాల ప్రకారం నిర్మించాలి.

Verse 72

अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः

అర్ధచంద్ర, శృంగాట, అచల—ఇవి తమ తమ పేరు-రూపాల ప్రకారం భిన్నమైన వ్యూహాలు. సందర్భానుసారం వీటిని అనుకూలంగా అమర్చాలి, శత్రుసేన బలాన్ని అడ్డుకొని తిప్పికొట్టేందుకు.

Verse 73

अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा

అగ్ని పలికెను—ఓ ద్విజా! రావణుని సంహరించి రాముడు అయోధ్యకు చేరుకున్నాడు. పూర్వం లక్ష్మణుడు రాముడు ఉపదేశించిన నీతిని అనుసరించి ఇంద్రజిత్తును వధించాడు.