Adhyaya 235

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आजस्रिकं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रणदीक्षा पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्ग्रामिकं विधिं सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘ఆజస్రిక’ అనే 234వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 235వ అధ్యాయం ‘రణదీక్ష’ ప్రారంభం. పుష్కరుడు అన్నాడు—రాజయాత్రా విధానాన్ని ముందుగా చెప్పి, ఏడు రోజుల్లో రాజు యాత్ర జరగబోతే యుద్ధవిధిని వివరిస్తాను.

Verse 2

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर् विनायकः द्वितीये ऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत्

హరి (విష్ణు), శంభు (శివ)లను పూజించాలి; మోదకాది నైవేద్యాలతో వినాయకుడు (గణేశుడు)ను పూజించాలి. రెండవ రోజున దిక్పాలులను సమ్యక్ పూజించి శయనవ్రతాన్ని ఆచరించాలి.

Verse 3

शय्यायां वा तदग्रे ऽथ देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् नमः शम्भोः त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च

శయ్యపై (లేచినప్పుడు) లేదా శయ్య ముందు, ముందుగా దేవతలను పూజించి ఈ మంత్రాన్ని స్మరించాలి—“త్రినేత్ర శంభువుకు నమః, వరద రుద్రునకు నమః.”

Verse 4

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः संविशेदिति ज भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन

“వామనునకు నమః, విరూపునకు నమః, స్వప్నాధిపతికి నమః” అని చెప్పి శయనించాలి. “భగవన్, దేవదేవేశ, శూలధారి, వృషవాహన!”

Verse 5

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्

హే శాశ్వతుడా! నిద్రిస్తున్నవాని స్వప్నానికి కలిగే శుభాశుభ ఫలితాలను నాకు చెప్పుము. ఇలా అడిగి పురోహితుడు ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరించాలి—“జాగ్రత్తవానికి దూరమైనది.”

Verse 6

तृतीये ऽहनि दिक्पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत् ग्रहान् यजेच्चतुर्थे ऽह्नि पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्

మూడవ రోజున దిక్పాలులైన దిక్పతులు—ఆ రుద్రులను పూజించాలి. నాలుగవ రోజున గ్రహదేవతలను, ఐదవ రోజున అశ్వినీదేవులను పూజించాలి.

Verse 7

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः

మార్గమధ్యంలో ఎదురయ్యే దేవతలను, అలాగే నదులు మొదలైనవాటిని పూజించాలి; అలాగే స్వర్గం, అంతరిక్షం, భూమిలో నివసించే దేవతలకు బలిని సమర్పించాలి.

Verse 8

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः

రాత్రివేళ భూతగణాలను, అలాగే వాసుదేవుడు మొదలైనవారిని కూడా పూజించాలి. భద్రకాళీ యొక్క శ్రీ-సమృద్ధి కోసం విధిని నిర్వహించి, సమస్త దేవతలను ప్రార్థించాలి.

Verse 9

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः नारायणो ऽब्जजो विष्णुर् नारसिंहो वराहकः

ఆయనే వాసుదేవుడు, సంకర్షణుడు, ప్రద్యుమ్నుడు, అనిరుద్ధుడు. ఆయనే నారాయణుడు, అబ్జజుడు (బ్రహ్మ), విష్ణువు, నరసింహుడు, వరాహుడు.

Verse 10

शिव ईशस्तत्पुरुषो ह्य् अघोरो राम सत्यजः सूर्यः सोमः कुजश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश् चराः

శివుడు, ఈశుడు, తత్పురుషుడు మరియు అఘోరుడు; అలాగే రాముడు, సత్యజుడు—ఇవి సూర్యచంద్రుల నామాలు; ఇంకా కుజుడు (మంగళుడు) మరియు గ్రహదేవతలు—బుధుడు (చంద్రజ), బృహస్పతి (జీవ), శుక్రుడు, శనైశ్చరుడు।

Verse 11

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्य् उमा लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः

రాహు, కేతు, గణపతి, దేవసేనాధిపతి (సేనానీ); చండికా, ఉమా, లక్ష్మీ, సరస్వతి, దుర్గా మరియు బ్రహ్మాణీ-ప్రధాన గణాలు—వీరు స్మరించబడవలసిన/ఆహ్వానించబడవలసిన దేవతలు।

Verse 12

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर् नागास्तार्क्ष्यो ऽपरे सुराः दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे

రుద్రులు, ఇంద్రాది దేవతలు, అగ్ని, నాగులు, తార్క్ష్యుడు (గరుడుడు) మరియు ఇతర సురులు—దివ్యలోకంలో, అంతరిక్షంలో, భూమిపై నివసించువారు—నా విజయానికి కారణమగుదురు గాక।

Verse 13

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं सपुत्रमातृभृत्यो ऽहं देवा वः शरणङ्गतः

వారు యుద్ధంలో శత్రువులను నలిపివేయుదురు గాక, ఉపహారము/కరము తెచ్చేవానిని పట్టుకొని. ఓ దేవతలారా, నేను కుమారులు, తల్లి, సేవకులతో కలిసి మీ శరణు వచ్చితిని।

Verse 14

तत्पुरत इति ख रात्रावित्यादिः, सत्यज इत्य् अन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति मर्दयन्तु च मे शत्रूनिति घ , ञ च अवन्तु मां स्वभृत्यो ऽहमिति ज , ट च चामूनां पृष्ठतो गत्वा रिपुनाशा नमो ऽस्तु वः विनिवृत्तः प्रदास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं

“‘తత్పురత’ అని ఖ-పాఠం; ‘రాత్రావి’ మొదలైనది మరో పాఠం. ‘సత్యజ’ అనే అంత్యం గ-పుస్తకంలో లేదు. ‘మరియు వారు నా శత్రువులను నలిపివేయుదురు’—ఇది ఘ, ఞ పాఠం. ‘వారు నన్ను రక్షించుదురు; నేను వారి స్వభృతుడను’—ఇది జ, ట పాఠం. ‘సేన వెనుకకు వెళ్లి, ఓ శత్రునాశకులారా, మీకు నమస్కారం. సురక్షితంగా తిరిగి వచ్చి, ఇంతకు ముందు ఇచ్చినదానికన్నా అధికమైన బలిని సమర్పిస్తాను’—ఇలా పాఠం.”

Verse 15

षष्ठे ऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं चाभिषेकवत् यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिविक्रमं

ఆరవ దినమున ‘విజయ-స్నానం’ చేయవలెను; ప్రతిష్ఠావిధి సమానంగా అభిషేకమును కూడా నిర్వహించవలెను. ఏడవ దినమున, యాత్ర/ఉత్సవ దినమున, త్రివిక్రమ (విష్ణు) పూజ చేయవలెను.

Verse 16

नीराजनोक्तमन्त्रैश् च आयुधं वाहनं यजेत् पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत्

నీరాజనంలో నిర్దేశించిన మంత్రాలతో ఆయుధమును మరియు వాహనమును పూజించి/సంస్కరించవలెను. ‘పుణ్యాహ’ ‘జయ’ అనే శబ్దోచ్చారణతో ఈ మంత్రాన్ని విధివిధానంగా జపించవలెను.

Verse 17

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश् च ते देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव

ఆకాశమందు మరియు భూమిమందు నివసించే, ఆయుర్దాతలైన ఆ దివ్య దేవతలు నీపై ప్రసన్నులగుదురు. నీవు దేవసిద్ధిని పొందుము; ఇదే నీ ‘దేవయాత్ర’ కావుగాక.

Verse 18

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रत

‘సర్వ దేవతలు రక్షించుగాక’ అని వినిన తరువాత రాజు ముందుకు సాగవలెను. బాణాలతో కూడిన ధనుస్సును ధరించి, మంత్రవిధానంగా ‘ధనుర్నాగ’ మంత్రాన్ని జపిస్తూ వెళ్లవలెను.

Verse 19

तद्विष्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुखे पदं दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात्

‘తద్విష్ణోః…’ మొదలైన మంత్రాన్ని జపించిన తరువాత, శత్రువైపు ముఖం చేసి (మంత్ర-)పదాన్ని స్థాపించవలెను. తూర్పు నుండి ప్రారంభించి క్రమంగా ముప్పై రెండు దిశలలో ‘దక్షిణ’ పదాన్ని న్యాసం చేయవలెను.

Verse 20

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश् चैवारुहेत् क्रमात् आरुह्य वाद्यैर् गच्छेत् पृष्थतो नावलोकयेत्

అతడు క్రమంగా ఏనుగు, రథం, గుర్రం మరియు ధుర్య పశువులపై ఎక్కాలి. ఎక్కిన తరువాత వాద్యాలతో కలిసి ప్రయాణించి వెనుకకు తిరిగి చూడకూడదు.

Verse 21

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्

ఒక క్రోశం మాత్రమే వెళ్లి ఆగి దేవతలను, ద్విజులను పూజించి సత్కరించాలి. ఆ తరువాత తన సైన్యాన్ని కాపాడుకుంటూ పరదేశానికి ప్రయాణించాలి.

Verse 22

राजा प्राप्य देवेशन्तु देशपालन्तु पालयेत् देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु

రాజ్యాన్ని పొందిన రాజు దేవేశుని మరియు దేశపాలకులను సంరక్షించాలి. దేవతల పూజ చేయాలి; ఇక్కడ వారి ధర్మసమ్మత ఆదాయం/హక్కులను తగ్గించకూడదు.

Verse 23

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः पृष्ठश् चैव रिपुनाशो भवेद्यथेति ट जित्वा शत्रुं प्रदास्यामीति ट जैत्रा यात्रास्त्विति ट प्राप्तविदेशस्तु इति ग , घ , ञ च देशाचारन्तु पालयेदिति ख देशाचारणेण पालयेदिति ग , घ , छ , ज , ञ च जयं प्राप्यार्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिवः

విదేశానికి చేరిన తరువాత ఆ దేశ ప్రజలను అవమానించకూడదు. తరువాత తన నగరానికి తిరిగి వచ్చి విధివిధానంగా వెనుక నుండి శత్రునాశం జరిగేలా చూడాలి. “శత్రువును జయించి నేను దానాలు ఇస్తాను” అని చెప్పబడింది; ఇవే జైత్ర యాత్రలు. విదేశానికి చేరినవాడు అక్కడి దేశాచారాన్ని పాటించాలి. విజయం పొందిన రాజు దేవతలను అర్చించి దానాలు ఇవ్వాలి.

Verse 24

द्वितीये अहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा स्नपयेद्गजमश्वादि यजेद्देवं नृपसिंहकं

రెండవ రోజున యుద్ధం జరగబోతే, ఆ సమయంలో ఏనుగు, గుర్రం మొదలైనవాటికి స్నాపనం (శుద్ధిస్నానం) చేయించి, నృపసింహక దేవుని పూజించాలి.

Verse 25

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः

రాత్రి ఛత్రాది రాజలాంఛనాలు, ఆయుధాలు మరియు గణులను పూజించాలి. ఉదయం నృసింహుని పూజించి, వాహనాదులతో మొదలైన సమస్తాన్ని ఏదీ విడువకుండా పూజించాలి.

Verse 26

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुह्य वै व्रजेत्

రాజపురోహితునిచే హోమం చేయించి అగ్నిని దర్శించాలి. హోమానంతరం ద్విజులను సత్కరించి యజించాలి. తరువాత బాణాలతో కూడిన ధనుస్సు తీసుకొని, గజాది వాహనంపై ఎక్కి బయలుదేరాలి.

Verse 27

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात् प्रकृतिकल्पनां संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून्

శత్రువులకు కనిపించని ప్రాంతంలో అతడు బలప్రదర్శనకు యుక్తిని రచించాలి. కొద్దిమందిని గుంపుగా ఉన్నట్లు యుద్ధం చేయించాలి; అవసరమైతే అనేకమందిని విస్తరించినట్లు చూపించాలి.

Verse 28

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश् च द्रव्यरूपाश् च कीर्तिताः

అల్పసేన పెద్దసేనతో కలిసి ఉన్నప్పుడు ‘సూచీముఖ’ అనే అగ్రవ్యూహం అనుకూలమని చెప్పబడింది. వ్యూహాలు రెండు విధాలు: ప్రాణుల అంగరూపాలు, మరియు ద్రవ్య (జడ) రూపాలు.

Verse 29

गरुडो मकरव्यूहश् चक्रः श्येनस्तथैव च अर्धचन्द्रश् च वज्रश् च शकटव्यूह एव च

వ్యూహాలు ఇవి: గరుడ, మకరవ్యూహ, చక్ర, శ్యేన, అర్ధచంద్ర, వజ్ర, మరియు శకటవ్యూహం.

Verse 30

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश् च ते नराः व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना

మండల వ్యూహం, సర్వతోభద్ర వ్యూహం, సూచీ (కీల/వేధ) వ్యూహం—ఓ నరులారా, ఇవి; మరియు అన్ని వ్యూహాలలో సైన్యవ్యవస్థ ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది.

Verse 31

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वावश्यं पञ्चमं भवेत् एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्

రెండు పక్షాలు, రెండు అనుపక్షాలు (సహాయక పక్షాలు) ఉండాలి; ఐదవ విభాగం తప్పనిసరి. అవసరానుసారం ఒక విభాగంతో గానీ, రెండు విభాగాలతో గానీ యుద్ధం చేయాలి.

Verse 32

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च न व्यूहकल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित्

వారి రక్షణార్థమే మూడు భాగాల విభజనను స్థాపించాలి. రాజు ఎప్పుడూ (అనవసరంగా) వ్యూహకల్పన చేయకూడదు.

Verse 33

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः

మూలం (ప్రధాన ఆధారం/రసద్) తెగితే వినాశనం కలుగుతుంది. రాజు స్వయంగా యుద్ధం చేయకూడదు; భూపతి సైన్యానికి వెనుక సుమారు ఒక క్రోశ దూరంలో నిలవాలి.

Verse 34

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितं प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते

ఆ సందర్భంలో ‘భగ్న-సంధారణ’ (చెదిరిన దళాన్ని నిలుపుదల చేయడం/సమీకరించడం) యోధుల కర్తవ్యంగా చెప్పబడింది. ప్రధాన భాగం భగ్నమైతే సైన్య వినాశ స్థానం నిర్ణయించబడుతుంది.

Verse 35

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् आयुधानान्तु सम्मर्दो यथा न स्यात् परस्परं

వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేయునప్పుడు యోధులను అతిగా గుంపుగా గానీ, అతిగా చెల్లాచెదురుగా గానీ నిలపకూడదు; వారి ఆయుధాలు పరస్పరం ఢీకొని చిక్కుకోకుండా ఉండాలి।

Verse 36

भेत्तुकामः परानीकं संहतैर् एव भेदयेत् भेदरक्ष्याः परेणापि कर्तव्याः संहतास् तथा

శత్రు సేనావ్యూహాన్ని ఛేదించదలచినవాడు సన్నిహితంగా కదిలే దళాలతోనే దానిని ఛేదించాలి. అలాగే ఛేదన నుండి రక్షణకై ప్రత్యర్థి కూడా తన దళాలను గట్టిగా సమూహంగా ఉంచాలి।

Verse 37

व्यूहं भेदावहं कुर्यात् परव्यूहेषु चेच्छया गजस्य पादरक्षार्थाश् चत्वारस्तु तथा द्विज

అతనికి ఇష్టం ఉంటే శత్రు వ్యూహాలలో ఛేదం కలిగించే వ్యూహాన్ని వినియోగించాలి. అలాగే, ఓ ద్విజా, ఏనుగు పాదాల రక్షణార్థం నలుగురు యోధులను నియమించాలి।

Verse 38

रथस्य चाश्वाश् चत्वारः समास्तस्य च चर्मिणः धन्विनश् चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्मिणो रणे

రథానికి నాలుగు గుర్రాలు ఉండాలి; అలాగే దానికి సమానంగా కవచధారులు (ఢాలధారులు) ఉండాలి. ధనుర్ధారులు కూడా కవచధారుల సంఖ్యకు సమానంగా ఉండాలి; యుద్ధంలో కవచధారులను ముందుగా నిలపాలి।

Verse 39

पृष्ठतो धन्विनः प्रश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः रथानां कुञ्जराः पश्चाद्दातव्याः पृथिवीक्षिता

వెనుక భాగంలో ధనుర్ధారులను నిలపాలి; ధనుర్ధారుల వెనుక అశ్వదళం మరియు రథాలు ఉండాలి. రథాల వెనుక ఏనుగులను ఉంచాలి—ఓ భూపాలక రాజా।

Verse 40

पदातिकुञ्जराश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं

పాదాతి, గజ, అశ్వ దళాల ధర్మకార్యాన్ని యత్నపూర్వకంగా నిర్వహించాలి. శూరులకు ముందుగా బహుమానం ఇవ్వాలి; కేవలం ముందువరుసలో భుజం చూపి నిలిచినందుకైనా.

Verse 41

कर्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः

భీరుల గుంపుకు శత్రువును చెదరగొట్టే పనిని అప్పగించాలి. కానీ భీరులను ముందువరుసలో పెట్టకూడదు; ఎందుకంటే వారు ముందే కూలి మార్గం ఇస్తారు.

Verse 42

प्रोत्साहन्त्येव रणे भीरून् शूराः पुरस्थिताः प्रांशवः शकुनाशाश् च ये चाजिह्मेक्षणा नराः

యుద్ధంలో వెనుక నిలిచిన శూరులు భీరులను ఉత్సాహపరుస్తారు—ఎత్తైన కాయంతో, శకునజ్ఞానంలో నిపుణులై, చూపు వంకరలేని (అడుగడుగునా స్థిరమైన) పురుషులు.

Verse 43

संहतभ्रूयुगाश् चैव क्रोधना कलहप्रियाः नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश् च शूरा ज्ञेयाश् चकामिनः

భ్రూయుగం కుదించుకొని, కోపప్రకృతులై కలహప్రియులై—అయినా నిత్యం హర్షంతో ఉల్లాసంగా ఉండేవారు—వీరులుగా గుర్తించబడాలి; అలాగే వారు కామాసక్తులుగానూ తెలిసినవారు.

Verse 44

संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया प्रतियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकञ्च यत्

ఇది సమీకృత సేనను మరియు హతులను యుద్ధభూమి నుండి తొలగించే విధానం, గజాల ప్రతియుద్ధం, అలాగే వారికి నీరు ఇవ్వడం మొదలైన అనుబంధ చర్యలన్నిటినీ కూడా వివరిస్తుంది.

Verse 45

शत्रुद्रावकारणमिति ख , ग , घ , ञ च ये च जिह्मेक्षणा इति ख , ग , घ , ञ च वलापनयनक्रियेति ज आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं

కొన్ని పాఠాల్లో ‘శత్రువును తరిమివేయు కారణం’ అని, అలాగే ‘వంకర చూపు గలవారు’ అని చదువుతారు; మరొక పాఠంలో ‘వల (శత్రుబలం) తొలగించే క్రియ’ అని ఉంది. ఏ విధమైనా, శత్రువులను భేదించదలచినవారికీ, స్వసైన్య రక్షణార్థమూ ఆయుధాలను తెచ్చుట పత్తికర్మ (పాదాతి కార్యం)గా విధించబడింది।

Verse 46

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म कीर्तितं विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते

సంహతంగా కూడినవారికీ, కవచధారులకీ ‘భేదనం’ (శత్రు వ్యూహాన్ని చీల్చుట) కర్మగా చెప్పబడింది. అలాగే యుద్ధంలో ధనుర్ధారుల కర్మ ‘విముఖీకరణం’ (శత్రువును వెనక్కు తిప్పుట) అని కూడా ఉక్తం।

Verse 47

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते

బాగా గాయపడినవాడి ‘దూరంగా అపసరణ’నే అతని ‘యానం’ (చలనం) అని అంటారు. అలాగే శత్రుసైన్యాలలో భయోత్పాతం కలిగించుటను ‘రథకర్మ’ అని కూడా పేర్కొన్నారు।

Verse 48

भेदनं संहतानाञ्च भेदानामपि संहतिः प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश् च सङ्गते

సన్నిహిత సంగ్రామంలో సంహత శత్రు వ్యూహాన్ని భేదించుట, అలాగే చీలిపోయిన స్వదళాలను మళ్లీ సంహతి (ఏకీకరణ) చేయుట చేయాలి. అంతేకాక ప్రాకారాలు, తోరణాలు, అట్టాలికలు (బురుజులు) మరియు అడ్డంకిగా ఉన్న వృక్షాలను కూడా కూల్చివేయుట విధేయం।

Verse 49

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता

పాదాతులకు భూమి విషమం (ఎత్తుపల్లాలు) అని తెలుసుకోవాలి; రథాలకు, అశ్వాలకు అలాగే సమం (సమతలం) అనుకూలం. గజాలకు మాత్రం కర్దమయుక్త (చెరువు/బురద) యుద్ధభూమి అనుకూలమని ప్రకటించారు।

Verse 50

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः तथानुलोमशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः

ఇలా యుద్ధవ్యూహాన్ని నిర్మించాలి—వెనుక భాగంలో సూర్యుని రక్షకుడిగా నిలపాలి; అలాగే సరైన ముందుక్రమంలో శుక్రుడు, సూర్యపుత్రుడు శని, దిక్పాలకులు మరియు మృదువాయువులను అమర్చాలి।

Verse 51

योधानुत्तेजयेत्सर्वान्नामगोत्रावदानतः भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च

అతడు సమస్త యోధులను వారి పేర్లు, గోత్రాలు, వీరకార్యాలను ప్రకటిస్తూ ఉత్సాహపరచాలి—విజయం పొందితే భోగలాభం, యుద్ధంలో మరణిస్తే స్వర్గప్రాప్తి అని ధైర్యం చెప్పాలి।

Verse 52

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः

శత్రువులను జయిస్తే భోగసంపద లభిస్తుంది; యుద్ధంలో మరణించినవానికి పరమగతి కలుగుతుంది। ఇది స్వామి అన్నాన్ని స్వీకరించిన ఋణానికి ప్రాయశ్చిత్తం; యుద్ధానికి సమానమైన మార్గం లేదు।

Verse 53

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते धातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः

వీరుల రక్తం చిందినప్పుడు దాని ద్వారా వారు పాపాలను విడిచిపెడతారు; అలాగే యుద్ధంలో గాయాలు మొదలైన బాధలను సహించడం—ఓ పరంతపా—ఇదే పరమ తపస్సు।

Verse 54

वराप्सरःसहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तिनां

యుద్ధంలో మరణించిన వీరుని వద్దకు వేలాది శ్రేష్ఠ అప్సరసలు చేరుతారు; కానీ వరుసలు చెదిరి వెనుదిరిగేవారి పుణ్యాన్ని స్వామి (రాజు/నాయకుడు) తీసుకుంటాడు।

Verse 55

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये

వారికి బ్రహ్మహత్య ఫలం అడుగడుగునా ఇదే విధంగా ప్రకటించబడింది. సహచరులను విడిచి ఒంటరిగా వెళ్లువానిని నాశనం చేయుటకు దేవతలు ప్రవృత్తి చెందుదురు.

Verse 56

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिर्वर्तिनां धर्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश् च समाः समैः

యుద్ధంలో వెనుదిరగని వీరులకు అశ్వమేధ యాగఫలంతో సమానమైన ఫలం ప్రకటించబడింది. ధర్మనిష్ఠుడైన రాజునకు జయం నిశ్చితం; సములు సములతోనే యుద్ధం చేయవలెను.

Verse 57

गजाद्यैश् च गजाद्याश् च न हन्तव्याः पलायिनः न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश् च अशस्त्राः प्रतितादयः

పలాయనమైన వారిని హతమార్చకూడదు—వారు గజదళంలోనైనా ఇతర దళాల్లోనైనా. అలాగే ప్రేక్షకులు, యుద్ధాభిప్రాయం లేక ప్రవేశించినవారు, నిరాయుధులు, శరణాగతులు మొదలైనవారిని కొట్టకూడదు.

Verse 58

शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्

శత్రువు నిశ్చింతగా ఉన్నప్పుడు, నిద్రచేత అధీనమైనప్పుడు, నదిని దాటుతూ అర్ధమేర దాటినప్పుడు, నదీ వనంలో ఉన్నప్పుడు, దుర్దినంలో ఉన్నప్పుడు—శత్రునాశార్థం కూట/గుప్త యుద్ధ విధానాలను ఆచరించవలెను.

Verse 59

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायको ऽत्र निपातितः

బాహువులను పైకెత్తి అతడు గట్టిగా కేక వేయాలి—“శత్రువు భగ్నమయ్యాడు, భగ్నమయ్యాడు!” అని. ఇలా అతడు అపారమైన మిత్రబలం వచ్చిందని, ఇక్కడ శత్రునాయకుడు పడిపోయాడని ప్రకటిస్తాడు.

Verse 60

सेनानीर्निहताश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः विद्रुतानान्तु योधानां मुखं घातो विधीयते

సేనాధిపతి హతుడై రాజు కూడా కలవరపడినప్పుడు, పారిపోతున్న యోధులపై ముందువైపు నుండి ప్రహారం చేయుట విధిగా చెప్పబడింది।

Verse 61

धूपाश् च देया धर्मज्ञ तथा च परमोहनाः पताकाश् चैव सम्भारो वादित्राणाम् भयावहः

ధర్మజ్ఞా, ధూపార్పణలు ఇవ్వవలెను; అలాగే అత్యంత మనోహరమైన వస్తువులు కూడా. పతాకాలు మరియు వాద్యాల సమస్త సామగ్రిని భయభక్తి కలిగే విధంగా సన్నద్ధం చేయవలెను।

Verse 62

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश् च संयजेत् रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे

యుద్ధంలో విజయం పొందిన తరువాత దేవతలను విధివిధానంగా పూజించి బ్రాహ్మణులను సత్కరించాలి; మంత్రి యుద్ధం చేసినా రాజుకు చెందవలసిన రత్నధనాన్ని రాజునకు చేర్చాలి।

Verse 63

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश् च परस्य च शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत्

అతని స్త్రీలను ఎవ్వరూ అవమానించకూడదు; ఇతరుల స్త్రీలను కూడా రక్షించాలి. యుద్ధంలో విడిచిపెట్టబడిన లేదా శరణు వచ్చిన శత్రువును పొందినప్పుడు, అతనిని కుమారుని వలె పోషించి కాపాడాలి।

Verse 64

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् ततश् च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं

తర్వాత అతనితో మళ్లీ యుద్ధం చేయకూడదు; దేశాచారాలు మొదలైన వాటిని పాటించాలి. అనంతరం తన నగరానికి చేరుకొని నిర్ధారిత శుభకాలంలో గృహప్రవేశం చేయాలి।

Verse 65

देवादिपूजनं कुर्याद्रक्षेद्योधकुटुम्बकं संविभागं प्रावाप्तैः कुर्याद् भृत्यजनस्य च

అతడు దేవాదులనూ ఇతర పూజ్యులను పూజించాలి; యోధుల కుటుంబాలను రక్షించాలి; విధిగా పొందిన దానిలోనుంచి సేవకులు, ఆశ్రితులకు తగిన భాగాన్ని కూడా పంచాలి।

Verse 66

रणादीक्षा मयोक्ता ते जयाय नृपतेर्ध्रुवा

ఈ యుద్ధదీక్షను నేను నీకు ఉపదేశించాను; రాజుకు ఇది విజయాన్ని నిశ్చయంగా కలిగించేది।