Adhyaya 92: The Demon King’s Council Deliberation and the Mobilization of an Army to Conquer the Devas
Daityamantrimaṇḍala-vimarśaḥ tathā devajayāya sainyasaṃniveśaḥ
Itihāsa-Narrative (Political Counsel, Diplomacy, and War-Mobilization)
नारदस्य निर्गमे सति वराहः कथयति—दैत्यराजो महिषः तेनोक्तां शुभलक्षणां कन्यां मनसि धृत्वा उपायचिन्तां कृत्वा नीतिशास्त्रकुशलान् प्रधानामात्यान् समाहूय मन्त्रयति। स कन्यालाभं देवानां च निग्रहं स्वलक्ष्यं निवेदयति। प्रघसः तां कन्यां लोकधारिणीं परमां वैष्णवीं शक्तिं ज्ञापयन् अनधिकारकामं परद्रव्यापहरणं च निषेधति। विघसः क्रमशः साम-दाने-भेद-दण्डान् प्रयोज्य, असफलत्वे बलात् ग्रहणं कर्तव्यमिति नीतिं प्रतिपादयति। मन्त्रिणः तं उपायं प्रशंसन्ति, योग्यं दूतं प्रेषयन्ति, सैन्यसज्जतां च वदन्ति। महिषः सेनापतिं विरूपाक्षं चतुर्विधं महत् सैन्यं समाहर्तुं आज्ञापयति; ततः दैत्याः देवादिसहायान् जेतुमिति विजयविश्वासेन प्रयान्ति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 92
Verse 1
श्रीवराह उवाच । गते तु नारदे दैत्यश्चिन्तयामास तां शुभाम् । कथितां नारदमुखाच्छ्रुत्वा विस्मितमानसः ॥
श्रीवराह उवाच। गते नारदे दैत्यः तां शुभां चिन्तयामास। नारदमुखात् कथितां श्रुत्वा विस्मितमानसः॥
Verse 2
गुरुपत्नी राजपत्नी तथा सामन्तयोषितः । जिघृक्षन् नश्यते राजा तथागम्यागमेन च ॥
गुरुपत्नीं राजपत्नीं तथा सामन्तयोषितः। जिघृक्षन् राजा नश्यति; तथाऽगम्यागमेन च॥
Verse 3
प्रघसेनैवमुक्तस्तु विघसो वाक्यमब्रवीत् । सम्यगुक्तं प्रघसेन तां देवीं प्रति पार्थिव ॥
प्रघसेनेनैवं उक्ते विघसः प्रत्युवाच— “सम्यगुक्तं प्रघसेन, तां देवीं प्रति, हे पार्थिव।”
Verse 4
यदि नाम मतैक्यं तु बुद्धिः स्मरणमागता । वरणीया कुमारी तु सर्वदा विजिगीषुभिः । न स्वतन्त्रेण कन्यायाः कार्यं क्वापि प्रकर्षणम् ॥
यदि नाम मतैक्यं च बुद्धिः स्मरणमागता, तदा वरणीया कुमारी सर्वदा विजिगीषुभिः। न च स्वतन्त्रेण कन्यायाः कार्यं क्वापि प्रकर्षणम्।
Verse 5
यदि वो रोचते वाक्यं मदीयं मन्त्रिसत्तमाः । तदानीं तां शुभां देवीं गत्वा याचन्तु मन्त्रिणः ॥
यदि वो रोचते वाक्यं मदीयं मन्त्रिसत्तमाः, तदानीं तां शुभां देवीं गत्वा याचन्तु मन्त्रिणः।
Verse 6
यो महात्मा भवेत् तस्या बन्धुस्तं याचयामहे । साम्नैवादौ ततः पश्चात् करिष्यामः प्रदानकम् । ततो भेदं करिष्यामस्ततो दण्डं क्रमेण च ॥
यो महात्मा भवेत् तस्या बन्धुः, तं याचयामहे। साम्नैवादौ ततः पश्चात् करिष्यामः प्रदानकम्। ततो भेदं करिष्यामः, ततो दण्डं क्रमेण च।
Verse 7
अनेन क्रमयोगेन यदि सा नैव लभ्यते । ततः सन्नह्य गच्छामो बलाद् गृह्णीम तां शुभाम् ॥
अनेन क्रमयोगेन यदि सा नैव लभ्यते, ततः सन्नह्य गच्छामो बलाद् गृह्णीम तां शुभाम्।
Verse 8
विघसेनैवमुक्ते तु शेषास्तु मन्त्रिणो वचः । शुभमूचुः प्रशंसन्तः सर्वे हर्षितया गिरा ॥
विघसेनैवमुक्ते तु शेषा मन्त्रिणः सर्वे तस्य वचः प्रशंसन्तः हर्षितया गिरा शुभमूचुः।
Verse 9
साधूक्तं विघसेनेदं यत् तां प्रति वराननाम् । तदेव क्रियतां शीघ्रं दूतस्तत्र विसर्ज्यताम् ॥
साधूक्तं विघसेनेदं तां प्रति वराननाम्; तदेव शीघ्रं क्रियतां, दूतश्च तत्र विसर्ज्यताम्।
Verse 10
यः सर्वशास्त्रनीतिज्ञः शुचिः शौर्यसमन्वितः । तस्माज् ज्ञात्वा तु तां देवीं वर्णतो रूपतो गुणैः ॥
यः सर्वशास्त्रनीतिज्ञः शुचिः शौर्यसमन्वितः, स तां देवीं वर्णतो रूपतो गुणैश्च ज्ञात्वा यथोचितं प्रवर्तताम्।
Verse 11
पराक्रमेण शौर्येण शौण्डीर्येण बलेन च । बन्धुवर्गेण सामग्र्य स्थानेन करणेन च । एवं ज्ञात्वा तु तां देवीं ततः कार्यं विधीयताम् ॥
पराक्रमेण शौर्येण शौण्डीर्येण बलेन च, बन्धुवर्गेण सामग्र्या स्थानेन करणेन च—एवं तां देवीं ज्ञात्वा ततः कार्यं विधीयताम्।
Verse 12
तामेव चिन्तयन् शर्म न लेभे दैत्यसत्तमः । अलंशर्मा महामन्त्री आनिनाय महाबलः ॥
तामेव चिन्तयन् शर्म दैत्यसत्तमो न शर्म लेभे; ततः अलंशर्मा महामन्त्री महाबलः तदर्थम् आनिनाय।
Verse 13
ततः सपदि दैत्यस्य तद्वचः साधु साध्विति । प्रशशंसुर्वरारोहे विघसं मन्त्रिसत्तमम् ॥
ततः क्षणादेव दैत्यस्य तद्वचनं “साधु साधु” इति वदन्तः सर्वे प्रशशंसुः, हे वरारोहे; तथा मन्त्रिसत्तमं विघसं च स्तुतवन्तः।
Verse 14
प्रशस्य सर्वे तं दूतं संदेश्टुमुपचक्रमुः । विद्युत्प्रभं महाभागं महामायाविदं शुभम् ॥
तं दूतं सर्वे प्रशस्य संदेश्टुं समुपचक्रमुः—विद्युत्प्रभं महाभागं महामायाविदं शुभम्।
Verse 15
विसर्जयित्वा तं दूतं विघसो वाक्यमब्रवीत् । संनह्यन्तां दानवेन्द्राश्चतुरङ्गबलेन ह । क्रियतां विजयस्तावद् देवसैन्यं प्रति प्रभो ॥
तं दूतं विसर्जयित्वा विघसो वाक्यमब्रवीत्—“संनह्यन्तां दानवेन्द्राश्चतुरङ्गबलेन; क्रियतां विजयस्तावद् देवसैन्यं प्रति, प्रभो।”
Verse 16
असुरेन्द्र सुरैर्भग्नैस्तत्पराक्रमभीषिता । सा कन्या वशतामेति त्वयि शक्रसमागते ॥
हे असुरेन्द्र, सुरैर्भग्नैः तद्पराक्रमभीषितैः; त्वयि शक्रसमागते सा कन्या वशतामेति।
Verse 17
लोकपालैर्जितैः सर्वैस्तथैव मरुतां गणैः । नागैर्विद्याधरैः सिद्धैर्गन्धर्वैः सर्वतो जितैः । रुद्रैर्वसुभिरादित्यैस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि ॥
लोकपालैर्जितैः सर्वैस्तथैव मरुतां गणैः; नागैर्विद्याधरैः सिद्धैर्गन्धर्वैः सर्वतो जितैः; रुद्रैर्वसुभिरादित्यैस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि।
Verse 18
इन्द्रस्य ते शतं कन्या देवगन्धर्वयोषितः । वशमायान्ति सा अपि स्यात् सर्वथा वशमागता ॥
इन्द्रस्य ते शतं कन्या देवगन्धर्वयोषितः वशमायान्ति; सा अपि सर्वथा वशमागता स्यात्।
Verse 19
एवमुक्तस्तदा दैत्यः सेनापतिमुवाच ह । विरूपाक्षं महामेघवर्णं नीलाञ्जनप्रभम् ॥
एवमुक्तस्तदा दैत्यः सेनापतिमुवाच—विरूपाक्षं महामेघवर्णं नीलाञ्जनप्रभम्।
Verse 20
आनीयतां द्रुतं सैन्यं हस्त्यश्वथरपत्तिनाम् । येन देवान् सगन्धर्वान् जयामि युधि दुर्ज्जयान् ॥
आनीयतां द्रुतं सैन्यं हस्त्यश्वथरपत्तिनाम्, येन देवान् सगन्धर्वान् युधि दुर्ज्जयान् जयामि।
Verse 21
एवमुक्ते विरूपाक्षस्तदा सेनापतिर्द्रुतम् । आनिनाय महत्सैन्यमनन्तमपराजितम् ॥
एवमुक्ते विरूपाक्षः सेनापतिः तदा द्रुतम् आनिनाय महत्सैन्यमनन्तमपराजितम्।
Verse 22
एकैको दानवस्तत्र वज्रहस्तसमो युधि । एकैकं स्पर्धते देवं जेतुं स्वेन बलेन ह ॥
तत्र एकैको दानवो युधि वज्रहस्तसमः; एकैकं देवं स्वबलेन जेतुं स्पर्धते।
Verse 23
तस्याष्टौ मन्त्रिणः शूरा नीतिमन्तो बहुश्रुताः । प्रघसो विघसश्चैव शङ्कुकर्णो विभावसुः । विद्युन्माली सुमाली च पर्जन्यः क्रूर एव च ॥
तस्य अष्टौ मन्त्रिणः शूरा नीतिज्ञा बहुश्रुताश्च आसन्—प्रघसः, विघसश्च, शङ्कुकर्णः, विभावसुः, विद्युन्माली, सुमाली, पर्जन्यः, क्रूरश्च।
Verse 24
तेषां प्रधानभूतानामर्बुदं नवकोटयः । येषामेकस्यानुयाति तावद् बलमर्थोर्ज्जितम् ॥
तेषां प्रधानानां बलं अर्बुदं नव च कोटयः; तेषामेकस्यापि अनुगच्छति तावदेव बलमर्थैः समृद्धम्।
Verse 25
तेषां नैकसहस्राणि दैत्यानां तु महात्मनाम् । समितिं चक्रुरव्यग्रास्तदा दैत्याः प्रहारिणः । प्रयाणं कारयामासुर्देवसैन्यजिघांसया ॥
तेषां दैत्यानां महात्मनां नैकसहस्राणि तदा प्रहारिणः अव्यग्राः समितिं चक्रुः, देवसैन्यजिघांसया प्रयाणं कारयामासुः।
Verse 26
विचित्रयाना विविधध्वजाग्रा विचित्रशस्त्रा विविधोग्ररूपाः । दैत्या सुराञ् जेतुमिच्छन्त उच्चैर्ननर्तुरात्तायुधभीमहस्ताः ॥
विचित्रयानाः विविधध्वजाग्राः विचित्रशस्त्राः विविधोग्ररूपाः। दैत्या सुराञ् जेतुमिच्छन्त उच्चैः ननर्तुः, भीमहस्ताः आत्तायुधाः॥
Verse 27
एते मन्त्रिवरास्तस्य प्राधान्येन प्रकीर्तिताः । ते दानवेन्द्रमासीनमूचुः कृत्यं विधीयताम् ॥
एते मन्त्रिवराः तस्य प्राधान्येन प्रकीर्तिताः। ते दानवेन्द्रम् आसीनम् ऊचुः—कृत्यं विधीयताम्॥
Verse 28
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः । उवाच कन्यालाभार्थं नारदावाप्तनिश्चयः ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः । नारदोपदिष्टनिश्चयः कन्यालाभार्थमुवाच ॥
Verse 29
महिष उवाच । मह्यं तु कथिता बाला नारदेन महर्षिणा । सा चाजित्य सुराध्यक्षं न लभ्येत वराङ्गना ॥
महिष उवाच । मह्यं तु कथिता बाला नारदेन महर्षिणा । सा चाजित्य सुराध्यक्षं न लभ्येत वराङ्गना ॥
Verse 30
एतदर्थं भवन्तो वै कथयन्तु विमृश्य वै । कथं सा लभ्यते बाला कथं देवाश्च निर्जिताः । भवेयुरिति तत्सर्वं कथयन्तु द्रुतं मम ॥
एतदर्थं भवन्तो वै कथयन्तु विमृश्य वै । कथं सा लभ्यते बाला कथं देवाश्च निर्जिताः । भवेयुरिति तत्सर्वं कथयन्तु द्रुतं मम ॥
Verse 31
एवमुक्तास्ततः सर्वे कथयामासुरञ्जसा । ऊचुः संमन्त्र्य ते सर्वे कथयामो वयं प्रभो ॥
एवमुक्तास्ततः सर्वे कथयामासुरञ्जसा । ऊचुः संमन्त्र्य ते सर्वे कथयामो वयं प्रभो ॥
Verse 32
एवमुक्तस्तथोवाच प्रघसो दानवेश्वरम् । या सा ते कथिता दैत्य नारदेन महासती । सा शक्तिः परमा देवी वैष्णवी लोकधारिणी ॥
एवमुक्तस्तथोवाच प्रघसो दानवेश्वरम् । या सा ते कथिता दैत्य नारदेन महासती । सा शक्तिः परमा देवी वैष्णवी लोकधारिणी ॥
Frequently Asked Questions
The narrative frames political decision-making through nīti: counsel emphasizes a staged approach to goals (sāman, dāna, bheda, daṇḍa) while also warning that transgressive desire—especially toward protected women and through agamya-gamana—leads to royal ruin. The maiden is additionally characterized as a Vaiṣṇavī lokadhāriṇī, suggesting that coercion against world-sustaining power is inherently destabilizing.
No tithi, lunar month, vrata timing, or seasonal marker is specified in Adhyāya 92. The sequence is organized by narrative causality (Nārada’s departure → council → envoy → mobilization) rather than calendrical ritual scheduling.
Environmental balance is addressed indirectly through the description of the maiden as Vaiṣṇavī śakti and lokadhāriṇī (“world-sustaining”). In an ecological-ethical reading consistent with the Varāha–Pṛthivī framework, the text links social restraint and political prudence to the safeguarding of sustaining forces that uphold the world, implying that coercive disruption of such power threatens broader terrestrial stability.
The chapter references Nārada (as the informing sage) and a Daitya political structure headed by Mahiṣa with named ministers (Praghasa, Vighasa, Śaṅkukarṇa, Vibhāvasu, Vidyunmālī, Sumālī, Parjanya, Krūra) and the commander Virūpākṣa. It also lists cosmological-polity actors as opponents or benchmarks of power: Indra/Śakra, lokapālas, maruts, rudras, vasus, and ādityas.