Adhyaya 77: Measurements of Mount Meru, the Boundary Mountains, and the Four Directional Great Trees

Verse 1

रुद्र उवाच । यदेतत् कर्णिकामूलं मेरोर् मध्यं प्रकीर्तितम् । तद् योजनसहस्राणि संख्यया मानतः स्मृतम् ॥ ७७.१ ॥

रुद्र उवाच—यदेतत् कर्णिकामूलं मेरुमध्यं प्रकीर्तितम्, तद् मानतः संख्यया योजनसहस्राणि विस्तीर्णम् इति स्मृतम्॥

Verse 2

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्राणि तु मण्डलैः । शैलराजस्य तत्तत्र मेरुमूलमिति स्मृतम् ॥ ७७.२ ॥

तत्र मण्डलैः मानतः चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्राणि सन्ति। शैलराजस्य तत् क्षेत्रं ‘मेरुमूलम्’ इति स्मृतम्॥

Verse 3

तेषां गिरिसहस्राणामनेकानां महोच्छ्रयः । दिगष्टौ च पुनस्तस्य मर्यादापर्वताः शुभाः ॥ ७७.३ ॥

तेषां गिरिसहस्राणामनेकानां महोच्छ्रयाः सन्ति; पुनश्च तस्य दिगष्टासु शुभा मर्यादापर्वताः सीमां निर्धारयन्ति।

Verse 4

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ । मर्यादापर्वतान् एतानष्टानाहुर्मनीषिणः ॥ ७७.४ ॥

पूर्वस्यां दिशि जठरो देवकूटश्चेति पर्वतौ; एतौ पूर्वपश्चायतौ समुद्रान्तरव्यवस्थितौ; एतान् अष्टौ मर्यादापर्वतान् मनीषिणो वदन्ति।

Verse 5

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रोक्तः कनकपर्वतः । विष्कम्भांस्तस्य वक्ष्यामि शृणुध्वं गदतस्तु तान् ॥ ७७.५ ॥

योऽसौ मेरुः द्विजश्रेष्ठाः कनकपर्वत इति प्रोक्तः, तस्य विष्कम्भान् इदानीं वक्ष्यामि; मम वचनं शृणुध्वं।

Verse 6

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैर्न चचाल विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही ॥ ७७.६ ॥

मेरोश्चतुर्दिशं महापादाश्चत्वारः सन्ति; तैर्विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही न चचाल।

Verse 7

दशयोजनसाहस्रं व्यायामस्तेषु शङ्क्यते । तिर्यगूर्ध्वं च रचिता हरितालतटैर्वृताः ॥ ७७.७ ॥

तेषु व्यायामो दशयोजनसाहस्रं शङ्क्यते; तिर्यगूर्ध्वं च रचिताः हरितालतटैर्वृताश्च।

Verse 8

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः । अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ॥ ७७.८ ॥

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः । अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ॥

Verse 9

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ॥ ७७.९ ॥

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ॥

Verse 10

तेषां शृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ॥ ७७.१० ॥

तेषां शृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ॥

Verse 11

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे कदम्बो नाम पादपः । प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश्चैत्यपादपः ॥ ७७.११ ॥

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे कदम्बो नाम पादपः । प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश्चैत्यपादपः ॥

Verse 12

महाकुम्भप्रमाणेश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धबनोञ्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ॥ ७७.१२ ॥

महाकुम्भप्रमाणेश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धबनोञ्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ॥

Verse 13

समासेन परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । सहस्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयन् दिशः ॥ ७७.१३ ॥

समासेन भुवनैर्भूतभावनैः परिवृतः सः, सहस्रमधिकं गन्धेन दिशः सर्वाः आपूरयामास।

Verse 14

भद्राश्वो नाम वृक्षोऽयं वर्षाद्रेः केतुसंभवः । कीर्तिमान् रूपवान् श्रीमान् महापादपपादपः । यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते ॥ ७७.१४ ॥

अयं भद्राश्वो नाम वृक्षः वर्षाद्रेः केतुसंभवः; कीर्तिमान् रूपवान् श्रीमान् महापादपः, यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते।

Verse 15

तस्य भद्रकदम्बस्य तथाश्ववदनो हरिः । प्राप्तवांश्चामरश्रेष्ठः स हि सानुं पुनः पुनः ॥ ७७.१५ ॥

तस्य भद्रकदम्बस्य सानुं हरिः अश्ववदनः, अमरश्रेष्ठः सन्, पुनः पुनः प्राप्तवान्।

Verse 16

तेन चालोकितं वर्षं सर्वद्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वेति न संशयः ॥ ७७.१६ ॥

तेन तद्वर्षं आलोकितं; सर्वद्विपदनायकैः, यस्य नाम्ना ‘भद्राश्व’ इति समाख्यातं, न संशयः।

Verse 17

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविते । जम्बूः सद्यः पुष्पफलाः महाशाखोपशोभिता ॥ ७७.१७ ॥

दक्षिणस्यापि शैलस्य देवसेविते शिखरे, जम्बूर्वृक्षः सद्यः पुष्पफलैः महाशाखोपशोभितः तिष्ठति।

Verse 18

तस्याः ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥ ७७.१८ ॥

तस्याः फलानि ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि मृदूनि च, अमृतकल्पानि गिरिमूर्धनि पतन्ति।

Verse 19

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी । दिव्या जाम्बूनदी नाम प्रवृत्ता मधुवाहिनी ॥ ७७.१९ ॥

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी दिव्या जाम्बूनदी नाम मधुवाहिनी प्रवृत्ता।

Verse 20

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् । देवालङ्कारमतुलमुत्पन्नं पापनाशनम् ॥ ७७.२० ॥

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् उत्पन्नं देवालङ्कारमतुलं पापनाशनम्।

Verse 21

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः । पपुस्तदमृतप्रख्यं मधु जम्बूफलस्रवम् ॥ ७७.२१ ॥

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः जम्बूफलस्रवं मध्वमृतप्रख्यं तदपिबन्।

Verse 22

सा केतुर्दक्षिणे वर्षे जम्बूलोकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना समाख्याता जम्बूद्वीपेति मानवैः ॥ ७७.२२ ॥

सा केतुरिति दक्षिणे वर्षे जम्बूलोकेषु विश्रुता; यस्या नाम्ना मानवैर्जम्बूद्वीप इति समाख्याता।

Verse 23

विपुलस्य च शैलस्य दक्षिणेन महात्मनः । जातः शृङ्गेति सुमहानश्वत्थश्चेति पादपः ॥ ७७.२३ ॥

विपुलमहात्मशैलस्य दक्षिणभागे ‘शृङ्ग’ इति नाम्ना प्रसिद्धो महाविशालोऽश्वत्थपादपः समुत्पन्नः।

Verse 24

महोच्छ्रायो महास्कन्धो नैकसत्त्वगुणालयः | कुम्भप्रमाणै रुचिरैः फलैः सर्वर्त्तुकैः शुभैः || ७७.२४ ||

स महोच्छ्रायो महास्कन्धो नानासत्त्वगुणालयः; कुम्भप्रमाणैः रुचिरैः शुभैः सर्वर्तुकैः फलैः समृद्धः।

Verse 25

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः । केतुमालेति विख्यातो नाम्ना तत्र प्रकीर्तितः । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्तं नामकर्मणः ॥ ७७.२५ ॥

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः; ‘केतुमाल’ इति नाम्ना तत्र विख्यातः प्रकीर्तितः। तन्निबोधत विप्रेन्द्रा नामकर्मणो निरुक्तम्।

Verse 26

क्षीरोदमथने वृत्ते माला स्कन्धे निवेशिताः । इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु केतुमालस्ततः स्मृतः । तेन तच्छिह्नितं वर्षं केतुमालेति विश्रुतम् ॥ ७७.२६ ॥

क्षीरोदमथने समाप्ते माला स्कन्धे निवेशिताः; इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु ‘केतुमाल’ इति स्मृतः। तेन तच्छिह्नितं वर्षं ‘केतुमाल’ इति विश्रुतम्।

Verse 27

सुपार्श्वस्योत्तरे शृङ्गे वटो नाम महाद्रुमः । न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्त्रियोजनमण्डलः ॥ ७७.२७ ॥

सुपार्श्वस्योत्तरे शृङ्गे ‘वट’ इति नाम महाद्रुमः; स न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्य मण्डलं त्रियोजनपरिमाणम्।

Verse 28

माल्यदामकलापैश्च विविधैस्तु समन्ततः । शाखाभिर्लम्बमानाभिः शोभितः सिद्धसेवितः ॥ ७७.२८ ॥

सर्वतः नानाविधैर्माल्यदामकलापैश्च समलङ्कृतः, लम्बमानशाखाभिः शोभितः, सिद्धैः सेवितः पूजितश्च भवति।

Verse 29

प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः सदा । स ह्युत्तरकुरूणां तु केतुवृक्षः प्रकाशते ॥ ७७.२९ ॥

सदा प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः युक्तः सः केतुवृक्षः उत्तरकुरूणां देशे प्रकाशते इति कथ्यते।

Verse 30

सनत्कुमारावरजाः मानसाः ब्रह्मणः सुताः । सप्त तत्र महाभागाः कुरवो नाम विश्रुताः ॥ ७७.३० ॥

सनत्कुमारस्यावरजाः, ब्रह्मणो मानसाः सुताः, तत्र सप्त महाभागाः ‘कुरवः’ इति नाम्ना विश्रुताः आसन्।

Verse 31

तत्र स्थिरगतैर्ज्ञानैर्विरजस्कैर्महात्मभिः । अक्षयः क्षयपर्यन्तो लोकः प्रोक्तः सनातनः ॥ ७७.३१ ॥

तत्र स्थिरगतज्ञानैर्विरजस्कैर्महात्मभिः सेविते, अक्षयः क्षयपर्यन्तः सनातनः लोकः इति प्रोक्तः।

Verse 32

तेषां नामाङ्कितं वर्षं सप्तानां वै महात्मनाम् । दिवि चेह च विख्याता उत्तरा: कुरवः सदा ॥ ७७.३२ ॥

तेषां सप्तानां महात्मनां नामभिः अङ्कितं तत् वर्षं; उत्तरा: कुरवः दिवि चेह च सदा विख्याताः।