Adhyaya 75: Description of Jambūdvīpa: its regions, mountains, measurements, and cosmic structure

Verse 1

रुद्र उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ॥ ७५.१ ॥

रुद्र उवाच—अतः परं यथातथं जम्बूद्वीपं प्रवक्ष्यामि; समुद्राणां संख्यां च, द्वीपानां च विस्तरं यथावत् कथयिष्यामि।

Verse 2

यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ॥ ७५.२ ॥

तत्र यावन्ति वर्षाणि, तेषु स्मृताः या नद्यश्च; महाभूतप्रमाणं च, चन्द्रार्कयोः पृथक् गतिं च वक्ष्यामि।

Verse 3

द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च । न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर् विततं जगत् ॥ ७५.३ ॥

द्वीपभेदसहस्राणि, सप्तस्वन्तर्गतानि च; यैर्विततं जगत्, तानि क्रमेणेह वक्तुं न शक्यन्ते।

Verse 4

सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ७५.४ ॥

सप्त द्वीपान् प्रवक्ष्यामि, चन्द्रादित्यग्रहैः सह; येषां प्रमाणानि मनुष्यास्तर्केण प्रचक्षते।

Verse 5

अचिन्त्याः खलु ये भावाः न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ॥ ७५.५ ॥

अचिन्त्याः खलु ये भावाः, न तान् तर्केण साधयेत्; प्रकृतिभ्यः परं यच्च, तदचिन्त्यं विभाव्यते।

Verse 6

नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ॥ ७५.६ ॥

अहं जम्बूद्वीपस्य नववर्षाणि यथातथं प्रवक्ष्यामि—तस्य विस्तारं मण्डलाकारं च योजनपरिमाणं च; अतः सावधानं निबोधत।

Verse 7

शतमेकें सहस्राणां योजनानां समन्ततः । नानाजनपदाकीर्णं योजनेर्विविधैः शुभैः ॥ ७५.७ ॥

शतसहस्रयोजनविस्तारः समन्ततः; नानाजनपदैराकीर्णो विविधैः शुभैः योजनपरिमाणैः विभक्तश्च।

Verse 8

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ॥ ७५.८ ॥

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम्; सर्वधातुविवृद्धैः शिलाजालसमुद्भवैः, पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतः पूरितम्।

Verse 9

जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः । नवभिश्चावृतः श्रीमान् भुवनैर्भूतभावनः ॥ ७५.९ ॥

जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः; नवभिर्भुवनैः आवृतः श्रीमान् भूतभावनः।

Verse 10

लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ॥ ७५.१० ॥

लवणसमुद्रेण सर्वतः परिवारितः; जम्बूद्वीपस्य विस्तारानुरूपं समन्ततः समेन प्रसृतः।

Verse 11

तस्य प्रागायताः दीर्घाः षडेते वर्षपर्वताः । उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥ ७५.११ ॥

तस्य खण्डस्य प्रागायताः दीर्घाः षडेते वर्षपर्वताः; उभयतः पूर्वपश्चिमयोः समुद्रौ अवगाढौ स्थितौ॥

Verse 12

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् । सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ॥ ७५.१२ ॥

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्; सर्वत्र सुसुखप्रदश्च निषधो महान् पर्वतः॥

Verse 13

चतुर्वर्णः स सुवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः । वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ॥ ७५.१३ ॥

मेरुः पर्वतः चतुर्वर्णः सुवर्णमयः, तेजोमयधातुसंघातः; वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रश्च समुच्छ्रितः॥

Verse 14

नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः । नाभिमण्डलसम्भूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ७५.१४ ॥

पार्श्वेषु नानावर्णः प्रजापतिगुणोपेतः; ब्रह्मणः परमेष्ठिनो नाभिमण्डलात् सम्भूतः॥

Verse 15

पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तेन तस्य तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ॥ ७५.१५ ॥

पूर्वतः श्वेतवर्णः, तेन तस्य ब्राह्मण्यं निर्दिश्यते; दक्षिणतः पीतवर्णः, तेन वैश्यत्वमिष्यते॥

Verse 16

भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः । तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर् नामार्थकर्मणः ॥ ७५.१६ ॥

भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमदिशि स्थितः। तस्मात् मेरुनामार्थकर्मानुसारात् तस्य शूद्रता प्रोक्ता॥

Verse 17

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते। तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः॥ ७५.१७॥

तस्योत्तरपार्श्वे रक्तवर्णो विभाव्यते। तेन क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः॥

Verse 18

वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः । नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः । मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकुम्भश्च श्रृङ्गवान् ॥ ७५.१८ ॥

स स्वभावतो वृत्तः, वर्णतः परिमाणतः च निरूपितः। नीलो वैडूर्यमयः, श्वेतः शुक्लः हिरण्मयः; मयूरबर्हिवर्णः शातकुम्भमयः, श्रृङ्गवान् च॥

Verse 19

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्र उच्यते ॥ ७५.१९ ॥

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः। तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रः प्रकीर्तितः॥

Verse 20

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स सम्भवः । नवैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ॥ ७५.२० ॥

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स सम्भवः। स सर्वतः नवसाहस्रविस्तीर्णः प्रकीर्तितः॥

Verse 21

मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्धं तथोत्तरम् ॥ ७५.२१ ॥

तस्य मध्ये महामेरुः धूमरहितोऽग्निरिव विराजते। मेरोर्दक्षिणार्धं ‘वेद्यर्ध’ इति कथ्यते, तथा उत्तरार्धं ‘उत्तर’ इति निर्दिश्यते॥

Verse 22

वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः । योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद्विधीयते ॥ ७५.२२ ॥

अत्रोक्तानि यानि षड्वर्षाणि तेषां तानि वर्षपर्वतानि भवन्ति। सर्वेषां तेषां वर्षाणां योजनमात्रं विस्तारः विधीयते॥

Verse 23

द्वे द्वे वर्षे सहस्राणां योजनानां समुच्छ्रयः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ॥ ७५.२३ ॥

द्वयोर्द्वयोर्वर्षयोः सहस्रद्वयं योजनानां समुच्छ्रयः कथ्यते। जम्बूद्वीपस्य विस्तारः तेषामेव आयामरूपेण वर्ण्यते॥

Verse 24

योजनानां सहस्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरौ । नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे । श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् शृङ्गवांश्च यः ॥ ७५.२४ ॥

नीलनिषधौ गिरौ द्विशतसहस्रयोजनायतौ। तयोः परे ये गिरयः ते हीनायताः—श्वेतः, हेमकूटः, तथा शृङ्गवांश्च हिमवान्॥

Verse 25

जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः । तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते । हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ॥ ७५.२५ ॥

जम्बूद्वीपप्रमाणानुसारं निषधः परिकीर्तितः। तस्मात् द्वादशभागेन हेमकूटः न्यूनः, हेमकूटात् विंशभागेन हिमवान् न्यूनः॥

Verse 26

अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः । अशीतिर्हिमवान्शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ॥ ७५.२६ ॥

अष्टाशीतिसहस्रयोजनविस्तारो हेमकूटो महागिरिः। हिमवान् शैलश्च पूर्वपश्चिमदिशि अशीति-सहस्रयोजनायतो भवति॥

Verse 27

द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते । वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ॥ ७५.२७ ॥

द्वीपस्य मण्डलीभावात् तस्य ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्येते। तथा वर्षाणां पर्वतानां च यथोक्तं तथा उत्तरत्रापि निरूप्यते॥

Verse 28

तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् । प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ॥ ७५.२८ ॥

तेषां मध्ये जनपदास्तथा वर्षाणि च सन्ति। तानि तु प्रपातविषमैः दुर्गमैः पर्वतैः सर्वतः आवृतानि॥

Verse 29

संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् । वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ॥ ७५.२९ ॥

नदीभेदैः पृथक्कृतानि तानि देशखण्डानि संततानि च। परस्परम् अगम्यानि; तेषु नानाजातीनि सत्त्वानि सर्वतः वसन्ति॥

Verse 30

एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः । हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किम्पुरुषोत्तमः ॥ ७५.३० ॥

एतद्धैमवतं वर्षं यत्र भारती सन्ततिः निवसति। तत्रैव परं हेमकूटं नाम्ना किम्पुरुषोत्तम इति प्रसिद्धम्॥

Verse 31

हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ॥ ७५.३१ ॥

हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ॥

Verse 32

इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव शृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ॥ ७५.३२ ॥

इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव शृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ॥

Verse 33

धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ॥ ७५.३३ ॥

धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ॥

Verse 34

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं शृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ॥ ७५.३४ ॥

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं शृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ॥

Verse 35

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ॥ ७५.३५ ॥

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ॥

Verse 36

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ ७५.३६ ॥

दक्षिणेन तु नीलपर्वतस्य निषधपर्वतस्योत्तरेण च, उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः स्थितः ॥

Verse 37

योजनानां सहस्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च । आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः ॥ ७५.३७ ॥

तस्य विष्कम्भोच्छ्रयौ योजनानां सहस्रे द्वे समौ; आयामश्च चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानि प्रकीर्तितः ॥

Verse 38

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः । आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ॥ ७५.३८ ॥

तस्य पर्वतस्य प्रतीच्यां गन्धमादननाम पर्वतो विज्ञेयः; आयामोच्छ्रयविस्तारैर्माल्यवता तुल्य एव सः ॥

Verse 39

परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः । चतुर्वर्णः ससौवर्णश्चतुरस्त्रः समुच्छ्रितः ॥ ७५.३९ ॥

तयोर्मध्ये परिमण्डलो मेरुः कनकपर्वतः स्थितः; चतुर्वर्णः ससौवर्णः चतुरस्त्रः समुच्छ्रितश्च ॥

Verse 40

अव्यक्ता धातवः सर्वे समुत्पन्ना जलादयः । अव्यक्तात् पृथिवीपद्मं मेरुस्तस्य च कर्णिका ॥ ७५.४० ॥

अव्यक्तात् सर्वे धातवः समुत्पन्ना जलादयः; तस्मादव्यक्तात् पृथिवीपद्मं जातं, मेरुस्तस्य कर्णिका इति कथ्यते ॥

Verse 41

चतुष्पत्रं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् । ततः सर्वाः समुद्भूता वितता हि प्रवृत्तयः ॥ ७५.४१ ॥

चतुष्पत्रं तत्त्वं समुत्पन्नं व्यक्तं महत् पञ्चगुणविशिष्टम्। ततः सर्वाः प्रवृत्तयो हि समुद्भूता वितता बभूवुः॥

Verse 42

अनेककल्पजीवद्भिः पुरुषैः पुण्यकारिभिः । कृतात्मभिर्महात्मभिः प्राप्यते पुरुषोत्तमः ॥ ७५.४२ ॥

अनेककल्पजीवद्भिः पुण्यकारिभिः कृतात्मभिर्महात्मभिः पुरुषैः पुरुषोत्तमः प्राप्यते॥

Verse 43

महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः । सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्तिरव्ययः ॥ ७५.४३ ॥

स महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः। सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्तिरव्ययः॥

Verse 44

न तस्य प्राकृताः मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसंभवा । योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वरूपधरो विभुः ॥ ७५.४४ ॥

न तस्य प्राकृता मूर्तिर्न मांसमेदोऽस्थिसंभवा। योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वस्वरूपधरो विभुः॥

Verse 45

तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोके पद्मं सनातनम् । कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ॥ ७५.४५ ॥

तन्निमित्तं लोके सनातनं पद्मं समुत्पन्नम्। कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरिदृशी॥

Verse 46

तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ॥ ७५.४६ ॥

तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ॥

Verse 47

तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ॥ ७५.४७ ॥

तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ॥

Verse 48

तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः । पद्माकाराऽ समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ॥ ७५.४८ ॥

तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः । पद्माकाराऽ समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ॥

Verse 49

तत् तस्य लोकपद्मस्य विस्तारं सिद्धभाषितम् । वर्ण्यमानं विभागेन क्रमशः शृणुत द्विजाः ॥ ७५.४९ ॥

तत् तस्य लोकपद्मस्य विस्तारं सिद्धभाषितम् । वर्ण्यमानं विभागेन क्रमशः शृणुत द्विजाः ॥

Verse 50

महावर्षाणि ख्यातानि चत्वार्यत्र च संस्थिताः । तत्र पर्वतसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ॥ ७५.५० ॥

महावर्षाणि ख्यातानि चत्वार्यत्र च संस्थिताः । तत्र पर्वतसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ॥

Verse 51

नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते । पीतं च दक्षिणं तस्य भृङ्गवर्णं तु पश्चिमम् ॥ ७५.५१ ॥

स तु पार्श्वेषु नानावर्णः कथ्यते—पूर्वतः श्वेतः, दक्षिणतः पीतः, पश्चिमतः भृङ्गवर्णः (श्यामः)॥

Verse 52

उत्तरं रक्तवर्णं तु तस्य पार्श्वं महात्मनः । मेरुस्तु शोभते शुक्लो राजवंशे तु धिष्टितः ॥ ७५.५२ ॥

उत्तरपार्श्वं तु तस्य महात्मनः रक्तवर्णं; मेरुः पुनः शुक्लः शोभते, राजवंशे प्रतिष्ठितः॥

Verse 53

तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः ॥ ७५.५३ ॥

स तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः; चतुराशीतिसहस्रयोजनानि उच्छ्रितः॥

Verse 54

प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु । शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ॥ ७५.५४ ॥

षोडशाधस्तात् प्रविष्टं, षोडशैव विस्तृतं; शरावसंस्थितत्वात् मूर्ध्नि द्वात्रिंशद्विस्तृतम्॥

Verse 55

विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः । मण्डलेन प्रमाणेन व्यस्यमानं तदिष्यते ॥ ७५.५५ ॥

अस्य विस्तारः त्रिगुणः, परिणाहः समन्ततः; मण्डलप्रमाणेन व्यस्यमानं तद् एव प्रमाणं मतम्॥

Verse 56

नवतिश्च सहस्राणि योजनानां समन्ततः । ततः षट्काधिकानां च व्यस्यमानं प्रकीर्तितम् । चतुरस्त्रेण मानेन परिणामः समन्ततः ॥ ७५.५६ ॥

समन्ततः नवतिसहस्रयोजनपरिमाणं तस्य विस्तारः। ततः षट्सहस्राधिकं व्यासमानमपि प्रकीर्तितम्। चतुरस्त्रमानेन समन्ततः परिधिः कथ्यते॥

Verse 57

स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः । सवैनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ॥ ७५.५७ ॥

स पर्वतः परमदिव्यः महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः। स सर्वतः शुभैर्जातरूपमयैः आवृत एव॥

Verse 58

तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः । शैलराजे प्रमोदन्ते तथैवाप्सरसां गणाः ॥ ७५.५८ ॥

तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः। शैलराजे प्रमोदन्ते तथैवाप्सरसां गणाः॥

Verse 59

स तु मेरुः परिवृतो भवनैर्भूतभावनैः । चत्वारो यस्य देशास्तु नानापार्श्वेषु धिष्ठिताः ॥ ७५.५९ ॥

स तु मेरुः परिवृतो भवनैर्भूतभावनैः। चत्वारो यस्य देशास्तु नानापार्श्वेषु धिष्ठिताः॥

Verse 60

भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमे । उत्तरे कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ७५.६० ॥

भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमे। उत्तरे कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः॥

Verse 61

कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात् परिमण्डला । योजनानां सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ॥ ७५.६१ ॥

तस्य पद्मस्य कर्णिका समन्तात् परिमण्डला; योजनमानप्रमाणेन सा सहस्रयोजनविस्तीर्णा॥

Verse 62

तस्य केसरजालानि नवषट् च प्रकीर्तिताः । चतुरशीतिरुत्सेधो विवरान्तरगोचराः ॥ ७५.६२ ॥

तस्य केसरजालानि नवषट् च प्रकीर्तितानि; चतुरशीतिरुत्सेधो विवरान्तरगोचरः॥

Verse 63

त्रिंशच्चापि सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । तस्य केसरजालानि विकीर्णानि समन्ततः ॥ ७५.६३ ॥

योजनप्रमाणतः त्रिंशत्सहस्राण्यपि विस्तारः; तस्य केसरजालानि समन्ततो विकीर्णानि॥

Verse 64

शतसाहस्रमायाममशीतिḥ पृथुलानि च । चत्वारि तत्र पर्णानि योजनानां चतुर्दश ॥ ७५.६४ ॥

शतसाहस्रं तस्य आयामः, अशीतिः पृथुलता च; तत्र चत्वारि पर्णानि, चतुर्दशयोजनप्रमाणानि॥

Verse 65

तत्र या सा मया तुभ्यं कर्णिकीत्यभिविश्रुता । तां वर्ण्यमानामेकाग्र्यात् समासेन निबोधत । मणिपर्णशतैश्चित्रां नानावर्णप्रभासिताम् ॥ ७५.६५ ॥

तत्र या सा मया तुभ्यं ‘कर्णिकी’ इत्यभिविश्रुता कथिता; तां संक्षेपेण वर्ण्यमानां एकाग्रचित्तः शृणु—सा मणिपर्णशतैश्चित्रा नानावर्णप्रभया प्रकाशिता॥

Verse 66

अनेकपर्णनिचयं सौवर्णमरुणप्रभम् । कान्तं सहस्रपर्वाणं सहस्रोदरकन्दरम् । सहस्रशतपत्रं च वृत्तमेकं नगोत्कतमम् ॥ ७५.६६ ॥

एकं नगोत्कतमं वृत्ताकारं वर्ण्यते—अनेकपर्णनिचययुक्तं सौवर्णमरुणप्रभं कान्तं, सहस्रपर्वाणं सहस्रोदरकन्दरं, सहस्रशतपत्रसदृशं च।

Verse 67

मणिरत्नार्पितश्वभ्रैर्मणिभिश्चित्रवेदिकाम् । सुवर्णमणिचित्राङ्गैर्मणिचर्चिततोरणैः ॥ ७५.६७ ॥

मणिरत्नार्पितश्वभ्रैः मणिभिश्चित्रवेदिकां, सुवर्णमणिचित्राङ्गैः मणिचर्चिततोरणैश्च समलङ्कृताम्।

Verse 68

तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिजनसंकुला । नाम्ना मनोव्रती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ॥ ७५.६८ ॥

तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिजनसंकुला; नाम्ना ‘मनोव्रती’ नाम सर्वलोकेषु विश्रुता।

Verse 69

तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चसः । महाविमानसंस्थस्य महिमा वर्त्तते सदा ॥ ७५.६९ ॥

तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चसः, महाविमानसंस्थस्य महिमा वर्तते सदा।

Verse 70

तत्र सर्वे देवगणाश्चतुर्वक्त्रं स्वयं प्रभुम् । इष्ट्वा पूज्यनमस्कारैरर्चनीयमुपस्थिताः ॥ ७५.७० ॥

तत्र सर्वे देवगणाः चतुर्वक्त्रं स्वयं प्रभुं इष्ट्वा, पूज्यनमस्कारैः अर्चनीयमुपस्थिताः।

Verse 71

यैस्तदा दिहसंकल्पैर्ब्रह्मचर्यं महात्मभिः । चीर्‍णं चारुमनोभिश्च सदाचारपथि स्थितैः ॥ ७५.७१ ॥

तदा महात्मभिः दृढसंकल्पैः चारुमनोभिः सदाचारपथि स्थितैः ब्रह्मचर्यव्रतं सम्यक् आचरितम्।

Verse 72

सम्यगिष्ट्वा च भुक्त्वा च पितृदेवार्चने रताः । गृहाश्रमपरास्तत्र विनीताः अतिथिप्रियाः ॥ ७५.७२ ॥

सम्यगिष्ट्वा च भुक्त्वा च पितृदेवार्चने रताः। तत्र गृहाश्रमपराः विनीताः अतिथिप्रियाः॥

Verse 73

गृहिणः शुक्लकर्मस्थाः विरक्ताः कारणात्मकाः । यमैर्नियमदानैश्च दृढनिर्दग्धकिल्बिषाः ॥ ७५.७३ ॥

गृहिणः शुक्लकर्मस्थाः विरक्ताः कारणात्मकाः। यमैर्नियमदानैश्च दृढं निर्दग्धकिल्बिषाः॥

Verse 74

तेषां निवसनं शुक्लब्रह्मलोकमनिन्दितम् । उपर्युपरि सर्वासां गतिनां परमा गतिः । चतुर्दशसहस्राणि योजनानां तु कीर्तितम् ॥ ७५.७४ ॥

तेषां निवसनं शुक्लब्रह्मलोकः अनिन्दितः। सर्वगतिषु उपर्युपरि परमा गतिः; चतुर्दशसहस्रयोजनविस्तारः कीर्तितः॥

Verse 75

ततोऽर्द्धरुचिरे कृष्णे तरुणादित्यवर्चसि । महागिरौ ततो रम्ये रत्नधातुविचित्रिते ॥ ७५.७५ ॥

ततः अर्द्धरुचिरे कृष्णे तरुणादित्यवर्चसि। महागिरौ ततो रम्ये रत्नधातुविचित्रिते॥

Verse 76

नैकरत्नसमावासे मणितोरणमन्दिरे । मेरोः सर्वेषु पार्श्वेषु समन्तात् परिमण्डले ॥ ७५.७६ ॥

नानारत्नसमृद्धे निवासस्थाने मणितोरणविभूषिते मन्दिरे, मेरोः सर्वेषु पार्श्वेषु समन्तात् परिमण्डले विस्तीर्णे।

Verse 77

त्रिंशद्योजनसाहस्रं चक्रपाटो नगोत्तमः । जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७५.७७ ॥

त्रिंशद्योजनसाहस्रविस्तारः चक्रपाटो नगोत्तमः; जारुधिश्चैव शैलेन्द्रः—एते उत्तराः स्मृताः।

Verse 78

एतेषां शैलमुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमः । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७५.७८ ॥

एतेषां शैलमुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमं स्थलीः, अन्तरद्रोणीः, सरांसि च निबोधत।

Verse 79

दशयोजनविस्तीर्णा चक्रपाटोपनिर्गता । सा तूर्द्ध्ववाहिनी चापि नदी भूमौ प्रतिष्ठिता ॥ ७५.७९ ॥

दशयोजनविस्तीर्णा सा चक्रपाटोपनिर्गता; सा च ऊर्ध्ववाहिनी अपि नदी भूमौ प्रतिष्ठिता।

Verse 80

सा पुर्याममरावत्यां क्रममाणेन्दुरा प्रभौ । तया तिरस्कृता वा अपि सूर्येन्दुज्योतिषां गणाः ॥ ७५.८० ॥

सा पुर्याममरावत्यां प्रभौ क्रममाणेन्दुरा; तया तिरस्कृता इव सूर्येन्दुज्योतिषां गणाः।

Verse 81

उदयास्तमिते सन्ध्ये ये सेवन्ते द्विजोत्तमाः । तान् तुष्यन्ते द्विजाः सर्वानष्टावप्यचलोत्तमान् ॥ ७५.८१ ॥

उदयास्तमितसन्ध्ययोः ये द्विजोत्तमाः विधिवत् सन्ध्योपासनां सेवन्ते, तैः सर्वे द्विजाः तुष्यन्ति, अष्टावपि अचलोत्तमाः अपि तुष्यन्ति।

Verse 82

परिभ्रमज्ज्योतिषां या सा रुद्रेन्द्रमता शुभा ॥ ७५.८२ ॥

या परिभ्रमज्ज्योतिषां माला, सा शुभा रुद्रेन्द्रमतयोः सम्मता (इति) कथ्यते।