Adhyaya 150: The Sacred Greatness of Sānandūra
Sānandūra-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Manual
द्वारकायाः माहात्म्यं श्रुत्वा पृथिवी (वसुधरा) कृतज्ञतां निवेद्य वराहं (विष्णुं) गुह्यतरं धर्मोपदेशं पृच्छति। वराहः समुद्रस्योत्तरे मलयदेशस्य दक्षिणे स्थितं गुप्तं परं क्षेत्रं सानन्दूरं वर्णयति, यत्र तस्य प्रतिमा उत्तराभिमुखी तिष्ठति। ततः रामसरः, ब्रह्मसरः, सङ्गमनं, शक्रसरः, सूर्पारकं, जटाकुण्डं च इत्यादीनि तीर्थानि जलाशयानि च क्रमशः कथयति; प्रत्येकस्मिन् स्नानकालविधिः तथा परलोकफलानि—बुधलोकः, ब्रह्मलोकः, लोकपाललोकाः, विष्णुलोकश्च—निरूप्यन्ते। एतानि दर्शनानि नियमशीलभक्तानां प्रायः सुलभानीति, आचारशुद्ध्या सह तीर्थकर्मणः सम्बन्धं दर्शयन् पृथिव्याः पावनभू-व्यवस्थां लोकधारणायै प्रतिपादयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 150
Verse 1
अथ सानन्दूरमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ द्वारकायास्तु माहात्म्यं श्रुत्वा ह्येतत्सुभाषितम् ॥ हृष्टावोचत्तदा देवं धर्मकामा वसुन्धरा ॥
अथ सानन्दूरमाहात्म्यं प्रवक्ष्यामि। सूत उवाच—द्वारकायाः माहात्म्यं एतत् सुभाषितं श्रुत्वा धर्मकामिनी वसुन्धरा हृष्टा सती तदा देवं प्रत्युवाच।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो देव प्रसादश्च यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥ श्रुत्वैतत्परमं पुण्यं प्राप्तास्मि परमां श्रियम् ॥
धरण्युवाच—अहो देव, प्रसादोऽयं यत्त्वया परिकीर्तितम्। श्रुत्वैतत् परमं पुण्यं प्राप्तास्मि परमां श्रियम्।
Verse 3
एतस्मादपि चेद्गुह्यं लोकनाथ जनार्दन ॥ यद्यस्ति प्रोच्यतां मह्यं कृपा चेत्परमा मयि ॥
एतस्मादपि यदि गुह्यतरं किञ्चित् अस्ति, लोकनाथ जनार्दन, तत् मह्यं ब्रूहि; यदि मयि परमा कृपा वर्तते।
Verse 4
ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुः कमललोचनः ॥ वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
ततः महीवचः श्रुत्वा कमललोचनः विष्णुः, वराहरूपी भगवान्, वसुन्धरां प्रत्युवाच।
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ सानन्दूरेति विख्यातं भूमे गुह्यं परं मम ॥ उत्तरे तु समुद्रस्य मलयस्य तु दक्षिणे ॥
श्रीवराह उवाच—भूमे, सानन्दूर इति विख्यातं मम गुह्यं परं स्थानम्; समुद्रस्योत्तरे मलयस्य दक्षिणे च स्थितम्।
Verse 6
तत्र तिष्ठामि वसुधे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ प्रतिमा वै मदीयास्ति नात्युच्छा नातिनीचका ॥
तत्र वसुधे अहम् उदीचीं दिशम् आश्रित्य तिष्ठामि। मदीया प्रतिमा तत्रास्ति—नात्युच्छा नातिनीचका॥
Verse 7
आयसीं तां वदन्त्येके अन्ये ताम्रमयीं तया ॥ कांस्यां रीतिमयीमन्ये केचित्सीसकनिर्मिताम् ॥
केचिद् एनां प्रतिमाम् आयसीं वदन्ति, अन्ये ताम्रमयीं। अन्ये कांस्यां वा रीतिमयीं, केचित् सीसकनिर्मिताम्॥
Verse 8
शिलामयीमित्यपरे महदाश्चर्यरूपिणीम् ॥ तत्र स्थानानि वै भूमे कथ्यमानानि वै शृणु ॥
अपरे शिलामयीम् एनां वदन्ति, महदाश्चर्यरूपिणीम्। तत्र स्थानानि हे भूमे कथ्यमानानि शृणु॥
Verse 9
मनुजा यत्र मुच्यन्ते गताः संसारसागरम् ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि सानन्दूरे यशस्विनि ॥
यत्र मनुजाः संसारसागरं गताः तस्माद् मुच्यन्ते। तत्र सानन्दूरे यशस्विनि अहम् आश्चर्यं प्रवक्ष्यामि॥
Verse 10
तत्रापि शृणु चाश्चर्यं यश्चापि परिवर्तते ॥ एका तत्र लता वृक्षे उच्छैः स्थूलो महाद्रुमः ॥
तत्रापि आश्चर्यं शृणु यच्च परिवर्तते। तत्र वृक्षे एका लता, उच्छैः स्थूलो महाद्रुमः॥
Verse 11
समुद्रमध्ये तिष्ठन्तं कोऽपि तत्र न पश्यति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे ॥
समुद्रमध्ये तिष्ठन्तं तत्र कोऽपि न पश्यति। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे॥
Verse 12
मम भक्ताः हि पश्यन्ति विद्यमाना स्वकर्मणा ॥ बहुमत्स्यसहस्राणि कोट्यो ह्यर्बुदमेव च ॥
मम भक्ताः पश्यन्ति तत् स्वकर्मफलप्रभावतः। बहुमत्स्यसहस्राणि कोट्योऽर्बुदमेव च॥
Verse 13
क्षिप्तः पिण्डश्च तन्मध्ये येन केन विकर्मिणा ॥ एकस्तत्र स्थूलमत्स्यो भूमे चक्रेण चाङ्कितः ॥
तन्मध्ये पिण्डः क्षिप्यते येन केनापि विकर्मिणा। तत्रैकः स्थूलमत्स्यो भूमे चक्रेण चाङ्कितः॥
Verse 14
तावत्कश्चिन्न गृह्णाति यावत्तेन न भक्षितः ॥ तत्र रामसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
यावत् तेन न भक्षितं तावत् कश्चिन्न गृह्णाति। तत्र रामसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
Verse 15
अगाधं चाप्यपारं च रक्तपद्मविभूषितम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः ॥
अगाधमप्यपारं च रक्तपद्मविभूषितम्। तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः॥
Verse 16
बुधस्य भवनं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान्प्रमुच्येत तस्मिन्सरसि सुन्दरी ॥
बुधस्य भवनं गत्वा मोदते नात्र संशयः। तस्मिन्सरसि सुन्दरी प्राणान् प्रमुच्येत चेत्॥
Verse 17
बुधस्य भवनं त्यक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ तस्मिन्रामसरस्युच्चैराश्चर्यं शृणु सुन्दरी ॥
बुधस्य भवनं त्यक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते। तस्मिन् रामसरस्युच्चैराश्चर्यं शृणु सुन्दरी॥
Verse 18
मनुजास्तन्न पश्यन्ति मम कर्मरता न ये ॥ तत्सरः क्रोशविस्तारं बहुगुल्मलतावृतम् ॥
मनुजास्तन्न पश्यन्ति मम कर्मरता न ये। तत्सरः क्रोशविस्तारं बहुगुल्मलतावृतम्॥
Verse 19
एकं तु दृश्यते श्वेतमब्जं रुक्ममयं तथा ॥ तत्र ब्रह्मसरस्युच्चैरुत्तरं पार्श्वमाश्रिता ॥
एकं तु दृश्यते श्वेतमब्जं रुक्ममयं तथा। तत्र ब्रह्मसरस्युच्चैरुत्तरं पार्श्वमाश्रिता॥
Verse 20
धारा चैका प्रपतति स्थूला मुसलसन्निभा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
धारा चैका प्रपतति स्थूला मुसलसन्निभा। तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः॥
Verse 21
ब्रह्मलोकं समासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुंचते प्राणैर्भूमे ब्रह्मसरस्यपि ॥
ब्रह्मलोकं समासाद्य नात्र संशयः मोदते। अथ च भूमौ ब्रह्मसरसि प्राणान् मुञ्चति चेत् अपि॥
Verse 22
ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकं च गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे रम्ये ब्रह्मसरे शृणु ॥
ब्रह्मणा समनुज्ञातः स मम लोकं च गच्छति। तत्र रम्ये ब्रह्मसरे महाभागे आश्चर्यं शृणु॥
Verse 23
मद्भक्ता यच्च पश्यन्ति घोरसंसारमोक्षणम् ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां सा धारा पृथुलेक्षणे ॥
मद्भक्ताः पश्यन्ति यद् घोरसंसारमोक्षणम्। चतुर्विंशतिद्वादश्यां सा धारा पृथुलेक्षणे॥
Verse 24
भूमे पतति मध्याह्ने यावत्सूर्यस्तु तिष्ठति ॥ परिवृत्ते तु मध्याह्ने सा धारा न पतेद्भुवि ॥
भूमौ पतति मध्याह्ने यावत् सूर्यस्तु तिष्ठति। परिवृत्ते तु मध्याह्ने सा धारा न पतेद् भुवि॥
Verse 25
एवं तत्र महाश्चर्यं पुण्यब्रह्मसरोवरे ॥ अस्ति सङ्गमनं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
एवं तत्र पुण्ये ब्रह्मसरोवरे महदाश्चर्यम्। अस्ति ‘सङ्गमनं’ नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
Verse 26
समुद्रश्चैव रामश्च समेष्येते वराङ्गने ॥ तत्र कुण्डं महाभागे प्रसन्नविमलोदकम् ॥
वराङ्गने, तत्र समुद्रश्च रामश्च समागच्छतः इति श्रूयते। महाभागे, तत्र कुण्डं विद्यते, यस्य जलं प्रसन्नं विमलं शुद्धं च।
Verse 27
बहुगुल्मलताकीर्णं शोभितं च विहङ्गमैः ॥ समुद्रस्य तु पार्श्वेन ह्यदूरात्तत्र योजनात् ॥
बहुभिः गुल्मलताभिः आकीर्णं, विहङ्गमैः शोभितं च। समुद्रस्य पार्श्वे तु, तत्र अदूरात्, योजनमात्रे स्थितम्।
Verse 28
समुद्रभवनं गत्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि कुण्डं रामस्य सङ्गमे ॥
समुद्रभवनं गत्वा मम लोकं प्रपद्यते। तत्र आश्चर्यं प्रवक्ष्यामि—रामस्य सङ्गमे स्थितं कुण्डम्।
Verse 29
यद्दृष्ट्वा मनुजास्तत्र भ्रमन्ति विगतज्वराः ॥ यानि कानि च पर्णानि पतन्ति जलसंसदि ॥
यद्दृष्ट्वा तत्र मनुजाः विगतज्वराः भ्रमन्ति। यानि कानि च पर्णानि जलसंसदि पतन्ति…
Verse 30
एकमप्यत्र पश्यन्ति न केपि वसुधे नराः ॥ अच्छिद्राणि च पत्राणि तस्मिन् रामस्य सङ्गमे ॥
वसुधे, अत्र नराः एकमपि (पर्णं) न पश्यन्ति दोषयुक्तम्। रामस्य सङ्गमे तस्मिन् पत्राणि अच्छिद्राणि भवन्ति।
Verse 31
प्रपन्नेनापि मार्गं तच्छिद्रं तत्र न पश्यति ॥ अस्ति शक्रसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
प्रपन्नोऽपि तस्मिन् मार्गे तच्छिद्रं तत्र न पश्यति। शक्रसर इति नाम गुह्यं क्षेत्रं मम परं विद्यते॥
Verse 32
तत्र पूर्वेण पार्श्वेण ह्यदूरादर्धयोजनात् ॥ तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि चतस्रो विषमाश्रिताः ॥
तत्र पूर्वपार्श्वे ह्यदूरादर्धयोजनदूरतः। तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि चतस्रो विषमाश्रिताः॥
Verse 33
धाराः पतन्ति कल्याणि प्रसन्नसलिलास्तथा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चतुष्कालोषितो नरः ॥
धाराः पतन्ति कल्याणि प्रसन्नसलिलास्तथा। तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चतुष्कालोषितो नरः॥
Verse 34
चतुर्णां लोकपालानां लोकानाप्नोति चोत्तमान् ॥ अस्मिंश्च शक्रसरसि यदि प्राणान्प्रमुञ्चति ॥
चतुर्णां लोकपालानां लोकानाप्नोति चोत्तमान्। अस्मिंश्च शक्रसरसि यदि प्राणान्प्रमुञ्चति॥
Verse 35
लोकपालान्समुत्सृज्य मम लोकेषु मोदते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे दृश्यते तच्छृणुष्व मे ॥
लोकपालान्समुत्सृज्य मम लोकेषु मोदते। तत्राश्चर्यं महाभागे दृश्यते तच्छृणुष्व मे॥
Verse 36
शुद्धैर्भागवतैर्भूमे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ चतुर्धारास्ततो भद्रे पतन्ति चतुरो दिशः ॥
शुद्धैर्भागवतैर्भूमे सर्वसंसारमोक्षणं भवति। ततः भद्रे चतुर्धाराः पतन्ति चतुरो दिशः॥
Verse 37
श्रूयते गीतनिर्घोषः श्रुतिकर्ममनोहरः ॥ अस्ति सूर्पारकं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
श्रूयते गीतनिर्घोषः श्रुतिकर्ममनोहरः। अस्ति सूर्पारकं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
Verse 38
जामदग्न्यस्य रामस्य स्वाश्रमोऽथ भविष्यति ॥ तत्र तिष्ठाम्यहं देवि समुद्रतटमाश्रितः ॥
जामदग्न्यस्य रामस्य स्वाश्रमोऽथ भविष्यति। तत्र तिष्ठाम्यहं देवि समुद्रतटमाश्रितः॥
Verse 39
शाल्मलीं चाग्रतः कृत्वाधिष्ठितश्चोत्तरामुखः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
शाल्मलीं चाग्रतः कृत्वाधिष्ठितश्चोत्तरामुखः। तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः॥
Verse 40
ऋषिलोकं ततो गत्वा पश्येत् तत्राप्यरुन्धतीम् ॥ अथ प्राणान्विमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
ऋषिलोकं ततो गत्वा पश्येत् तत्राप्यरुन्धतीम्। अथ प्राणान्विमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम्॥
Verse 41
ऋषिलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे नमस्कारं च कुर्वते ॥
ऋषिलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते। तत्र, महाभागे, आश्चर्यं दृश्यते—स नमस्कारं च करोति॥
Verse 42
वर्षाणि द्वादशैतेन नमस्कारः कृतो भवेत् ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे पश्यन्ति परिनिष्ठिताः ॥
एतेन द्वादशवर्षाणि कृतो नमस्कारो भवति। तस्मिन्क्षेत्रे, महाभागे, परिनिष्ठिताः पश्यन्ति॥
Verse 43
पापात्मानो न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां समुपायान्ति शाल्मलीम् ॥
पापात्मानो न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः। चतुर्विंशतिद्वादश्यां शाल्मलीं समुपायान्ति॥
Verse 44
तत्र पश्यन्ति सुश्रोणि शुद्धा भागवता नराः ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे अस्ति गुह्यं परं मम ॥
तत्र पश्यन्ति, सुश्रोणि, शुद्धा भागवता नराः। तस्मिन्क्षेत्रे, महाभागे, अस्ति गुह्यं परं मम॥
Verse 45
जटाकुण्डमिति ख्यातं वायव्यां दिशि संस्थितम् ॥ तत्कुण्डस्य महाभागे समन्ताद्दशयोजनम्
जटाकुण्डमिति ख्यातं वायव्यां दिशि संस्थितम्। तत्कुण्डस्य, महाभागे, समन्ताद्दशयोजनं (विस्तारः)॥
Verse 46
अगस्तिभक्नं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान्प्रमुञ्चेत मम चिन्तापरायणः
अगस्तिभक्नं गत्वा मोदते नात्र संशयः। अथ मम चिन्तापरायणः सन् प्राणान् प्रमुञ्चेत्॥
Verse 47
अगस्तिभवनं त्यक्त्वा मम लोकं तु गच्छति ॥ तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि नव धारा न किञ्चन
अगस्तिभवनं त्यक्त्वा मम लोकं तु गच्छति। सुश्रोणि, तस्य कुण्डस्य नव धाराः, न किञ्चन न्यूनम्॥
Verse 48
विस्तारश्च महाभागे अगाधश्च महार्णवः ॥ आश्चर्यं सुमहत्तत्र कथ्यमानं मया शृणु
विस्तारश्च महाभागे अगाधश्च महार्णवः। आश्चर्यं सुमहत्तत्र कथ्यमानं मया शृणु॥
Verse 49
यच्च पश्यति सुश्रोणि समन्तादितरो जनः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां रवावभ्युदिते सति
यच्च पश्यति सुश्रोणि समन्तादितरो जनः। चतुर्विंशतिद्वादश्यां रवावभ्युदिते सति॥
Verse 50
न वर्द्धते ततश्चाम्भो यावत्तिष्ठति तत्पुनः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे सानन्दूरेति तन्मया
न वर्द्धते ततश्चाम्भो यावत्तिष्ठति तत्पुनः। एतत्ते कथितं भद्रे सानन्दूरेति तन्मया॥
Verse 51
आश्चर्यं च प्रमाणं च भक्तिकीर्तिविवर्धनम् ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं स्थानानां परमं महत्
आश्चर्यं च प्रमाणं च भक्तिकीर्तिविवर्धनम् । गुह्यानां परमं गुह्यं स्थानानां परमं महत् ॥
Verse 52
यस्तु गच्छति सुश्रोणि अष्टभक्तपथे स्थितः ॥ प्राप्नोति परमां सिद्धिं ममैव वचनं यथा
यस्तु गच्छति सुश्रोणि अष्टभक्तपथे स्थितः । प्राप्नोति परमां सिद्धिं ममैव वचनं यथा ॥
Verse 53
य एतत्पठते नित्यं यश्चैवं शृणुयान्मुदा ॥ कुलानि तेन तीर्णानि षट् च षट् च पुनश्च षट्
य एतत्पठते नित्यं यश्चैवं शृणुयान्मुदा । कुलानि तेन तीर्णानि षट् च षट् च पुनश्च षट् ॥
Verse 54
एतन्मरणकाले न विस्मर्तव्यं कदाचन ॥ यदीच्छेद्विष्णुलोके हि निष्कलं गमनं नरः
एतन्मरणकाले न विस्मर्तव्यं कदाचन । यदीच्छेद्विष्णुलोके हि निष्कलं गमनं नरः ॥
Verse 55
सौवर्णं दृश्यते पद्मं मध्याह्ने तु दिवाकरे ॥ यत्र रामगृहं नाम मम गुह्यं यशस्विनि ॥
सौवर्णं दृश्यते पद्मं मध्याह्ने तु दिवाकरे । यत्र रामगृहं नाम मम गुह्यं यशस्विनि ॥
Verse 56
मनोज्ञं रमणीयं च जलजैश्चापि संवृतम् ॥ तत्र रूढानि पद्मानि द्योतयन्ति दिशो दश ॥
मनोज्ञं रमणीयं च जलजैश्चापि संवृतम् । तत्र रूढानि पद्मानि द्योतयन्ति दिशो दश ॥
Verse 57
मण्डितं कुमुदैः पद्मैः सुगन्धैश्चोत्तमैस्तया ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
मण्डितं कुमुदैः पद्मैः सुगन्धैश्चोत्तमैस्तया । तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
Verse 58
न च तद्वर्धते चाम्भो न चैव परिहीयते ॥ मासे भाद्रपदे चैव शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥
न च तद्वर्धते चाम्भो न चैव परिहीयते । मासे भाद्रपदे चैव शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥
Verse 59
मलयस्य दक्षिणेन समुद्रस्योत्तरे तथा ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
मलयस्य दक्षिणेन समुद्रस्योत्तरे तथा । तत्र स्नानं तु कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
Verse 60
एतत्ते कथितं भद्रे त्वया पृष्टं च मां प्रति ॥ उक्तं भागवतार्थाय किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
एतत्ते कथितं भद्रे त्वया पृष्टं च मां प्रति । उक्तं भागवतार्थाय किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred geography as an ethical-ritual ecology: Pṛthivī asks for a deeper ‘guhya’ teaching, and Varāha answers by linking disciplined devotion (bhakti, karmic fitness, observance of vows and stays) with access to sacred places and liberation. The internal logic emphasizes that moral-spiritual discipline governs perception and benefit—non-disciplined persons ‘do not see’ certain wonders—thereby presenting the landscape as a pedagogical field where conduct, restraint, and reverence maintain terrestrial order.
The text repeatedly specifies dvādaśī (the 12th lunar day), including ‘caturviṃśati-dvādaśyām’ as a key timing for visible phenomena (e.g., water-flow behavior and extraordinary sightings). It also names Bhādrapada māsa and śukla-pakṣa dvādaśī, and describes midday (madhyāhna) as a temporal marker for appearances/disappearances (e.g., a golden lotus seen at midday; a water-stream that falls only while the sun remains at midday).
Environmental balance is expressed through Pṛthivī-centered sacred topography: Varāha’s instructions map a network of ponds, streams, and confluences whose waters are described as ‘prasanna’ and ‘vimala,’ and whose flows exhibit regulated constancy (not increasing or decreasing). This portrays hydrology as ordered and meaningful, reinforcing an ethic of careful engagement with water-bodies (snāna with specified durations, restraint, and ritual discipline). The Earth (Pṛthivī) is treated as a living moral landscape where right practice sustains harmony between humans and place.
The chapter references Varāha (Viṣṇu) as instructor; Budha (as a post-mortem destination via Rāmasaras); Brahmā (authorization after Brahmasaras); Śakra/Indra (Śakrasaras); the lokapālas (guardians of directions) as destination-realms; Jāmadagnya Rāma (Paraśurāma) and his āśrama at Sūrpāraka; and Agasti (via Agasti-bhavana/association). These figures function as cosmological administrators and sage-anchors that situate the tīrthas within broader Purāṇic cultural memory.