Adhyaya 122: The Greatness of Kokāmukha (Sacred Site Eulogy and Salvific Narrative)
Kokāmukha-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Ethical-Discourse and Karmic Soteriology
वराहः पृथिवीं प्रति ‘कोकामुख-माहात्म्यं’ गुह्योपदेशरूपेण प्रवर्तयति। अहिंसा, संयमः, सन्तोषः, मातृपितृभक्तिः, तथा अष्टमी-चतुर्दश्योः मैथुनवर्जनं—एतेन तिर्यग्योनिष्वपि मोक्षमार्गः सुलभ इति दर्शयति। पृथिवी पृच्छति—किं कारणं यत् कोकामुखं अन्येभ्यः प्रसिद्धतीर्थेभ्यः श्रेष्ठं स्तूयते? वराहः तस्य वैष्णवप्रधानत्वं विशिष्य, कर्मपरिवर्तनकथां कथयति—कोकामुखसमीपे हतौ मत्स्यः च ‘चिल्ली’ नाम पक्षी च, पुनर्जन्मना राजरूपेण जातौ; पूर्वजन्मस्मृतिं लब्ध्वा तीर्थयात्रां कृत्वा, निर्दिष्टदानकर्माणि विधिवत् अनुष्ठाय, श्वेतद्वीपं प्राप्नुतः। अन्ते अस्योपदेशस्य नियन्त्रितप्रसारणविधिं, शीलसंयमं, तथा भूमिकेन्द्रितां करुणां प्रतिपाद्य, समाजसौहार्दं प्राणिहिंसाह्रासश्च फलमिति निष्कर्षयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 122
Verse 1
अथ कोकामुखमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तिर्यग्योनिगताश्चापि येन मुच्यन्ति किल्बिषात्
अथ कोकामुखमाहात्म्यं प्रवक्ष्यामि। वराह उवाच—वसुन्धरे, गुह्यानां परमं गुह्यं शृणु; येन तिर्यग्योनिगताश्चापि किल्बिषात् मुच्यन्ते॥
Verse 2
अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां मैथुनं यो न गच्छति ॥ भुक्त्वा परस्य चान्नानि यश्चैव न विकुत्सति
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां च यो मैथुनं न गच्छति। परस्य चान्नानि भुक्त्वा यश्च न विकुत्सति॥
Verse 3
बाल्ये वयस्यपि च यो मम नित्यमनुव्रतः ॥ येन केनापि सन्तुष्टो यो मातापितृपूजकः
बाल्ये वयस्यपि च यो मम नित्यमनुव्रतः। येन केनापि सन्तुष्टो यो मातापितृपूजकः॥
Verse 4
आयासे जीवति न यः प्रविभागी गुणान्वितः ॥ दाता भोक्ता च कार्येषु स्वतन्त्रो नित्यसंयतः
आयासे जीवति न यः प्रविभागी गुणान्वितः। दाता भोक्ता च कार्येषु स्वतन्त्रो नित्यसंयतः॥
Verse 5
विकर्म नाभिकुर्वीत कौमारव्रतसंस्थितः ॥ सर्वभूतदयायुक्तः सत्त्वेन च समन्वितः
विकर्म नाभिकुर्वीत कौमारव्रतसंस्थितः। सर्वभूतदयायुक्तः सत्त्वेन च समन्वितः॥
Verse 6
मत्या च निःस्पृहःऽत्यन्तं परार्थेष्वस्पृहः सदा ॥ ईदृग्बुद्धिं समादाय मम लोकाय गच्छति ॥ इमं गुह्यं वरारोहे देवैरपि दुरासदम्
मत्या च निःस्पृहःऽत्यन्तं परार्थेष्वस्पृहः सदा। ईदृग्बुद्धिं समादाय मम लोकाय गच्छति॥ इमं गुह्यं वरारोहे देवैरपि दुरासदम्॥
Verse 7
तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजानि कदाचन
तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे। जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजानि कदाचन॥
Verse 8
ततः पूर्वोत्तरे पार्श्वे नित्यं यो हृदि तिष्ठति ॥ अस्थीनि दर्शयामास अवशिष्टानि यानि तु
ततः पूर्वोत्तरे पार्श्वे नित्यं यो हृदि तिष्ठति। अस्थीनि दर्शयामास अवशिष्टानि यानि तु॥
Verse 9
एतानि मम चास्थानि पूर्वदेहोद्भवानि च ॥ अहं पुराभवं मत्स्यः कोकेषु विचरन् जले
एतानि मम चास्थानि पूर्वदेहोद्भवानि च। अहं पुराभवं मत्स्यः कोकेषु विचरन् जले॥
Verse 10
ये न हिंसन्ति भूतानि शुद्धात्मानो दयापराः ॥ यस्तु कोकामुखे देवि ध्रुवं प्राणान्परित्यजेत्
ये भूतानि न हिंसन्ति शुद्धात्मानः दयापराः; यस्तु, देवि, कोकामुखे ध्रुवं प्राणान् परित्यजेत्।
Verse 11
मनसा न चलत्येव मम वल्लभतां व्रजेत् ॥ ततो विष्णुवचः श्रुत्वा सा मही संशितव्रता
मनसा न चलति यः स एव मम वल्लभतां व्रजेत्; ततः विष्णुवचः श्रुत्वा सा मही संशितव्रता।
Verse 12
धरण्युवाच ॥ अहं शिष्या च दासी च भक्ता च त्वयि माधव
धरण्युवाच—अहं शिष्या च दासी च भक्ता च त्वयि, माधव।
Verse 13
एवं मे परमं गुह्यं त्वद्भक्त्या वक्तुमर्हसि ॥ चक्रं वाराणसीं चैव अट्टहासं च नैमिषम्
एवं मे परमं गुह्यं त्वद्भक्त्या वक्तुमर्हसि; चक्रं वाराणसीं चैव अट्टहासं च नैमिषम्।
Verse 14
भद्रकर्णह्रदं चैव हित्वा कोकां प्रशंससि ॥ नगरं च द्विरण्डं च मुकुटं मण्डलेश्वरम्
भद्रकर्णह्रदं चैव हित्वा कोकां प्रशंससि; नगरं च द्विरण्डं च मुकुटं मण्डलेश्वरम्।
Verse 15
केदारं च ततो मुक्त्वा कि कोकां च प्रशंससि ॥ देवदारुवनं मुक्त्वा तथा जालेश्वरं विभुम्
केदारं ततः परित्यज्य किं कोकां प्रशंससि? देवदारुवनं परित्यज्य तथा विभुं जालेश्वरं च।
Verse 16
दुर्गं महाबलं मुक्त्वा किं वै कोकां प्रशंससि ॥ गोकर्णं च ततो मुक्त्वा शुद्धजाल्मेश्वरं तथा
दुर्गं महाबलं परित्यज्य किं वै कोकां प्रशंससि? गोकर्णं ततः परित्यज्य तथा शुद्धजाल्मेश्वरं च।
Verse 17
एकलिङ्गं ततो मुक्त्वा किं वा कोकां प्रशंससि ॥ एवं पृष्टस्तथा भक्त्या माधवश्च महाप्रभुः
एकलिङ्गं ततः परित्यज्य किं वा कोकां प्रशंससि? एवं पृष्टः स भक्त्या माधवो महाप्रभुः (उत्तरं दातुं प्रववृते)।
Verse 18
वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवमेतन्महाभागे यन्मां त्वं भीरु भाषसे
वराहरूपी भगवान् वसुन्धराम् प्रत्युवाच। श्रीवराह उवाच—एवमेतन्महाभागे, यन्मां त्वं भीरु भाषसे।
Verse 19
कथयिष्यामि ते गुह्यं कोका येन विशिष्यते ॥ एते रुद्राश्रिताः क्षेत्रा ये त्वया परिकीर्तिताः
कथयिष्यामि ते गुह्यं येन कोका विशिष्यते। एते रुद्राश्रिताः क्षेत्रा ये त्वया परिकीर्तिताः।
Verse 20
एते पाशुपताश्चैषां कोका भागवतस्य ह ॥ तत्रान्यत्ते प्रवक्ष्यामि महाख्यानं वरानने
एतेषु केचिद् पाशुपताः; कोका च भागवतसम्प्रदायस्यैव सम्बन्धिनी। तत्र तेऽन्यत् महाख्यानं प्रवक्ष्यामि, वरानने।
Verse 21
तत्राल्पेनाम्बुना युक्ते ह्रदे मत्स्यस्तु तिष्ठति ॥ दृष्ट्वा तं लुब्धकस्तूर्णं बडिशेनाजहार ह ॥ तस्य हस्ताच्च बलवान् मत्स्यस्तूर्णं विनिर्गतः ॥ अथ श्येनस्तु तं हर्त्तुं मन्त्रयित्वा नभश्चरः
तत्राल्पाम्बुयुक्ते ह्रदे मत्स्यस्तिष्ठति। तं दृष्ट्वा लुब्धकस्तूर्णं बडिशेनाजहार। तस्य हस्तात् बलवान् मत्स्यस्तूर्णं विनिर्गतः। अथ नभश्चरः श्येनस्तं हर्तुं मन्त्रयित्वा समुपागमत्।
Verse 22
निपत्य तं गृहीत्वैव प्रोद्दीनस्त्वरयान्वितः ॥ अशक्तस्य ततो नेतुं मत्स्यः कोकामुखेऽपतत्
निपत्य तं गृहीत्वैव श्येनः प्रोद्दीनस्त्वरयान्वितः। अशक्तस्य ततो नेतुं मत्स्यः कोकामुखेऽपतत्।
Verse 23
तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण राजपुत्रोऽभवत्प्रभुः ॥ रूपवान् गुणवान् शुद्धः कुलेन वयसान्वितः
तत्क्षेत्रप्रभावेण स प्रभुः राजपुत्रोऽभवत्। रूपवान् गुणवान् शुद्धः कुलेन वयसा च युक्तः।
Verse 24
अथ कालेन तस्यैव मृगव्याधस्य चाङ्गना ॥ गृहीत्वा चैव मांसानि गच्छन्ती याति तत्र वै
अथ कालेन तस्यैव मृगव्याधस्याङ्गना मांसानि गृहीत्वा गच्छन्ती तत्रैव समाययौ।
Verse 25
एका चिल्ली मांसलुब्धा तद्धस्तान्मांसगर्द्धिनी ॥ आगत्यागत्य तरसा हर्त्तुं समुपचक्रमे
एका चिल्ली मांसलुब्धा तद्धस्तान्मांसगर्द्धिनी । आगत्यागत्य तरसा हर्तुं समुपचक्रमे ॥
Verse 26
मृगव्याधा बलान्मांसं हर्तुकामां तु चिल्लिकाम् ॥ बाणेनैकेन संहत्य पातिता भुवि तत्क्षणात्
मृगव्याधो बलान्मांसं हर्तुकामां तु चिल्लिकाम् । बाणेनैकेन संहत्य पातिता भुवि तत्क्षणात् ॥
Verse 27
आकाशात्पातिता भद्रे कोकायां मम सन्निधौ ॥ जाता चन्द्रपुरे रम्ये राजपुत्री यशस्विनी
आकाशात्पातिता भद्रे कोकायां मम सन्निधौ । जाता चन्द्रपुरे रम्ये राजपुत्री यशस्विनी ॥
Verse 28
सा व्यवर्द्धत कन्या तु वयोरूपगुणान्विता ॥ चतुःषष्टिकलायुक्ता पुरुषं सा जुगुप्सति
सा व्यवर्द्धत कन्या तु वयोरूपगुणान्विता । चतुःषष्टिकलायुक्ता पुरुषं सा जुगुप्सति ॥
Verse 29
रूपवाङ्गुणवाञ्छूरो युद्धकार्यार्थनिश्चितः ॥ सौम्यश्च पुरुषश्चैव सा च नेति जुगुप्सति
रूपवान् गुणवान् शूरो युद्धकार्यार्थनिश्चितः । सौम्यश्च पुरुषश्चैव सा च नेति जुगुप्सति ॥
Verse 30
अथ केनचित्कालेन शक आनन्दपूरके ॥ सम्बन्धो जायते तयोर् मध्यमे वयसि स्थयोः
अथ केनचित्कालानन्तरं शके काले आनन्दपूरके सति, मध्यवयसि स्थितयोस्तयोः परस्परं सम्बन्धो जायते।
Verse 31
तथा तु तौ समासाद्य परस्परम् अथ क्रमात् ॥ यथान्यायं स विप्रोक्तं विधिदृष्टेन कर्मणा
तथा तौ परस्परं समासाद्य, अथ क्रमात्, यथान्यायं विप्रैः प्रोक्तं विधिदृष्टेन कर्मणा चक्रतुः।
Verse 32
स वै तथा समं नित्यं सा च तेन समं शुभा ॥ अन्योन्यं रममाणौ तौ मुहूर्तमपि नोज्झतः
स वै तथा नित्यं समं तया सह स्थितः, सा च शुभा तेन समं; अन्योन्यं रममाणौ तौ मुहूर्तमपि नोज्झतः।
Verse 33
गच्छत्येवं बहुतरे काले चैवाप्यनिन्दिता ॥ समप्रेम्णा च संयुक्ता सौहृदेन च नायकम्
एवं बहुतरे काले गते, सा अनिन्दिता समप्रेम्णा सौहृदेन च नायकं संयुक्ता तस्थौ।
Verse 34
राजपुत्रस्तस्तोऽप्यत्र शकानां नन्दवर्द्धनः ॥ तस्या जायते मध्याह्ने शिरोरुगतिपीडिनी
अत्रापि शकानां मध्ये नन्दवर्द्धननाम राजपुत्रोऽभूत्; तस्याः मध्याह्ने शिरोरुगतिपीडिनी जायते।
Verse 35
ये केचिद्भिषजस्तत्र गदेषु कुशलाः शुभे ॥ ते तत्रौषधयोगं च चक्रुस्तेनापि वेदना
ये केचिद्भिषजस्तत्र गदेषु कुशलाः शुभे । ते तत्रौषधयोगं च चक्रुः, तेनापि वेदना न शशाम ॥
Verse 36
ननाश नैव संयातः कालो बहुतिथस्ततः ॥ न संबुध्यति चात्मानं विष्णुमायाविमोहितः
ननाश नैव स रोगः, कालोऽपि बहुतिथस्ततः न संयातः । विष्णुमायाविमोहितः स आत्मानं न संबुबोध ॥
Verse 37
भजमाना विनीता च सौहृदाच्च विशेषतः ॥ एवं बहुगतः कालः कामभोगेषु सक्तयोः
भजमाना विनीता च सौहृदाच्च विशेषतः । एवं बहुगतः कालः कामभोगेषु सक्तयोः ॥
Verse 38
पूर्णे हि समये तत्तु उभयोश्च तदन्तरम् । तस्य कालः संवृतस्य योऽसौ पूर्वप्रतिस्तवः
पूर्णे हि समये तत्तु, उभयोश्च तदन्तरम् । तस्य कालः संवृतस्य समायातः, यः स पूर्वप्रतिस्तवः ॥
Verse 39
ततः सर्वानवद्याङ्गी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ किमिदं तव भद्रं ते वेदना जायते शिरॆ ॥
ततः सर्वानवद्याङ्गी भर्तारमिदमब्रवीत् । किमिदं तव भद्रं ते, वेदना जायते शिरसि ॥
Verse 40
एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यद्यहं च तव प्रिया ॥ बहवो भिषजश्चैव नानाशास्त्रविशारदाः ॥
एतद् मे तत्त्वतः ब्रूहि, यदि त्वं मम प्रिया। बहवो भिषजश्चैव नानाशास्त्रविशारदाः॥
Verse 41
कुर्वन्ति तव कर्माणि वेदना च न गच्छति ॥ एवं स प्रियया प्रोक्तस्तां प्रियां पुनरब्रवीत् ॥
ते तव कर्माणि कुर्वन्ति, वेदना च न गच्छति। एवं प्रियया प्रोक्तः स तां प्रियां पुनरब्रवीत्॥
Verse 42
इदं किं विस्मृता भद्रे सर्वव्याधिसमन्वितम् ॥ यल्लब्धं मानुषत्वं च सुखदुःखसमन्वितम् ॥
भद्रे, किमिदं विस्मृता? सर्वव्याधिसमन्वितम्। यल्लब्धं मानुषत्वं च सुखदुःखसमन्वितम्॥
Verse 43
संसारसागरारूढं नातिप्रष्टुं त्वमर्हसि ॥ तेनैवं भाषिता बाला श्रोतुकामा वरानना ॥
संसारसागरारूढं नातिप्रष्टुं त्वमर्हसि। तेनैवं भाषिता बाला श्रोतुकामा वरानना॥
Verse 44
ततः कदाचिच्छयने सुप्तौ तौ दम्पती किल ॥ गते बहुतिथे काले पुनः पप्रच्छ सा प्रियम् ॥
ततः कदाचिच्छयने सुप्तौ तौ दम्पती किल। गते बहुतिथे काले पुनः पप्रच्छ सा प्रियम्॥
Verse 45
कथयस्व तमेवार्थं यन्मया पूर्वपृच्छितम् ॥ किं मां न भाषसे नाथ साभिप्रायं वचस्तव ॥
कथयस्व तमेवार्थं यन्मया पूर्वपृच्छितम् । किं मां न भाषसे नाथ, साभिप्रायं वचस्तव ॥
Verse 46
गोप्यं वा किमचिदस्तीह किं गोपयसि मे पुरः ॥ अवश्यं चैव वक्तव्यं यद्यहं तव वल्लभा ॥
गोप्यं वा किमचिदस्तीह किं गोपयसि मे पुरः । अवश्यं चैव वक्तव्यं यद्यहं तव वल्लभा ॥
Verse 47
इति निर्बन्धतः पृष्टः स शक्राधिपतिर्नृपः ॥ तां प्रियां प्रणयात्प्राह बहुमानपुरःसरम् ॥
इति निर्बन्धतः पृष्टः स शक्राधिपतिर्नृपः । तां प्रियां प्रणयात्प्राह बहुमानपुरःसरम् ॥
Verse 48
मन्मातापितरौ गत्वा प्रसादय शुचिस्मिते ॥ मानार्हौ मानयित्वा तौ ययाहं जठरे धृतः ॥
मन्मातापितरौ गत्वा प्रसादय शुचिस्मिते । मानार्हौ मानयित्वा तौ ययाहं जठरे धृतः ॥
Verse 49
तयोराज्ञां पुरस्कृत्य मानयित्वा यथार्हतः ॥ अथ कोकामुखे गत्वा कथयिष्याम्यसंशयम् ॥
तयोराज्ञां पुरस्कृत्य मानयित्वा यथार्हतः । अथ कोकामुखे गत्वा कथयिष्याम्यसंशयम् ॥
Verse 50
स्वपूर्वजन्मवृत्तं तु देवानामपि दुर्लभम् ॥ तत्र ते कथयिष्यामि सर्ववृत्तमनिन्दिते ॥
स्वपूर्वजन्मवृत्तं तु देवानामपि दुर्लभम्। तत्र ते कथयिष्यामि सर्ववृत्तमनिन्दिते॥
Verse 51
ततः सा ह्यनवद्याङ्गी श्वश्रूश्वशुरयोः पुरः ॥ गत्वा गृहीत्वा चरणौ ततस्ताविदमब्रवीत् ॥
ततः सा ह्यनवद्याङ्गी श्वश्रूश्वशुरयोः पुरः। गत्वा गृहीत्वा चरणौ ततस्ताविदमब्रवीत्॥
Verse 52
किञ्चिद्विज्ञप्तुकामास्मि तत्र वामवधी्यताम् ॥ भवदाज्ञां पुरस्कृत्य भवद्भ्यामनुमानितौ ॥
किञ्चिद्विज्ञप्तुकामास्मि तत्र वामवधी्यताम्। भवदाज्ञां पुरस्कृत्य भवद्भ्यामनुमानितौ॥
Verse 53
पुण्ये कोकामुखे गन्तुमिच्छावस्तत्र वां गुरू ॥ कार्यगौरवभावेन न निषेध्यौ कथञ्चन ॥
पुण्ये कोकामुखे गन्तुमिच्छावस्तत्र वां गुरू। कार्यगौरवभावेन न निषेध्यौ कथञ्चन॥
Verse 54
अद्य यावत्किमपि वां याचितं न मया क्वचित् ॥ पुरस्ताद्ध्यावयोस्तन्मे याचितं दातुमर्हतः ॥
अद्य यावत्किमपि वां याचितं न मया क्वचित्। पुरस्ताद्ध्यावयोस्तन्मे याचितं दातुमर्हतः॥
Verse 55
शिरावेधेनया युक्तः सदा तव सुतो ह्ययम् ॥ मध्याह्ने मृतकल्पो वै जायते ह्यचिकित्सकम् ॥
शिरोवेधेनया पीडितः सदा तवायं सुतः। मध्याह्ने मृतकल्पो भवति, न चास्य चिकित्सा शक्या॥
Verse 56
सुखानि सर्वविषयान्विसृज्य परिपीडितः ॥ कोकामुखं विना कष्टं न निवृत्तं भविष्यति ॥
सुखानि सर्वविषयान् परित्यज्य स परिपीडितः। कोकामुखं विना कष्टं न कदाचित् निवर्तते॥
Verse 57
दम्पतिभ्यां हि मननं रोचतां सर्वथैव हि ॥ ततो वधूवचः श्रुत्वा शकानामधिपो नृपः ॥
दम्पत्योर्मननं सर्वथा रोचताम्। ततः वधूवचः श्रुत्वा शकानामधिपो नृपः प्रत्युवाच॥
Verse 58
करेण स्वयमादाय वधूं पुत्रमुवाच ह ॥ किमिदं चिन्तितं वत्स कोकामुखगमं प्रति ॥
वधूं करेण स्वयमादाय राजा पुत्रमुवाच। वत्स, कोकामुखगमनं प्रति किं त्वया चिन्तितम्॥
Verse 59
हस्त्यश्वरथयानानि स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥ सर्वमेतत्तु सप्ताङ्गं कोशकोष्ठादिसंयुतम्
हस्त्यश्वरथयानानि स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः। सर्वमेतत् सप्ताङ्गं कोशकोष्ठादिसंयुतम्…॥
Verse 60
शरणं वित्तयो राज्यं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ मित्रं वरासनं चैव गृह्णीष्व सुतसत्तम
शरणं वित्तं राज्यं च त्वय्येव सर्वं प्रतिष्ठितम्। मित्रं वरासनं चैव गृहाण, सुतसत्तम॥
Verse 61
त्वयि प्रतिष्ठिताः प्राणाः सन्तानं च तदुत्तरम् ॥ ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो यशस्विनि
त्वयि प्रतिष्ठिताः प्राणाः सन्तानं च तदुत्तरम्। ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो यशस्विनी॥
Verse 62
पितुः पादौ गृहीत्वा च प्रोवाच विनयान्वितः ॥ अलं राज्येन कोशेन वाहनेन बलेन वा
पितुः पादौ गृहीत्वा स विनयान्वित उवाच। अलं राज्येन कोशेन वाहनेन बलेन वा॥
Verse 63
गन्तुमिच्छामि तत्राहं तूर्णं कोकामुखं महत् ॥ शिरोवेदनया युक्तो यदि जीवाम्यहं पितः
गन्तुमिच्छामि तत्राहं तूर्णं कोकामुखं महत्। शिरोवेदनया युक्तो यदि जीवामि हे पितः॥
Verse 64
तदा राज्यं बलं कोशो ममैवैतन्न सशंयः ॥ तत्रैव गमनान्मह्यं वेदना नाशमेष्यति
तदा राज्यं बलं कोशो ममैवैतन्न संशयः। तत्रैव गमनान्मह्यं वेदना नाशमेष्यति॥
Verse 65
पुत्रोक्तमवधार्यैव शकानामधिपो नृपः ॥ अनुजज्ञे ततः कोकां गच्छ पुत्र नमोऽस्तु ते
पुत्रवचनमवधार्य शाकाधिपो नृपस्ततः अनुजज्ञे—“कोकां गच्छ पुत्र; ते नमोऽस्तु।”
Verse 66
अथ दीर्घेण कालेन प्राप्तः कोकामुखं त्विदम् ॥ तत्र गत्वा वरारोहा भर्त्तारमिदमब्रवीत् १७३॥ पूर्वपृष्टं मया यत्ते वक्ष्यामीति च मां प्रति ॥ कोकामुखे त्वयाप्युक्तं तदेतन्मम कथ्यताम्
अथ दीर्घकालेन स कोकामुखमिदं प्राप्तः। तत्र गत्वा वरारोहा भर्तारमिदमब्रवीत्—“पूर्वं यन्मया पृष्टं त्वया च ‘वक्ष्यामि’ इति प्रोक्तं, कोकामुखेऽपि यदुक्तं, तदिदानीं मम कथ्यताम्।”
Verse 67
निशम्येति प्रियाप्रोक्तं राजपुत्रो यशस्विनि ॥ प्रहस्याह भिया तां तु समालिङ्ग्य वसुन्धरे
प्रियाया वचनं निशम्य राजपुत्रो यशस्विनीम्। प्रहस्य भिया तां समालिङ्ग्य वसुन्धरे, इदमब्रवीत्॥
Verse 68
रजनी सम्प्रवृत्तेयं सुखं स्वापो विधीयताम् ॥ श्वः सर्वं कथयिष्यामि यत्ते मनसि वर्त्तते
रजनी सम्प्रवृत्ता; सुखं स्वापो विधीयताम्। श्वः सर्वं कथयिष्यामि यत्ते मनसि वर्तते॥
Verse 69
व्याधेन निगृहीतोऽस्मि बडिशेन जलेचरः॥ तद्धस्तान्निर्गतस्तत्र बलेन पतितो भुवि
अहं जलेचरः व्याधेन बडिशेन निगृहीतोऽस्मि; तद्धस्तान्निर्गतः, बलेन तत्र भुवि पतितः॥
Verse 70
प्रभातायां तु शर्वर्यां स्नातौ क्षौमविभूषितौ॥ प्रणम्य शिरसा विष्णुं हस्ते गृह्य ततः प्रियाम्
प्रभातायां तु शर्वर्यां समाप्तायां स्नातौ क्षौमविभूषितौ। शिरसा विष्णुं प्रणम्य ततः प्रियाम् हस्ते गृह्य जगाम सः॥
Verse 71
श्येनेनामिषलुब्धेन नखैर्विद्धोऽस्मि सुन्दरि॥ नीत आकाशमार्गेण तस्माच्च पतितोऽत्र वै
श्येनेनामिषलुब्धेन नखैर्विद्धोऽस्मि सुन्दरि। नीतोऽहं खगमार्गेण तस्माच्च पतितोऽत्र वै॥
Verse 72
एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वपृष्टं च यत्त्वया॥ गच्छ सुन्दरि भद्रं ते यत्र ते वर्त्तते मनः
एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वपृष्टं च यत्त्वया। गच्छ सुन्दरि भद्रं ते यत्र ते वर्त्तते मनः॥
Verse 73
ततः साप्यनवद्याङ्गी रक्तपद्मशुभानना॥ करुणं स्वरमादाय भर्त्तारं पुनरब्रवीत्
ततः साप्यनवद्याङ्गी रक्तपद्मशुभानना। करुणं स्वरमादाय भर्त्तारं पुनरब्रवीत्॥
Verse 74
एतदर्थं मया भद्र गुह्यं नोक्तं तथा स्वकम्॥ अहं च यादृशी पूर्वमभवं तच्छृणुष्व मे
एतदर्थं मया भद्र गुह्यं नोक्तं तथा स्वकम्। अहं च यादृशी पूर्वमभवं तच्छृणुष्व मे॥
Verse 75
स्थापयित्वा मांसभारान्प्रियायाः सविधे स्वयम्॥ काष्ठान्यानयितुं यातः क्षुधितो मांसपाचने
स्वयमेव प्रियायाः सन्निधौ मांसभारान् स्थापयित्वा, क्षुधितः सन् मांसपाचनार्थं काष्ठानि आनयितुं गतः।
Verse 76
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता चिल्ली गगनगामिनी॥ वृक्षोपरी समासीना भक्ष्यं चैव विचिन्वती
क्षुत्पिपासाभ्यां परिश्रान्ता गगनगामिनी चिल्ली वृक्षोपरि समासीना भक्ष्यं च विचिन्वती।
Verse 77
अथ कश्चिन्मृगव्याधो हत्वा वनचरान्बहून्॥ संगृह्य मांसभारान्वै तेन मार्गेण संगतः
अथ कश्चिन्मृगव्याधो वनचरान् बहून् हत्वा मांसभारान् संगृह्य तेन मार्गेण संगतः।
Verse 78
प्रवृत्तोऽग्निमुपादाय तावदुड्डीय सत्वरम्॥ मांसपिण्डो मया विद्धो दृढैर्वज्रमयैर्नखैः
अग्निमुपादाय प्रवृत्ते तस्मिन्, अहं तावद् उड्डीय सत्वरं दृढैर्वज्रमयैर्नखैर्मांसपिण्डं मया विद्धम्।
Verse 79
न च सक्तास्मि संहर्तुं मांसभारप्रपीडिता ॥ अशक्ता दूरगमने सविधे हि व्यवस्थिताः ॥
मांसभारप्रपीडिता अहं तं संहर्तुं न शक्तास्मि; दूरं गन्तुमशक्ता सविधे एव व्यवस्थितास्मि।
Verse 80
भक्षयित्वा ततो मांसं व्याधः संहृष्टमानसः ॥ अपश्यन्मांसपिण्डं तु मृगयामास पार्श्वतः ॥
ततः मांसं भक्षयित्वा व्याधः संहृष्टमानसः । मांसपिण्डं तु दृष्ट्वा पार्श्वतः मृगयामास ॥
Verse 81
विद्धा बाणेन मां तत्र भक्षयन्तमिपातयत् ॥ ततोऽहं भ्रममाणा वै निश्चेष्टा गतजीविता ॥
तत्र मां बाणेन विद्ध्वा भक्षयन्तीं निपातयत् । ततोऽहं भ्रममाणा वै निश्चेष्टा गतजीविता ॥
Verse 82
पतितास्म्यवशा भद्र कालतन्त्रे दुरासदे ॥ एतत्क्षेत्रप्रभावेण त्वकामापि नृपात्मजा ॥
पतितास्म्यवशा भद्र कालतन्त्रे दुरासदे । एतत्क्षेत्रप्रभावेण त्वकामापि नृपात्मजा ॥
Verse 83
जातास्मि त्वत्प्रिया चापि स्मरन्ती पूर्वजन्म तत् ॥ एतानि पश्य चास्थीनि शेषाणि बहुकालतः ॥
जातास्मि त्वत्प्रिया चापि स्मरन्ती पूर्वजन्म तत् । एतानि पश्य चास्थीनि शेषाणि बहुकालतः ॥
Verse 84
गलितान्यल्पशेषाणि प्राणनाथ समीपतः ॥ एवं सा दर्शयित्वा तु भर्तारं पुनरब्रवीत् ॥
गलितान्यल्पशेषाणि प्राणनाथ समीपतः । एवं सा दर्शयित्वा तु भर्तारं पुनरब्रवीत् ॥
Verse 85
आनीतोऽसि मया भद्र स्थानं कोकामुखं प्रति ॥ एतत्क्षेत्रप्रभावेण तिर्यग्योनिगताऽपि ॥
आनीतोऽसि मया भद्रे स्थानं कोकामुखं प्रति। एतत्क्षेत्रप्रभावेण तिर्यग्योनिगताऽपि॥
Verse 86
उत्तमे तु कुले जाता मानुषी जातिमाश्रिताः ॥ यं यं प्रवक्ष्यसे धर्मं विष्णुप्रोक्तं यशोधन ॥
उत्तमे तु कुले जाता मानुषी जातिमाश्रिताः। यं यं प्रवक्ष्यसे धर्मं विष्णुप्रोक्तं यशोधन॥
Verse 87
तं तमेव करिष्यामि विष्णुलोके सुखावहम् ॥ ततस्तस्या वचः श्रुत्वा लब्धपूर्वस्मृतिर्नृपः ॥
तं तमेव करिष्यामि विष्णुलोके सुखावहम्। ततस्तस्या वचः श्रुत्वा लब्धपूर्वस्मृतिर्नृपः॥
Verse 88
विस्मयं परमं गत्वा साधु साध्वित्यपूजयत् ॥ तस्मिन् क्षेत्रे च यत्कर्म कर्तव्यं धर्मसंहितम् ॥
विस्मयं परमं गत्वा साधु साध्वित्यपूजयत्। तस्मिन् क्षेत्रे च यत्कर्म कर्तव्यं धर्मसंहितम्॥
Verse 89
तच्छ्रुत्वा कानिचिद्देवी स्वयं चक्रे पतिव्रता॥ अन्येऽपि सर्वे तच्छ्रुत्वा यस्य यद्रोचते प्रियम्॥
तच्छ्रुत्वा कानिचिद्देवी स्वयं चक्रे पतिव्रता। अन्येऽपि सर्वे तच्छ्रुत्वा यस्य यद्रोचते प्रियम्॥
Verse 90
ददतुḥ परमप्रीतौ पात्रेभ्यश्च यथार्हतः॥ येऽन्ये तत्सार्थमासाद्य यातास्तेऽपि वसुन्धरे॥
ते परमप्रीत्या यथार्हतः पात्रेभ्यः ददतुḥ। येऽन्येऽपि तत्सार्थमासाद्य वसुन्धरे, तेऽपि कृतार्था ययुः॥
Verse 91
ब्राह्मणेभ्यो ददुḥ स्वानि विष्णुभक्त्या यतव्रताḥ॥ तत्र स्थित्वा वरारोहे मम कर्मव्यवस्थितः॥
विष्णुभक्त्या यतव्रताः स्वानि द्रव्याणि ब्राह्मणेभ्यो ददुः। तत्र स्थित्वा वरारोहे, मम कर्मव्यवस्थया व्यवस्थिताः॥
Verse 92
तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण श्वेतद्वीपमुपागताः॥ एवं स राजपुत्रोऽपि मम कर्मव्यवस्थितः॥
तत्क्षेत्रप्रभावेण श्वेतद्वीपं समुपागताः। एवं स राजपुत्रोऽपि मम कर्मव्यवस्थया व्यवस्थितः॥
Verse 93
मुक्त्वा तु मानुषं भावं श्वेतद्वीपमुपागतः॥ सर्वे च पुरुषास्तत्र आत्मनात्मानुदर्शनात्॥
मानुषं भावं मुक्त्वा स श्वेतद्वीपमुपागतः। तत्र सर्वे पुरुषा आत्मनात्मानुदर्शनात् (एव)॥
Verse 94
शुक्लाम्बरधरा दिव्यभूषणैश्च विभूषिताḥ॥ दीप्तिमन्तो महाकायाḥ सर्वे च शुभदर्शनाः॥
शुक्लाम्बरधराः दिव्यभूषणैश्च विभूषिताः। दीप्तिमन्तो महाकायाः सर्वे च शुभदर्शनाः॥
Verse 95
स्त्रियोऽपि दिव्या यत्रत्या दिव्यभूषणभूषिताḥ॥ तेजसा दीप्तिमत्यश्च शुद्धसत्त्वविभूषिताḥ॥
तत्र स्त्रियः अपि दिव्याः आसन्, दिव्यभूषणैः भूषिताः। तेजसा दीप्तिमत्यश्च शुद्धसत्त्वविभूषिताः॥
Verse 96
मयि शुद्धं परं भावमारूढाः सत्यवर्च्चसः॥ एतत्ते कथितं देवि कोकामुखमनुत्तमम्॥
मयि शुद्धं परं भावम् आरूढाः सत्यवर्च्चसः। एतत् ते कथितं देवि कोकामुखमनुत्तमम्॥
Verse 97
यत्र मत्स्यश्च चिल्ली च सकामा ये समागताः॥ केचिच्चान्द्रायणं कुर्युḥ केचिच्चैव जलाशनम्॥
यत्र सकामा जनाः समागताः, मत्स्यश्च चिल्ली च (आहारादयः) सन्ति। केचित् चान्द्रायणं कुर्युः, केचित् जलाशनमेव॥
Verse 98
ते च विष्णुमयान्धर्मान्द्विजस्तांस्तान्त्समाचरेत्॥ बहुधान्यवरं रत्नं दम्पत्योऽथ यशस्विनि॥
ते च विष्णुमयान् धर्मान् नानाविधान् द्विजः समाचरेत्। बहुधान्यवरं रत्नं दम्पत्यो दद्यात्, यशस्विनि॥
Verse 99
कुर्वन्तो मम कर्माणि भाव्यं पञ्चत्वमागताः ॥ ततः क्षेत्रप्रभावेन मम कर्मप्रभावतः ॥
मम कर्माणि कुर्वन्तः कालेन पञ्चत्वम् आगताः। ततः क्षेत्रप्रभावेन मम कर्मप्रभावतः॥
Verse 100
मम चैव प्रसादेन श्वेतद्वीपमुपागतः ॥ एवं स राजपुत्रोऽथ सर्वभूतगुणान्वितः ॥ ११२ ॥ भुक्त्वा तु मानुषं भावमूर्ध्वशाखोऽनुतिष्ठति ॥ योऽसौ परिजनस्तस्य मम कर्मव्यवस्थितः ॥ ११३ ॥ मानुषं भावमुत्सृज्य मम लोकमुपागतः ॥ सर्वशो द्युतिमांस्तत्र आत्मनानात्मदर्शनात् ॥
मम प्रसादेनैव स श्वेतद्वीपमुपागतः। एवं स राजपुत्रः सर्वभूतगुणान्वितः मानुषं भावं भुक्त्वा ऊर्ध्वशाखो यथोक्तं प्रवर्तते। तस्य च परिजनः मम कर्मव्यवस्थितः मानुषं भावमुत्सृज्य मम लोकमुपागतः, आत्मानात्मदर्शनात् सर्वशो द्युतिमान् बभूव।
Verse 101
याश्च तत्र स्त्रियः काश्चित्सर्वाश्चोत्पलगन्धिनीः ॥ मायया मतिमन्मुक्ताः सर्वाश्चैव प्रियावृताः ॥
तत्र याः काश्चित् स्त्रियः सर्वाश्चोत्पलगन्धिन्यः। मायया मतिमन्मुक्ताः सर्वाश्चैव प्रियावृताः।
Verse 102
प्रसादान्मम सुश्रोणि श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ एष धर्मश्च कीर्तिश्च शक्तिश्चैव महद्यशः ॥
मम प्रसादात् सुश्रोणि ते श्वेतद्वीपमुपागताः। एष धर्मश्च कीर्तिश्च शक्तिश्चैव महद्यशः।
Verse 103
कर्मणां परमं कर्म तपसां च महत्तपः ॥ आख्यानानां च परमं कृतीनां परमा कृतीः ॥
कर्मणां परमं कर्म तपसां च महत्तपः। आख्यानानां च परमं कृतीनां परमा कृतीः।
Verse 104
धर्माणां च परो धर्मस्तवार्थं कीर्तितो मया ॥ क्रोधनाय न तं दद्यान्मूर्खाय पिशुनाय च ॥
धर्माणां च परो धर्मस्तवार्थं कीर्तितो मया। क्रोधनाय न तं दद्यात् मूर्खाय पिशुनाय च।
Verse 105
अभक्ताय न तं दद्यादश्रद्धाय शठाय च ॥ दीक्षितायैव दातव्यं सुप्रपन्नाय नित्यशः ॥
अभक्ताय न दद्याद्, अश्रद्धाय शठाय च न दद्यात्। दीक्षितायैव नित्यं दातव्यं, सुप्रपन्नाय च॥
Verse 106
सोऽपि मुच्येत पूतात्मा गर्भाद्योनिभवाद्भयात् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे महाख्यानं महौजसम् ॥
सोऽपि पूतात्मा गर्भाद्योनिभवाद्भयात् मुच्येत। एतत्ते भद्रे महाख्यानं महौजसं कथितम्॥
Verse 107
य एतेन विधानॆन गत्वा कोकामुखं महत् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं चिल्लीमत्स्यौ यथा पुरा ॥
य एतेन विधानेन गत्वा कोकामुखं महत्। तेऽपि परां सिद्धिं यान्ति चिल्लीमत्स्यौ यथा पुरा॥
Verse 108
वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा॥
Verse 109
तत्तत्सर्वेऽपि कुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ तत्र तौ दम्पती द्रव्यमन्नं रत्नं द्विजेषु च
तत्तत्सर्वेऽपि विधिदृष्टेन कर्मणा कुर्वन्ति। तत्र तौ दम्पती द्रव्यमन्नं रत्नं च द्विजेषु ददतः॥
Verse 110
तेऽपि कुर्वन्ति कर्माणि मम भक्ताः व्यवस्थिताः ॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन अटमानाः इतस्ततः
तेऽपि मम भक्ताः सुव्यवस्थिताः नियतानि कर्माणि कुर्वन्ति; तथापि दीर्घेण कालेन इतस्ततः परिभ्रमन्ति।
Verse 111
पण्डिताय च दातव्यं यश्च शास्त्रविशारदः ॥ एतन्मरणकालेऽपि धारयेद्यः समाहितः
पण्डिताय शास्त्रविशारदाय चैतत् दातव्यम्; यः समाहितः मरणकालेऽपि एतदुपदेशं धारयति स प्रशस्यते।
Verse 112
कृतं कोकामुखे चैव मम क्षेत्रे हि सुन्दरि ॥ कश्चिल्लुब्धो मिषाहारश्चरन् वै कोक-मण्डले
कोकामुखे मम क्षेत्रे हि, सुन्दरि, एतत् कृतम्; कश्चिल्लुब्धो मिषाहारः कोकमण्डले विचरन् आसीत्।
Verse 113
रूपवाङ्गुणवाञ्छूरः युदकार्यार्थनिष्ठितः ॥ सौम्यं च पुरुषं चैव सर्वानभिजुगुप्सति
स रूपवान् गुणवान् शूरः, यदकार्यार्थनिष्ठितः; सौम्यं च पुरुषं चापि सर्वान् नाभिजुगुप्सति।
Verse 114
अयने गत एतेषां वृत्तं कौतूहलं भुवि ॥ अन्योऽन्यप्रीतियुक्तौ तु नान्योऽन्यं जहतुः क्वचित्
अयने गते एतेषां वृत्तं भुवि कौतूहलं अभवत्; अन्योऽन्यप्रीतियुक्तौ तु क्वचित् अन्योऽन्यं न जहतुः।
Verse 115
मुच्यतां मानुषं भावं तां जातिं स्मर पौर्विकीम् ॥ अथ कौतूहलं भद्रे श्रवणे पूर्वजन्मनः
मुच्यतां मानुषो भावः; स्मर तां पूर्विकीं जातिम्। अथ भद्रे, पूर्वजन्मश्रवणे कौतूहलं जायते॥
Verse 116
कदाचिन्नोक्तपूर्वं ते रहस्यं परमं महत् ॥ त्वरितं गन्तुमिच्छामि विष्णोस्तत्परमं पदम्
कदाचित् तेऽभिहितं पूर्वं रहस्यं परमं महत्। त्वरितं गन्तुमिच्छामि विष्णोः तत्परमं पदम्॥
Verse 117
वणिजश्चैव पौराश्च वैश्याश्चापि वराङ्गनाः ॥ अनुजग्मू राजपुत्रं कोकामुखपथे स्थितम्
वणिजः पौराश्च वैश्याश्चापि वराङ्गनाः। अनुजग्मुः राजपुत्रं कोकामुखपथे स्थितम्॥
Verse 118
तेन तस्य प्रहारेण जाता शिरसि वेदना ॥ अहमेव विजानामि नान्यो जानाति मां विना
तेन तस्य प्रहारेण शिरसि वेदना जाता। अहमेव विजानामि नान्यो जानाति मां विना॥
Verse 119
तावद्ददर्श मां तत्र खादन्तीं मांसपिण्डिकाम्॥ ततः स धनुरुद्यम्य सशरं च व्यकर्षत॥
तावद्ददर्श मां तत्र खादन्तीं मांसपिण्डिकाम्। ततः स धनुरुद्यम्य सशरं च व्यकर्षत॥
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds a discipline of restraint and compassion: it commends ahiṃsā (non-harming), dayā toward all beings, contentment, parental reverence, avoidance of exploitative conduct (including taking others’ food), and regulated sexuality on specified lunar days. These norms are presented as socially stabilizing and as reducing harm within the terrestrial community of life, while also serving a soteriological aim (release from karmic bondage), extending even to beings born in non-human forms.
The explicit markers are lunar tithis: aṣṭamī (8th lunar day) and caturdaśī (14th lunar day), on which the text recommends abstaining from maithuna (sexual intercourse). The narrative also includes time cues such as “madhyāhne” (midday) for the onset of head pain and “prabhātāyām” (at dawn) for ritual preparation, but it does not specify a named season (ṛtu).
By placing Pṛthivī as Varāha’s interlocutor and repeatedly stressing bhūta-dayā and ahiṃsā, the chapter frames moral conduct as a way to minimize harm to living beings sharing Earth’s habitats. The Kokāmukha narrative uses animal lives (fish, cillī) to argue that compassionate restraint and place-based ethical ritualization can reduce violence and its karmic consequences, implicitly modeling an Earth-centered ethic where human behavior is accountable to the wider ecology of sentient life.
The narrative references a “rājaputra” (prince) and “Śaka” political identity (Śakādhipati, ‘lord of the Śakas’) as cultural-administrative figures, alongside social roles such as lubdhaka/mṛgavyādha (hunter) and brāhmaṇas as recipients of dāna. No named dynastic genealogy is supplied, but the text situates the story within recognizable royal and frontier-polity categories (Śaka) and ritual economies centered on brāhmaṇa patronage.