Adhyaya 11: Sukesha’s Boon, the Twelve Dharmas of Beings, and the Cosmography of the Seven Dvipas with the Twenty-One Hells
सुकेशि-वरप्राप्तिः द्वादश-धर्म-वर्णनं सप्तद्वीप-प्रमाणं रौरवादि-नरक-निरूपणम् (Sukeśi-Varaprāptiḥ Dvādaśa-Dharma-Varṇanaṃ Saptadvīpa-Pramāṇaṃ Rauravādi-Naraka-Nirūpaṇam)
Cosmography of Seven Dvipas
अध्यायेऽस्मिन् पुलस्त्य–नारदसंवादे नारदः पृच्छति—कदा कुत्र केन हेतुना च सूर्येण सुकेशो राक्षसः गगनात् पातितः। पुलस्त्यः तस्य वंशं (विद्युत्केशिनः पुत्रत्वं), शङ्करानुग्रहेण प्राप्तं गगनगपुरं तथा प्रायोऽजेयत्वं, ततः सूर्येण पतनहेतून् च कथयति। मागधवने सुकेशः सिद्धर्षीन् उपसृत्य श्रेयः धर्मलक्षणं च जिज्ञासते; ते च द्वादशयोनिषु देवादिदैत्यसिद्धगन्धर्वविद्याधरकिंपुरुषपितृमनुष्यराक्षसपिशाचादीनां धर्मभेदान् निरूपयन्ति—यज्ञः स्वाध्यायः योगश्च, विष्णु–हर–भास्कर–देवीभक्तिश्च समन्वितधर्मरूपेण। अनन्तरं सप्तद्वीपानां परितः समुद्राणां च द्विगुणप्रमाणेन माननिर्णयः, पुष्करद्वीपस्य रौद्रस्वभावः, तथा रौरवादिमहाराुरवतामिस्रान्धतामिस्रादीनां एकविंशतिनरकाणां सूची च प्रदर्श्यते; एवं धर्माधर्मयोः परलोकगतिसम्बन्धो निबध्यते।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya answers Nārada’s query by recounting Sukesha’s origin, Śaṅkara-granted aerial city (gaganaga-pura), and the narrative conditions leading to his later downfall by Sūrya.
- A systematic, comparative taxonomy of dharma across multiple classes of beings (yonis), emphasizing svādhyāya, yajña, yogic discipline, and multi-deity bhakti (Viṣṇu–Hara–Bhāskara–Devī) as a syncretic ethical framework.
- Cosmographic and topographical specification of the seven dvīpas and surrounding oceans in doubling measures, followed by Puṣkara-dvīpa’s raudra/naraka associations and an enumerative description of the twenty-one hells (Raurava, Mahāraurava, Tāmisra, Andhatāmisra, etc.).
Shlokas in Adhyaya 11
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे दशमो ऽध्यायः नारद उवाच यदेतद् भवता प्रोक्तं सुकेशिनकरो ऽम्बरात् पातितो भुवि सूर्योण तत्कदा कुत्र कुत्र च
इति श्रीवामनपुराणे दशमोऽध्यायः। नारद उवाच—भवता यदेतत् प्रोक्तं यत् सुकेशिनकरात् सूर्यः अम्बरात् पातितो भुवि, तत् कदा? कुत्र कुत्र च अभवत्?
Verse 2
सुकेशीति च कश्चासौ केन दत्तः पुरो ऽस्य च किमर्थं पातितो भूम्यामाकाशाद् भास्करेण हि
सुकेशीति नाम कः खल्वयं? केनास्य पुरं दत्तम्? किमर्थं च भास्करो ह्याकाशाद् भूमौ पातितः?
Verse 3
पुलस्त्य उवाच/ शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् यथोक्तवान् स्वयंभूर्मां कथ्यमानां मयानघ
पुलस्त्य उवाच—आवहितो भूत्वा शृणुष्वैतां पुरातनीं कथाम्; यथाह स्वयंभूर्मां तथा मया कथ्यमाना, अनघ।
Verse 4
आसीन्निशाचरपतिर्विद्युत्केशीति विश्रुतः तस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः सुकेशिरभवत्ततः
आसीन्निशाचरपतिः विद्युत्केशीति विश्रुतः; तस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः ततः सुकेशिरभवत्।
Verse 5
तस्य तुष्टस्तथेशानः पुरमाकाशचारिणम् प्रादादजेयत्वमपि शत्रुभिश्चाप्यवध्यताम्
तस्मै तुष्ट ईशानः पुरमाकाशचारिणं प्रादात्; अजेयत्वमपि शत्रुभिश्चाप्यवध्यतां च।
Verse 6
स चापि शङ्करात् प्राप्य वरं गगनगं पुरम् रेमे निशाचरैः सार्द्धू सदा धर्मपथि स्थितः
स शङ्करात् प्राप्य वरं गगनगं पुरम्; निशाचरैः सार्धं रेमे सदा धर्मपथि स्थितः।
Verse 7
स कदाचिद् गतो ऽरण्यं मागधं राक्षसेश्वरः तत्राश्रमांस्तु ददृशो ऋषीणां भावितात्मनाम्
स कदाचित् मागधारण्यं गतः राक्षसेश्वरः। तत्र भावितात्मनामृषीणामाश्रमान् ददर्श॥
Verse 8
महर्षिन् स तदा दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिवाद्य च/ प्रत्युवाच ऋषीन् सर्वान् कृतासनपरिग्रहः
महर्षीन् तदा दृष्ट्वा स प्रणिपत्याभिवाद्य च। कृतासनपरिग्रहः प्रत्युवाच ऋषीन् सर्वान्॥
Verse 9
सुकेशिरुवाच प्रष्टुमिच्छामि भवतः संशयो ऽयं हृदि स्थितः कथयन्तु भवन्तो मे न चौवाज्ञापयाम्यहम्
सुकेशिरुवाच— प्रष्टुमिच्छामि भवतः; संशयोऽयं हृदि स्थितः। कथयन्तु भवन्तो मे; न चावज्ञापयाम्यहम्॥
Verse 10
किंस्विच्छ्रेयः परे लोके किमु चेह द्विजोत्तमाः केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासौ सुखमेधते
किंस्विच्छ्रेयः परे लोके किमु चेह द्विजोत्तमाः। केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासौ सुखमेधते॥
Verse 11
पुलस्त्य उवाच/ इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः प्रोचुर्विमृस्य श्रेयोर्ऽथमिह लोके परत्र च
पुलस्त्य उवाच— इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः। विमृश्य प्रोचुः श्रेयोऽर्थमिह लोके परत्र च॥
Verse 12
ऋष ऊचुः श्रूयतां कथयिष्यामस्तव राक्षसपुङ्गव यद्धि श्रेयो भवेद् वीर इह चामुत्र चाव्ययम्
ऋषय ऊचुः—शृणुत; वयं ते कथयिष्यामः, हे राक्षसपुङ्गव, हे वीर, यत् श्रेयः स्यात् इह चामुत्र च, अव्ययं च।
Verse 13
श्रेयो धर्मः परे लोके इह च क्षणदाचर तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यस्तेन सुखी भवेत्
धर्म एव परं श्रेयः परे लोके, इहापि क्षणदाचर; तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यो भवति, तेन सुखी भवेत्।
Verse 14
सुकेशिरुवाच किंलक्षणो भवेद् धर्मः किमाचरणसत्क्रियः यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम्
सुकेशी उवाच—किंलक्षणो धर्मो भवेत्? किमाचरणं सत्क्रिया च? यमाश्रित्य देवादयः न सीदन्ति, तत् मे ब्रूत।
Verse 15
ऋषय ऊचुः देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृता
ऋषय ऊचुः—देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः; स्वाध्यायो वेदवेत्तृत्वं च, विष्णुपूजारतिश्च स्मृता।
Verse 16
दैत्यानां बाहुशलित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया वेदनं नीतिशास्त्राणां हरभक्तिरुदाहृता
दैत्यानां बाहुशलित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया; नीतिशास्त्रवेदनं च, हरभक्तिश्चोदाहृता।
Verse 17
सिद्धानामुदितो धर्मो योगयुक्तिरनुत्तमा स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिर्द्वाभ्यामपि स्थिरा
सिद्धानां धर्मः प्रोक्तः—योगयुक्तिरनुत्तमा; स्वाध्यायो ब्रह्मविज्ञानं च; तयोर्द्वयोः समाश्रिता स्थिरा भक्तिश्च।
Verse 18
उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वेदिता सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते
उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं; नृत्यवाद्येषु वेदिता; सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिः—गान्धर्वो धर्म उच्यते।
Verse 19
विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः विद्याधराणां धर्मो ऽयं भवान्यां भक्तिरेव च
विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः; विद्याधराणां धर्मोऽयं, भवान्यां भक्तिरेव च।
Verse 20
गन्धर्वविद्यावेदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा कौशल्यं सर्वशिल्पानां धर्मः किंपुरुषः स्मृतः
गन्धर्वविद्यावेदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा; कौशल्यं सर्वशिल्पानां—धर्मः किंपुरुषः स्मृतः।
Verse 21
ब्रह्मचर्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा सर्वत्र कामचारितवं धर्मो ऽयं पैतृकः स्मृतः
ब्रह्मचर्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा; सर्वत्र कामचारित्वं—धर्मोऽयं पैतृकः स्मृतः।
Verse 22
ब्रह्मचर्यं यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च राक्षस नियमाद्धर्मवेदित्वमार्थो धर्मः प्रचक्ष्यते
ब्रह्मचर्यं यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च, हे राक्षस; एतैर्नियमैर्धर्मवेदिता भवति। अर्थो धर्म इति प्रचक्ष्यते।
Verse 23
स्वाध्यायं ब्रह्मचर्यं च दानं यजनमेव च अकार्पण्यमनायासं दयाहिंसा क्षमा दमः
स्वाध्यायं ब्रह्मचर्यं च दानं यजनमेव च; अकार्पण्यमनायासं दया अहिंसा क्षमा दमश्च।
Verse 24
जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मो ऽयं मानवः स्मृतः
जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते; शङ्करे भास्करे देव्यां च—धर्मोऽयं मानवः स्मृतः।
Verse 25
धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शकरर्चनम् अहङ्कारमशौण्डीर्यं धर्मो ऽयं गुह्यकेष्विति
धनाधिपत्यं भोगाः स्वाध्यायः शकरार्चनम्; अहङ्कारोऽशौण्डीर्यं च—धर्मोऽयं गुह्यकेष्विति।
Verse 26
परदारावमर्शित्वं पारक्येर्ऽथे च लोलुपा स्वाध्यायं त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मो ऽयं राक्षसः स्मृतः
परदारावमर्शित्वं पारक्यार्थे च लोलुपता; स्वाध्यायस्त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मोऽयं राक्षसः स्मृतः।
Verse 27
अविवेकमथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता पिशाचानामयं धर्मः सदा चामिषगृध्नुता
अविवेकः, अज्ञानं, शौचस्य हानिः, असत्यता—एष पिशाचानां धर्मः; तथा सदा आमिषे गृध्नुता।
Verse 28
योनयो द्वादशैवैतास्तासु धर्माश्च राक्षस ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः
एताः खलु द्वादश योनयः; तासु, हे राक्षस, ब्रह्मणा कथिता धर्माः पुण्याः—द्वादशैव, गतिप्रदाः।
Verse 29
सुकेशिरुवाच भवद्भिरुक्ता ये धर्माः शाश्वता द्वादशाव्ययाः तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वक्तुमर्हथ
सुकेशिरुवाच—युष्माभिरुक्ता ये धर्माः शाश्वताः द्वादश अव्ययाः; तेषु ये मानवानां धर्माः, तान् भूयः विस्तरेण वक्तुमर्हथ।
Verse 30
ऋषय ऊचुः शृणुष्व मनुजादीनां धर्मास्तु क्षणदाचर ये वसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु
ऋषय ऊचुः—शृणुष्व, हे क्षणदाचर, मनुजादीनां धर्मान्; ये नरा महीपृष्ठे, सप्तसु द्वीपेषु वसन्ति।
Verse 31
योजनानां प्रमाणेणन पञ्चाशत्कोटिरायता जलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिज्जले
योजनप्रमाणेन पञ्चाशत्कोटियोजना मही आयता; जलोपरि स्थित्वा सा मही नौरिव सरितो जले शेते।
Verse 32
तस्योपरि च देवेशो ब्रह्म शौलेन्द्रमुत्तमम् कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्त्म
तस्योपरि देवेशो ब्रह्मा शौलेन्द्रमुत्तमम् । कर्णिकाकारमत्युच्चं सत्त्वं स्थापयामास ॥
Verse 33
तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम् स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः
तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम् । स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः ॥
Verse 34
तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते
तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् । तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते ॥
Verse 35
ततो जलनिधी रौद्रो बाह्यतो द्विगुणः स्थितः तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः
ततो जलनिधी रौद्रो बाह्यतो द्विगुणः स्थितः । तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः ॥
Verse 36
ततस्त्विक्षुरसोदश्च बाह्यतो वलयासृतिः द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणो ऽस्य महोदधेः
ततस्त्विक्षुरसोदश्च बाह्यतो वलयासृतिः । द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणोऽस्य महोदधेः ॥
Verse 37
सुरोदो द्विगुणस्तस्य तस्माच्च द्विगुणः कुशः घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः
सुरोदः समुद्रोऽस्य पूर्वस्य द्विगुणः; तस्मादपि कुशद्वीपः द्विगुणपरिमाणः प्रकीर्तितः। कुशद्वीपात् पुनर्घृतोदः समुद्रोऽपि द्विगुण एव निगद्यते।
Verse 38
घृतोदाद् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो निशाचर ततो ऽपि द्विगुणः प्रोक्तः समुद्रो दधिसंज्ञितः
घृतोदात् समुद्रात् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो, निशाचर। ततः परं दधिसंज्ञितः समुद्रोऽपि द्विगुणः प्रकीर्तितः।
Verse 39
समुद्राद् द्विगुणः शाकः शाकाद् दुग्धाब्धिरुत्तमः द्विगुणः संस्थितो यत्र शेषपर्यङ्कगो हरिः एते च द्विगुणाः सर्वे परस्परमपि स्थिताः
दधिसमुद्रात् द्विगुणः शाकद्वीपः; शाकात् परं दुग्धाब्धिरुत्तमः। यत्र शेषपर्यङ्कगो हरिः संस्थितोऽस्ति; एते सर्वे परस्परं द्विगुणाः स्थिताः।
Verse 40
चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवतिः स्मृताः योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चाति सुवुस्तृताः जम्बूद्वीपात् समारभ्य यावत्क्षीराब्धिरन्ततः
इमानि चत्वारिंशत्कोटयः नवतिलक्षाणि च योजनानां, पञ्च च अधिकानि—अतिविस्तृतानि, राक्षसेन्द्र। जम्बूद्वीपात् समारभ्य यावत् क्षीराब्धिरन्ततः।
Verse 41
तस्माच्च पुष्करद्वीपः स्वादूदस्तदनन्तरम् कोट्यश्चतस्रो लक्षाणां द्विपञ्चाशच्च राक्षस
तस्मात् परं पुष्करद्वीपः; तदनन्तरं स्वादूदकसमुद्रः। तस्य परिमाणं चतस्रः कोटयः द्विपञ्चाशल्लक्षाणि च, राक्षस।
Verse 42
पुष्करद्वीपमानो ऽयं तावदेव तथोदधिः लक्षमण्डकटाहेन समन्तादिभिपूरितम्
एष पुष्करद्वीपस्य परिमाणं यावत्; तावदेव च तदावृतोऽपि समुद्रः, लक्षमण्डककटाहेन समन्तात् परिपूरित इव।
Verse 43
एवं द्वीपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः गदिष्यामस्तव वयं शृमुष्व त्वं निशाचर
एवं सप्तैते द्वीपाः पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाश्च; वयं तव तान् गदिष्यामः—शृणु त्वं, हे निशाचर।
Verse 44
प्लक्षादिषु नरा वीर ये वसन्ति सनातनाः शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथञ्चन
प्लक्षादिषु च ये नरा वीरा वसन्ति सनातनाः, शाकान्तेषु तेषां युगावस्था कथञ्चन न विद्यते।
Verse 45
मोदन्ते देववत्तेषां धर्मो दिव्य उदाहृतः कल्पान्ते प्रलयस्तेषां निगद्येत महाभुज
ते देववत् मोदन्ते; तेषां धर्मो दिव्य इति उदाहृतः। कल्पान्ते तेषां प्रलयः कथ्यते, हे महाभुज।
Verse 46
ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रौद्रदर्शने पैशाचमाश्रिता धर्मं कर्मान्ते ते विनाशिनः
ये जनाः पुष्करद्वीपे रौद्रदर्शने वसन्ति, पैशाचमाश्रित्य धर्मं, कर्मान्ते ते विनश्यन्ति।
Verse 47
सुकेशिरुवाच किमर्थं पुष्कद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत्
सुकेशिरुवाच—भवद्भिः किमर्थं पुष्कद्वीपः समुदाहृतः? स दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्ते नाशकरश्च।
Verse 48
तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः
तस्मिन् निशाचरद्वीपे दारुणा नरकाः सन्ति रौरवाद्याः; तस्मात् पुष्करो ‘रौद्रः’ घोरदर्शनः।
Verse 49
सुकेशिरुवाच कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनः कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेषु स्वरूपता
सुकेशिरुवाच—तपोधन, एतानि रौद्राणि नरकाणि कियन्ति? मार्गेण तेषां परिमाणं कियत्, तेषु च स्वरूपता का?
Verse 50
ऋषय ऊचुः शृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ प्रमाणं लक्षणं तथा सर्वेषां रौरवादीनां संख्या या त्वेकविंशतिः
ऋषय ऊचुः—शृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ, प्रमाणं लक्षणं च; रौरवादीनां सर्वेषां संख्या त्वेकविंशतिः।
Verse 51
द्वे सहस्रे योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्त्तितः
द्वे सहस्रे योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते; रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्तितः।
Verse 52
तप्तताम्रमयी भूमिरधस्ताद्वाह्नितापिता द्वितीयो द्विगुस्तस्मान्महारौरव उच्यते
अधस्तात् तप्तताम्रमयी भूमिरस्ति, सा वह्नितापिता दग्धा च। तस्मात् पूर्वनरकात् द्विगुणतरो द्वितीयो नरकः ‘महाराौरवः’ इति कथ्यते।
Verse 53
ततो ऽपि द्विःस्थितश्चान्यस्तमिस्रो नरकः स्मृतः अन्धतामिस्रको नाम चतुर्थो द्विगुमः परः
ततोऽपि परतः द्विगुणस्थितोऽन्यो नरकः ‘तमिस्रः’ इति स्मृतः। ततोऽपि परं चतुर्थो द्विगुणतरः ‘अन्धतामिस्रकः’ नाम कथ्यते।
Verse 54
ततस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते अप्रतिष्ठं च नरकं घटीयन्त्रं च सप्तमम्
ततः पञ्चमः ‘कालचक्रः’ इति परिगीयते। ‘अप्रतिष्ठम्’ इति नरकश्च, सप्तमं च ‘घटीयन्त्रं’ इति कथ्यते।
Verse 55
असिपत्रवनं चान्यत्सहस्राणि द्विसप्ततिः योजनानां परिख्यातमष्टमं नरकोत्तमम्
अन्यच्च ‘असिपत्रवनम्’ इति नरकं द्विसप्ततिसहस्रयोजनपरिख्यातं प्रसिद्धम्। तत् अष्टमं ‘नरकोत्तमम्’ इति निगद्यते।
Verse 56
नमकं तप्तकुम्भं च दशमं कूटशाल्मलिः करपत्रस्तथैवोक्तस्तथान्यः श्वानभोजनः
‘नमकः’ ‘तप्तकुम्भः’ च (नरकौ) उक्तौ। दशमः ‘कूटशाल्मलिः’ इति। ‘करपत्रः’ तथैवोक्तः, तथा चान्यः ‘श्वानभोजनः’ (इति)।
Verse 57
संदंशो लोहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा घोरा क्षारनदी चान्या तथान्यः कृमिभोजनः तथाष्टादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी
संदंशो लोहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा। घोरा क्षारनदी चान्या तथान्यः कृमिभोजनः॥ तथाष्टादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी॥
Verse 58
तथापरः शोणितपूयभोजनः क्षुराग्रधारो निशितश्च चक्रकः संशोषणो नाम तथाप्यनन्तः प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्
तथापरः शोणितपूयभोजनः क्षुराग्रधारो निशितश्च चक्रकः। संशोषणो नाम तथाप्यनन्तः प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्॥
Frequently Asked Questions
The sages define dharma through multiple, co-valid modalities—yajña and svādhyāya alongside bhakti—explicitly naming devotion to Viṣṇu (Acyuta/Hari) and to Śiva (Śaṅkara/Tryambaka), and also including Bhāskara and Devī. Sukesha’s power itself is grounded in Śaṅkara’s boon, while the ethical taxonomy treats multi-deity devotion as a legitimate component of right conduct, reflecting the Purāṇa’s syncretic theology rather than sectarian exclusivity.
The chapter gives a concentric cosmography of the seven dvīpas—Jambū, Plakṣa, Śālmali, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara—each paired with surrounding oceans whose dimensions are described in doubling proportions, extending outward up to the Kṣīrābdhi (Milk Ocean) where Hari is depicted resting on Śeṣa. Puṣkara-dvīpa is singled out for its raudra character and proximity to naraka-imagery, linking cosmic space to moral consequence.
As an extension of moral geography, the sages enumerate a set of twenty-one narakas beginning with Raurava (and Mahāraurava), followed by Tāmisra and Andhatāmisra, and further punitive realms such as Kāla-cakra, Asipatravana, Taptakumbha, Kūṭaśālmali, Śvānabhojana, Kṣāra-nadī, Kṛmibhojana, and the Vaitaraṇī river, among others. The list functions as a consequence-map: adharmic conduct is spatially encoded into specific post-mortem destinations.