Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 70

Devanagari script

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा सह सूर्य वृषेश्वरैः

Transliteration

tato varṣasahasrāṃte tuṣṭastasya maheśvaraḥ | provāca darśanaṃ gatvā saha sūrya vṛṣeśvaraiḥ

Translation

ततो वर्षसहस्रान्ते तुष्टः महेश्वरः, सूर्य-वृषेश्वरैः सह दर्शनं गत्वा प्रोवाच।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषणम् (अनन्तर्ये)

• वर्षसहस्रान्ते: at the end of a thousand years
• वर्षसहस्रान्ते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वर्ष + सहस्र + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (अन्त-शब्दः), सप्तमी (7th), एकवचन; समासः: वर्षाणां सहस्रस्य अन्ते (षष्ठी-तत्पुरुषः)

• तुष्टः: pleased
• तुष्टः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तुष् (धातु) → तुष्ट (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (महेश्वरः)

• तस्य: of him
• तस्य: Shashthi-sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• महेश्वरः: Mahēśvara (Śiva)
• महेश्वरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः: महान् ईश्वरः (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः)

• प्रोवाच: said/spoke
• प्रोवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + प्र-उपसर्ग
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; ‘प्र + उवाच’ = प्रोवाच

• दर्शनम्: a vision/appearance
• दर्शनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• गत्वा: having gone/approached
• गत्वा: Adverbial (पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: गम् (धातु) → गत्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (पूर्वक्रिया)

• सह: together with
• सह: Sahakaraka (सह/सहयोग)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: अव्यय; सहार्थक-उपपदं (तृतीया-सहयोगे)

• सूर्य: with Sūrya
• सूर्य: Sahakaraka (सह/सहयोग)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन (सूर्येण इत्यर्थे; पद्ये प्रायः रूप-लोप/प्रयोगभेदः)

• वृषेश्वरैः: with the Vṛṣeśvaras (lords named Vṛṣeśvara)
• वृषेश्वरैः: Sahakaraka (सह/सहयोग)
• Type: Noun
• Root: वृषेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; समासः: वृषस्य ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुषः)

Speaker

Viśvāmitra (narrating)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārthiva (king)

Visual Art Cues

Scene: After a millennium of austerity, Śiva manifests before the ascetic, with Sūrya blazing nearby and Vṛṣeśvara (bull-associated Śiva aspect/Nandin-linked presence) attending; the devotee prostrates as divine speech begins.

Characters & Entities

• Maheśvara (Śiva)
• Sūrya
• Vṛṣeśvara
• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Persevering tapas culminates in darśana: divine grace arrives when discipline, repentance, and devotion mature.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is implicitly glorified as the stage where a millennium of penance yields Śiva’s direct appearance.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a prescription here; it narrates the fruit (phala) of prolonged tapas—Śiva’s darśana.