Adhyaya 13

Verse 1

लोमश उवाच । ततस्ते गर्ज्जमानाश्च आक्षिपंतः सुरान्रणे । शतक्रतुप्रमुख्यांस्तन्महाबलपराक्रमान्

लोमश उवाच । ततस्ते गर्जमानाः सुरान् रणे आक्षिपन्तः, शतक्रतुप्रमुखान् महाबलपराक्रमान् अभ्यधावन् ।

Verse 2

विमानमारुह्य तदा महात्मा वैरोचनिः सर्वबलेन सार्द्धम् । दैत्यैः समेतो विविधैर्महाबलैः सुरान्प्रदुद्राव महाभयावहम्

तदा महात्मा वैरोचनिः विमानमारुह्य सर्वबलेन सार्धम् । विविधैर्महाबलैर्दैत्यैः समेतः सुरान् प्रदुद्राव महाभयावहम् ॥

Verse 3

स्वानि रूपाणि बिभ्रंतः समापेतुः स हस्रशः । केचिद्व्याघ्रान्समारूढा महिषांश्च तथा परे

स्वानि रूपाणि बिभ्रन्तः सहस्रशः समापेतुः । केचिद् व्याघ्रान् समारूढाः, महिषांश्च तथा परे ॥

Verse 4

अश्वान्केचित्समारूढा द्विपान्केचित्तथा परे । सिंहांस्तथा परे रूढाः शार्दूलाञ्छरभांस्तथा

अश्वान् केचित् समारूढाः, द्विपान् केचित् तथा परे । सिंहान् तथा परे रूढाः, शार्दूलाञ्छरभान् तथा ॥

Verse 5

मयूरान्राजहंसांश्च कुक्कुटांश्च तथा परे । केचिद्धयान्समारूढा उष्ट्रानश्वतरानपि

मयूरान् राजहंसांश्च कुक्कुटांश्च तथा परे । केचिद् हयान् समारूढाः, उष्ट्रानश्वतरानपि ॥

Verse 6

गजान्खरान्परे चैव शकटांश्च तथा परे । पादाता बहवो दैत्याः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः

अपरे गजान् खरांश्चैव शकटांश्च तथापरे । पादाता बहवो दैत्याः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः ॥

Verse 7

परिघायुधिनः पाशशूलमुद्गरपाणयः । असिलोमान्विताः केचिद्भुशुंडीपरिघायुधाः

परिघायुधिनः केचित् पाशशूलमुद्गरपाणयः । असिलोमान्विताः केचिद् भुशुंडीपरिघायुधाः ॥

Verse 8

हयनागरथाश्चान्ये समारूढाः प्रहारिणः । विमानानि समारूढा बलिमुख्याः सहस्रशः

हयनागरथाश्चान्ये समारूढाः प्रहारिणः । विमानानि समारूढा बलिमुख्याः सहस्रशः ॥

Verse 9

स्पर्द्धमानास्ततान्योन्यं गर्जंतश्च मुहुर्मुहुः । वृषपर्वा ह्युवा चेदं बलिनं दैत्यपुंगवम्

स्पर्द्धमानास्ततान्योन्यं गर्जन्तश्च मुहुर्मुहुः । वृषपर्वा ह्युवा चेदं बलिनं दैत्यपुङ्गवम् ॥

Verse 10

त्वया कृतं महाबाहो इंद्रेण सह संगमम् । विश्वासो नैव कर्तव्यो दुर्हृदा च कथंचन

त्वया कृतं महाबाहो इन्द्रेण सह सङ्गमम् । विश्वासो नैव कर्तव्यो दुर्हृदा च कथञ्चन ॥

Verse 11

ऊनेनापि हि तुच्छेन वैरिणापि कथंचन । मैत्री बुद्धिमता कार्या आपद्यपि निवर्तते

ऊनेनापि तु तुच्छेन वैरिणापि कथञ्चन । बुद्धिमता मैत्री कार्या, आपदि सा भयम् अपि निवर्तयति ॥

Verse 12

न विश्वसेत्पूर्वविरोधिना क्वचित्पराजिताः स्मोऽथ बले त्वयाधुना । पुराणदुष्टाः कथमद्य वै पुनर्मंत्रं विकर्तुं न च ते यतेरन्

पूर्वविरोधिनि कदाचिन्न विश्वसेत्; वयं पुरा पराजिताः, अद्य तु त्वद्बलेन बलवन्तः स्मः। पुराणदुष्टाः कथम् अद्यापि मन्त्रं विकर्तुं न यतेरन् ॥

Verse 13

इत्यूचुस्ते दुराधर्षा योद्धुकामा व्यवस्थिताः । ध्वजैश्छत्रैः पताकैश्च रणभूमिममंडयन्

इत्येव ते दुराधर्षा योद्धुकामा व्यवस्थिताः । ध्वजैश्छत्रैः पताकैश्च रणभूमिममण्डयन् ॥

Verse 14

चामरैश्च दिशः सर्वा लोपितं च रणस्थलम् । तथा सर्वे सुरास्तत्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः

चामरैश्च दिशः सर्वा लोपितं च रणस्थलम् । तथा सर्वे सुरास्तत्र दैत्यान् प्रति समुत्सुकाः ॥

Verse 15

पीत्वामृतं महाभागा वाहान्यारुह्य दंशिताः । गजारूढो महेंद्रोपि वज्रपाणिः प्रतापवान् । सूर्यश्चोच्चैः श्रवारूढो मृगा रूढश्च चन्द्रमाः

पीत्वामृतं महाभागा वाहान्यारुह्य दंशिताः । गजारूढो महेन्द्रोऽपि वज्रपाणिः प्रतापवान् । सूर्यश्चोच्चैःश्रवारूढो मृगारूढश्च चन्द्रमाः ॥

Verse 16

छत्रचामरसंवीताः शोभिता विजयश्रिया । प्रणम्य विष्णुं ते सर्व इंद्राद्या जयकांक्षिणः

छत्रचामरसंवीताः विजयश्रिया विराजिताः । इन्द्राद्याः सर्व एव ते विष्णुं प्रणम्य जयमिच्छवः ॥

Verse 17

ते विष्णुना ह्यनुज्ञाता असुरान्प्रति वै रुषा । असुराश्च महाकाया भीमाक्षा भीमविक्रमाः

ते विष्णुना ह्यनुज्ञाताः क्रोधेनासुरसन्निधिम् । जग्मुः; असुराश्च महाकाया भीमाक्षा भीमविक्रमाः ॥

Verse 18

तेषां बोरमभूद्युद्धं देवानां दानवैः सह । तुमुलं च महाघोरं सर्वभूतभयावहम्

ततो देवादिदानवैः सह युद्धं समभवत्तदा । तुमुलं महाघोरं च सर्वभूतभयावहम् ॥

Verse 19

शरधारान्वितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् । ततश्च टचटाशब्दा बभूवुश्च दिशोदश

शरधारान्वितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् । ततश्च टचटाशब्दा बभूवुर्दिशि-दशस्वपि ॥

Verse 20

ततो निमिषमात्रेण शरघातयुता भवन् । शरतोमरनाराचैराहताश्चापतन्भुवि

ततो निमिषमात्रेण शरघातोऽतिवर्धत । शरतोमरनाराचैर्हताः केचिदपातयन् भुवि ॥

Verse 21

विध्यमानास्तथा केचिद्विविधुश्चापरान्रणे । भल्लैर्भग्नाश्च पतिता नाराचैः शकलीकृताः

विध्यमानाः केचिदपि समरेऽपरान् विव्यधुः; केचिद्भल्लैर्भग्नाः पतिताः, केचिन्नाराचैः शकलीकृताः।

Verse 22

क्षुरप्रहारिताः केचिद्दैत्या दानवराक्षसाः । शिलीमुखैर्मारिताश्च भग्नाः केचिच्च दानवाः

क्षुरप्रहारिताः केचिद्दैत्यदानवराक्षसाः; शिलीमुखैर्मारिताश्च, केचिद्दानवाः भग्ना दिशो दुद्रुवुः।

Verse 23

एवं भग्नं दानवानां च सैन्यं दृष्ट्वा देवा गर्जमानाः समंतात् । हृष्टाः सर्वे संमिलित्वा तदानीं लब्ध्वा युद्धे ते जयं श्लाघयन्ते

एवं भग्नं दानवानां सैन्यं दृष्ट्वा देवाः समन्तात् गर्जमानाः; सर्वे हृष्टाः संमिलित्वा तदा युद्धे लब्धजयं श्लाघयन्ते।

Verse 24

शंखवादित्रघोषेण पूरितं च जगत्त्रयम् । देवान्प्रति कृतामर्षा दानवास्ते महाबलाः

शङ्खवादित्रघोषेण पूरितं जगत्त्रयम्; देवान् प्रति कृतामर्षा ते महाबला दानवाः पुनः प्रचण्डा बभूवुः।

Verse 25

बलिप्रभृतयः सर्वे संभ्रमेणोत्थिताः पुनः । विमानैः सूर्यसंकासैरनेकैश्च समन्विताः

बलिप्रभृतयः सर्वे संभ्रमेण पुनरुत्थिताः; सूर्यसंकाशैर्विमानैरनेकैः समन्विताः।

Verse 26

द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां दानवैः सह । संप्रवृत्तं पुनश्चैव परस्परजिगीषया

देवदानवयोः पुनरेव परस्परजिगीषया सुतुमुलं द्वन्द्वयुद्धं संप्रवृत्तम्।

Verse 27

बलिना दानवेंद्रेण महेंद्रो युयुधे तदा । तथा यमो महाबाहुर्नमुच्या सह संगतः

तदा बलिना दानवेन्द्रेण सह महेन्द्रो युयुधे; तथा महाबाहुर्यमोऽपि नमुच्या सह संगतः।

Verse 28

नैरृतः प्रघसेनैव पाशी कुंभेन संगतः । निकुंभेनैव सुमहद्युद्धं चक्रे सदारयः

नैरृतः प्रघसेनेन सह समाययौ; पाशी कुम्भेन संगतः; सदारयश्च निकुम्भेन सुमहद्युद्धं चकार।

Verse 29

सोमेन सह राहुश्च युद्धं चक्रे सुदारुणम् । राहुणा चन्द्रदेहोत्थममृतं भक्षितं तदा । संपर्कादमृस्यैव यथा राहुस्तथाऽभवत्

सोमेन सह राहुः सुदारुणं युद्धं चकार। तदा राहुणा चन्द्रदेहोत्थममृतं भक्षितम्; तदामृतसंस्पर्शात् राहुः स्वस्वरूप एवाभवत्।

Verse 30

तानि सर्वाणि दृष्टानि शंभुना परमेष्ठिना । आश्रयोऽहं च सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः । असुराणां सुराणां च सर्वेषामपि वल्लभः

तानि सर्वाणि परमेष्ठिना शम्भुना दृष्टानि। ‘अहं सर्वभूतानामाश्रयः’ इति नात्र संशयः; असुराणां सुराणां च सर्वेषामपि वल्लभः।

Verse 31

एवमुक्तस्तदा राहुः प्रणम्य शिरसा शिवम् । मौलौ स्थितस्तदा चंद्रो अमृतं व्यसृजद्भयात्

एवमुक्तस्तदा राहुः शिरसा शिवमभ्यनम्य । शिवमौलिस्थितश्चन्द्रो भयादमृतं व्यसृजत् ॥

Verse 32

तेन तस्य हि जातानि शिरांसि सुबहून्यपि । एकपद्येन तेषां च स्रजं कृत्वा मनोहराम् । बबंध शंभुः शिरसि शिरोभूषणवत्कृतम्

तेन तस्य हि जातानि शिरांसि बहून्यपि । एकपद्येन तेषां च स्रजं कृत्वा मनोहराम् । बबन्ध शम्भुः शिरसि शिरोभूषणवद् धृताम् ॥

Verse 33

अशनात्कालकूटस्य नीलकंठोऽभवत्तदा । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुंडमाला तथा कृता

अशनात्कालकूटस्य नीलकण्ठोऽभवत् तदा । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुण्डमाला तथाकृता ॥

Verse 34

दधार शिरसा तां च मुण्डमालां महेश्वरः

दধार शिरसा तां च मुण्डमालां महेश्वरः ॥

Verse 35

तया स्रजाऽसौ शुशुभे महात्मा देवादिदेवस्त्रिपुरांतको हरः । गजासुरो येन निपातितो महानथांधको येन कृतश्च चूर्णः

तया स्रजा स शुशुभे महात्मा देवादिदेवस्त्रिपुरान्तको हरः । गजासुरो येन निपातितो महान् तथाऽन्धको येन कृतश्च चूर्णः ॥

Verse 36

गंगा धृता येन शिरस्सुमध्ये चंद्रं च चूडे कृतवान्भयापहः । वेदाः पुराणानि तथागमाश्च तथैव नानाश्रुतयोऽथ शास्त्रम्

यः शिरसि मध्ये गङ्गां धृतवान्, चन्द्रं च चूडायां न्यधात्—स भयापहः। वेदाः पुराणानि आगमाश्च, नानाश्रुतयः शास्त्रं च, तमेव प्रकीर्तयन्ति।

Verse 37

जल्पंति नानागमभेदैर्मीमांसमानाश्च भवंति मूकाः । नानागमार्चायमतप्रभेदैर्निरूप्यमाणो जगदेकबंधुः

नानागमभेदैर्जल्पन्ति जनाः; मीमांसकाः विवादपराः सत्ये मूकाः भवन्ति। नानागमार्चामतभेदैर्निरूप्यमाणोऽपि स जगदेकबन्धुः।

Verse 38

शिवं हि नित्यं परमात्मदैवं वेदैकवेद्यं परमात्मदिव्यम् । विहाय तं मूढजनाः प्रमत्ताः शिवं न जानंति परात्मरूपम्

शिवः नित्यः परमात्मदैवः, वेदैकेन वेद्यः परमात्मदिव्यः। तं विहाय मूढाः प्रमत्ताः, शिवं न जानन्ति परात्मरूपम्।

Verse 39

येनैव सृष्टं विधृतं च येन येन श्रितं येन कृतं समग्रम् । यस्यांशभूतं हि जगत्कदाचिद्वेदांतवेद्यः परमात्मा शिवश्च

येन सृष्टं जगत्, येन धृतं, येन श्रितं, येन समग्रं कृतम्; यस्यांशभूतं कदाचिज्जगत्—स वेदान्तवेद्यः परमात्मा शिवः।

Verse 40

आढ्यो वापि दरिद्रो वा उत्तमो ह्यधमोऽपि वा । शिवभक्तिरतो नित्यं शिव एव न संशयः

आढ्यो वा दरिद्रो वा, उत्तमो वा अधमोऽपि वा; यः शिवभक्तिरतः नित्यं, स शिव एव न संशयः।

Verse 41

यो वा परकृतां पूजां शिवस्योपरि शोभिताम् । दृष्ट्वा संतोषमायाति दायं प्राप्नोति तत्समम्

यो वा परकृतां शिवपूजां शोभितामवलोक्य हृदि संतोषं लभते, स तस्याः पूजायाः समं पुण्यभागं प्राप्नोति।

Verse 42

ये दीपमालां कुर्वंति कार्तिक्यां श्रद्धयान्विताः । यावत्कालं प्रज्वलंति दीपास्ते लिंगमग्रतः । तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते

ये कार्तिक्याम् श्रद्धयान्विताः शिवलिङ्गस्याग्रतः दीपमालां कुर्वन्ति, यावत्कालं ते दीपाः प्रज्वलन्ति तावत् युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते।

Verse 43

कौसुंभतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । दातारस्तेऽपि कैलासे मोदन्ते शिवसंनिधौ

कौसुम्भतैलसंयुक्ता दीपा ये शिवालये दत्ताः, ते दातारः कैलासे शिवसंनिधौ मोदन्ते।

Verse 44

अतसीतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै

अतसीतैलसंयुक्ता दीपा ये शिवालये दत्ताः, ते दातारः कुलशतेन संयुक्ताः शिवं यान्ति।

Verse 45

ज्ञानिनोऽपि हि जायंते दीपदानफलेन हि

दीपदानफलेनैव ज्ञानिनोऽपि हि जायन्ते; तस्माद् दीपदानं परमं पुण्यकारणम्।

Verse 46

तिलतैलेन संयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै

तिलतैलेन संयुक्ता ये दीपाः शिवालये दत्ताः, ते दातारः शिवार्पिताः सन्तः शिवं यान्ति, कुलानां च शतेन सह वै।

Verse 47

घृताक्ता यैः कृता दीपा दीपिताश्च शिवालये । ते यांति परमं स्थानं कुललक्षसमन्विताः

घृताक्ता ये दीपाः कृत्वा शिवालये दीपयन्ति, ते जनाः परमं स्थानं यान्ति, कुललक्षसमन्विताः।

Verse 48

कर्पूरागुरुधूपैश्च ये यजंति सदा शिवम् । आरार्तिकां सकर्प्पूरां ये कुर्वंति दिनेदिने । ते प्राप्नुवंति सायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

कर्पूरागुरुधूपैश्च ये सदा शिवं यजन्ति, ये च दिनेदिने सकर्पूराम् आरार्तिकां कुर्वन्ति, ते सायुज्यं प्राप्नुवन्ति; नात्र कार्या विचारणा।

Verse 49

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं ये ह्यतंद्रिताः । लिंगार्चनं प्रकुर्वंति ते रुद्रा नात्र संशयः

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वा ये ह्यतन्द्रिताः लिङ्गार्चनं प्रकुर्वन्ति, ते रुद्राः भवन्ति; नात्र संशयः।

Verse 50

रुद्राक्षधारणं ये च कुर्वंति शिवपूजने । दाने तपसि तीर्थे च पर्वकाले ह्यतंद्रिताः । तेषां यत्सुकृतं सर्वमनंतं भवति द्विजाः

ये च शिवपूजने दाने तपसि तीर्थे च पर्वकालेऽतन्द्रिताः रुद्राक्षधारणं कुर्वन्ति, तेषां सर्वं सुकृतमनन्तं भवति, द्विजाः।

Verse 51

रुद्राक्षा ये शिवेनोक्तास्ताच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः । आरम्भैकमुखं तावद्याबद्वक्त्राणि षोडश । एतेषां द्वौ च विज्ञेयौ श्रेष्ठौ तारयितुं द्विजाः

रुद्राक्षा ये शिवेनोक्तास्तान् शृणुध्वं द्विजोत्तमाः। एकमुखादारभ्य षोडशमुखपर्यन्तं भवन्ति। तेषु द्वौ मोक्षप्रदौ श्रेष्ठौ विज्ञेयौ, हे द्विजाः।

Verse 52

रुद्राक्षाणां पंचमुखखस्तथा चैकमुखः स्मृतः । ये धारयंत्येकमुखं रुद्राक्षमनिशं नराः । रुद्रलोकं च गच्छंति मोदन्ते रुद्रसंनिधौ

रुद्राक्षाणां मध्ये पञ्चमुखश्चैकमुखश्च विशेषतः स्मृतौ। ये नराः नित्यं एकमुखं रुद्राक्षं धारयन्ति, ते रुद्रलोकं गच्छन्ति रुद्रसन्निधौ मोदन्ते च।

Verse 53

जपस्तपः क्रिया योगः स्नानं दानार्चनादिकम् । क्रियते यच्छृभं कर्म्म ह्यनंतं चाक्षधारणात्

जपस्तपः क्रिया योगः स्नानं दानं तथार्चनम्। यत्किञ्चित् शुभकर्म क्रियते, तदक्षधारणात् अनन्तफलप्रदं भवति।

Verse 54

शुनः कंठनिबद्धोऽपि रुद्राक्षो यदि वर्तते । सोऽपि संतारितस्तेन नात्र कार्या विचारणा

शुनः कण्ठे निबद्धोऽपि यदि रुद्राक्षो वर्तते। स अपि तेन संतारितो भवति; नात्र विचारणा कार्या।

Verse 55

तथा रुद्राक्षसंबंधात्पापमपिक्षयं व्रजेत् । एवं ज्ञात्वा शुभं कर्म कार्यं रुद्राक्षबंधनात्

तथा रुद्राक्षसम्बन्धात् पापमपि क्षयं व्रजेत्। एवं ज्ञात्वा शुभं कर्म कर्तव्यं रुद्राक्षबन्धनात्।

Verse 56

त्रिपुण्ड्रधारणं येषां विभूत्वा मन्त्रपूतया । ते रुद्रलोके रुद्राश्च भविष्यंति न संशयः

ये मन्त्रपूतया विभूत्या त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, ते रुद्रलोके रुद्रतां यान्ति; अत्र संशयो नास्ति।

Verse 57

कपिलायाश्च संगृह्य गोमयं चांतरिक्षगम् । शुष्कं कृत्वाथ संदाह्यं विभूत्यर्थं शिवप्रियैः

शिवप्रियैर्भक्तैः कपिलागोमयं संगृह्य, शुष्कं कृत्वा पश्चात् संदाह्य, विभूत्यर्थं विधेयम्।

Verse 58

विभूतीति समाख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । ललाटेंऽगुष्ठरेखा च आदौ भाव्या प्रयत्नतः

सा ‘विभूति’ इति समाख्याता सर्वपापप्रणाशिनी; आदौ ललाटेऽङ्गुष्ठरेखा प्रयत्नतः कार्या।

Verse 59

मध्यमां वर्जयित्वा तु अंगुलीक्द्वयेन च । एवं त्रिरेखासंयुक्तो ललाटे यस्य दृश्यते । स शैवः शिववज्ज्ञेयो दर्शनात्पापनाशनः

मध्यमाङ्गुलीं वर्जयित्वा द्वाभ्यामङ्गुलीभ्यां त्रिरेखासंयुक्तं ललाटे यस्य दृश्यते, स शैवः शिववज्ज्ञेयः; तद्दर्शनात् पापं नश्यति।

Verse 60

जटाधराश्च ये शैवाः सप्त पंच तथा नव । जटा ये स्थापियिष्यंति शैवेन विधिना युताः

ये शैवाः जटाधराः—सप्त, पञ्च तथा नव—ते शैवविधिना युताः जटाः स्थापयिष्यन्ति।

Verse 61

ते शिवं प्राप्नुवं तीह नात्र कार्या विचारणा । रुद्राक्षधारणं कार्यं शिवभक्तैर्विशेषतः

तेऽत्र परत्र च शिवं प्राप्नुवन्ति; नात्र विचारणा। रुद्राक्षधारणं नित्यं कार्यं, विशेषतः शिवभक्तैः॥

Verse 62

अल्पेन वा महत्त्वेन पूजितो वा सदाशिवः । कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते

અल्पेन वा महत्त्वेन पूजितोऽपि सदाशिवः। कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते॥

Verse 63

तस्माच्छिवात्परतरं नास्ति किंचिद्द्विजोत्तमाः । यदैवमुच्यते शास्त्रे तत्सर्वं शिवकारणम्

तस्माच्छिवात्परतरं नास्ति किंचिद्द्विजोत्तमाः। यदैवमुच्यते शास्त्रे तत्सर्वं शिवकारणम्॥

Verse 64

शिवो दाता हि लोकानां कर्ता चैवानुमोदिता । शिवशक्त्यात्मकं विश्वं जानीध्वं हि द्विजोत्तमाः

शिवो दाता हि लोकानां कर्ता चैवानुमोदिता। शिवशक्त्यात्मकं विश्वं जानीध्वं हि द्विजोत्तमाः॥

Verse 65

शिवेति द्व्यक्षरं नाम त्रायते महतो भयात् । तस्माच्छिवश्चिंत्यतां वै स्मर्यतां च द्विजोत्तमाः

शिवेति द्व्यक्षरं नाम त्रायते महतो भयात्। तस्माच्छिवश्चिन्त्यतां वै स्मर्यतां च द्विजोत्तमाः॥

Verse 66

ऋषय ऊचुः । सोमनाथस्य माहात्म्यं ज्ञातं तस्य प्रसादतः । राहोः शिरोभयात्सर्वे रक्षिताः परमेष्ठिना

ऋषय ऊचुः—भवतः प्रसादेन सोमनाथस्य माहात्म्यं सम्यगवगतम्। राहोः शिरोभयात् सर्वे परमेष्ठिना ब्रह्मणा रक्षिताः।

Verse 67

सुराश्चेंद्रादयश्चान्ये तस्मिन्युद्धे सुदारुणे । अत ऊर्ध्वं सुराः सर्वे किमकुर्वत उच्यताम्

सुराश्चेन्द्रादयश्चान्ये तस्मिन् सुदारुणे युद्धे। अत ऊर्ध्वं सर्वे सुराः किमकुर्वत, तदुच्यताम्॥

Verse 68

शिवस्य महिमा सर्वः श्रुतस्तव मुखोद्गतः । अथ युद्धस्य वृत्तान्तः कथ्यतां परमार्थतः

शिवस्य महिमा सर्वः श्रुतस्तव मुखोद्गतः। अथ युद्धस्य वृत्तान्तः कथ्यतां परमार्थतः॥

Verse 69

लोमश उवाच । यदा हि दैत्यैश्च पराजिताः सुराः शम्भुं च सर्वे शरणं प्रपन्नाः । शिवं प्रणेमुः सहसा सुरोत्तमा युद्धाय सर्वे च मनो दधुस्तदा

लोमश उवाच—यदा दैत्यैः पराजिताः सुराः सर्वे शम्भुं शरणं प्रपन्नाः। सहसा सुरोत्तमाः शिवं प्रणेमुः, ततः सर्वे युद्धाय मनो दधुः॥

Verse 70

तथैव दैत्या अपि युध्यमाना उत्साहयुक्तातिबलाश्च सर्वे । देवैः समेताश्च पुनः पुनश्च युद्धं प्रचक्रुः परमास्त्रयुक्ताः

तथैव दैत्या अपि युध्यमानाः उत्साहयुक्ता अतिबलाश्च सर्वे। देवैः समेताः पुनः पुनश्च युद्धं प्रचक्रुः परमास्त्रयुक्ताः॥

Verse 71

एवं च सर्वे ह्यसुराः सुराश्च शक्त्यृष्टिशूलैः परिघैः परश्वधैः । जयार्थिनोमर्षयुताः परस्परं सिंहा यथा हैमवतीं दुरात्ययाः । निहन्यमाना ह्यसुराः सुरैस्तदा नानास्त्रयोगैः परमैर्निपेतुः

एवं सर्वेऽपि दैत्याः सुराश्च शक्त्यृष्टिशूलपरिघपरश्वधैः सह जयार्थिनो रोषसमन्विताः परस्परं सिंहा इव दुर्धर्षे हैमवते प्रदेशे समरं चक्रुः। तदा सुरैर्नानाविधपरमास्त्रसंयोगैर्निहन्यमाना असुराः पतिताः।

Verse 72

चक्रुस्ते सकलामुर्वी मांसशोणितकर्दमाम् । महीं वृक्षाद्रिसंयुक्तां ससागरवनाकराम्

ते सकलां उर्वीं मांसशोणितकर्दमां चक्रुः; इमां महीं वृक्षाद्रिसंयुक्तां ससागरवनाकराम्।

Verse 73

शिरांसि च कबन्धानि कवचानि महांति च । ध्वजारथाः पताकाश्च गजवाजिशिरांसि च

शिरांसि च कबन्धानि महान्ति कवचानि च। ध्वजारथाः पताकाश्च गजवाजिशिरांसि च सर्वत्र प्रकीर्णानि आसन्।

Verse 74

बहन्त्यश्चापगा ह्यासन्नद्यो भीरुभयावहाः । अगाधाः शोणितोदाश्च तरंतो ब्रह्मराक्षसाः । तयंति परान्भूतप्रतप्रमथराक्षसान्

तत्रापगाः सरितश्च बहन्त्यः आसन्, भीरुभयावहाः; अगाधाः शोणितोदाः। तासु ब्रह्मराक्षसाः तरन्ति स्म, ते च परान् भूतप्रतप्रमथराक्षसान् तायन्ति स्म।

Verse 75

शाकिनीडाकिनीसंघा यक्षिण्योऽथ सहस्रशः । नानाकेलिषु संयुक्ताः परस्परमुदान्विताः

शाकिनीडाकिनीसंघा यक्षिण्यश्च सहस्रशः। नानाकेलिषु संयुक्ताः परस्परमुदान्विताः।

Verse 76

एवं संक्रीडमानास्ते भूतप्रमथराक्षसाः । रणे तस्मिन्महारौद्रे देवासुरसमागमे

एवं तस्मिन्महारौद्रे रणे देवासुरसमागमे भूतप्रमथराक्षसाः संक्रीडमानाः समन्ततः विचेरुः।

Verse 77

बलिना सह देवेन्द्रो युयुधेऽद्भुतविक्रमः । शक्त्या जघान देवेंद्रं वैरोचनिरमर्षणः

बलिना सह देवेन्द्रोऽद्भुतविक्रमः सम्यग्यುयुधे। अथ वैरोचनिरमर्षणः शक्त्या देवेन्द्रं जघान।

Verse 78

तां शक्तिं वञ्चयामास महेन्द्रो लघुविक्रमः । जघान स बलिं यत्नाद्दैत्येंद्रं परमेण हि

तां शक्तिं महेन्द्रो लघुविक्रमः वञ्चयामास। ततः स यत्नाद्दैत्येन्द्रं बलिं परमेण प्रहारेण जघान।

Verse 79

वज्रेण शितधारेण बाहुं चिच्छेद विक्रमी । गातासुरपतद्भूमौ विमानात्सूर्यसंन्निभात्

विक्रमी शितधारेण वज्रेण तस्य बाहुं चिच्छेद। ततः स असुरपतिः सूर्यसंनिभाद्विमानाद्भूमौ पतितः।

Verse 80

पतितं च बलिं दृष्ट्वा वृषपर्वा रूपान्वितः । ववर्ष शरधाराभिः पयोद इव पर्वतम्

पतितं बलिं दृष्ट्वा रूपान्वितो वृषपर्वा शरधाराभिः अववर्ष, यथा पयोदः पर्वतमिव।

Verse 81

महेंद्रं सगजं चैव सहमानं शिताञ्छरान् । तदा युद्धमभूद्वोरं महेन्द्रवृषपर्वणोः

महेंद्रः सगजः शिताञ्छरान् सहमानः; तदा महेन्द्रवृषपर्वणोः घोरं युद्धमभवत्।

Verse 82

निपात्य वृषपर्वाणमिंद्रः परबलार्दनः

वृषपर्वाणं निपात्य इन्द्रः परबलार्दनः जयमवाप।

Verse 83

ततो वज्रेण महता दानवानवधीद्रणे । शिरसि च्छेदिताः केचित्केचित्कंधरतो हताः

ततो महता वज्रेण दानवान् रणेऽवधीৎ; केचित् शिरश्छिन्नाः, केचित् कन्धरतः हताः।

Verse 84

विह्वलाश्च कृताः केचिदिंद्रेण कुपितेन च । तथा यमेन निहता वायुना वरुणेन च

केचित् कुपितेन इन्द्रेण विह्वलाः कृताः; तथा यमेन निहताः, वायुना वरुणेन च।

Verse 85

कुबेरेण हताश्चान्ये नैरृतेन तथा परे । अग्निना निहताः केचिदीशेनैव विदारिताः

अन्ये कुबेरेण हताः, परे नैरृतेन; केचित् अग्निना निहताः, केचित् ईशेनैव विदारिताः।

Verse 86

एवं तदा तैर्निहता बलीयसो महासुरा विक्रमशानिनश्च । सुरैस्तु सर्वैः सह लोकपालैः शिवप्रसादा भिहतास्तदानीम्

एवं तदा शिवप्रसादेन सर्वैः सुरैर्लोकपालैश्च सह विक्रमशालिनो बलीयसो महासुरा निहताः।

Verse 87

ततो महादैत्यवरो दुरात्मा स कलानेमिः परमास्त्रयुक्तः । ययौ तदानीं सुरसत्तमांस्तान्हंतुं सदा क्रूरमतिः स एकः

ततो दुरात्मा महादैत्यवरः स कलानेमिः परमास्त्रयुक्तः, सदा क्रूरमतिः स एक एव तान् सुरसत्तमान् हन्तुं तदानीं ययौ।

Verse 88

सिंहारूढो दंशितश्च त्रिशुलेन हि संयुतः । दैत्यानामर्बुदेनैव सिंहारूढेन संवृतः

सिंहारूढो दंशितश्च त्रिशूलेन हि संयुतः। दैत्यानामर्बुदेनैव सिंहारूढेन संवृतः॥

Verse 89

ते सिंहा दंशिताः सर्वे महाबलपराक्रमाः । तेषु सिंहेषु चारूढा महादैत्याश्च तत्समाः

ते सिंहा दंशिताः सर्वे महाबलपराक्रमाः। तेषु सिंहेषु चारूढा महादैत्याश्च तत्समाः॥

Verse 90

आयांतीं दैत्यसेनां तां सर्वां सिंहविभूषिताम् । कालनेमियुतां दृष्ट्वा देवा इंद्रपुरोगमाः । भयमाजग्मुरतुलं तदा ध्यानपरा भवन्

आयान्तीं दैत्यसेनां तां सर्वां सिंहविभूषिताम्। कालनेमियुतां दृष्ट्वा देवा इन्द्रपुरोगमाः। भयमाजग्मुरतुलं तदा ध्यानपरा अभवन्॥

Verse 91

किं कुर्मोऽद्य वयं सर्वे कथं जेष्याम चाद्भुतम् । एतादृशमसंख्याकमनीकं सिंहसंवृतम्

किं नु कुर्मोऽद्य वयं सर्वे? कथं जेष्यामोऽद्भुतम्? एतादृशमसंख्याकमनीकं सिंहसंवृतं कथं नु पराजयेम?

Verse 92

एवं विचिंत्यमानास्ते ह्यागतस्तत्र नारदः । नारदेन च तत्सर्वं पुरावृत्तं महत्तरम्

एवं विचिन्त्यमानास्ते तत्र नारद आगतः। नारदेन च तत्सर्वं पुरावृत्तं महत्तरं न्यवेद्यत।

Verse 93

कथितं च महेंद्राय कालनेमेस्तपोबलम् । अजेयत्वं च संग्रामे वरदानबलेन तु

कथितं च महेन्द्राय कालनेमेस्तपोबलम्। अजेयत्वं च संग्रामे वरदानबलेन तु॥

Verse 94

विष्णुं विना वयं देवा अशक्ता रणमंडले । जेतुं च स ततो विष्णुः स्मर्यतां परमेश्वरः । तमालनीलो वरदः सर्वैर्विजयकांक्षिभिः

विष्णुं विना वयं देवा अशक्ता रणमण्डले। अतः स विष्णुः स्मर्यतां परमेश्वरः—तमालनीलो वरदः सर्वैर्विजयकाङ्क्षिभिः॥

Verse 95

नारदस्य वचः श्रुत्वा तदा देवास्त्वरान्विताः । ध्यानेन च महाविष्णुं ततः परबलार्द्दनम् । स्मरंतः परमात्मानमिदमूचुश्च तं विभुम्

नारदस्य वचः श्रुत्वा देवास्त्वरान्विताः। ध्यानेन महाविष्णुं परबलार्दनं स्मरन्तः परमात्मानं तमिदं वाक्यमूचुः विभुम्॥

Verse 96

देवा ऊचुः । नमस्तुभ्यं भगवते नमस्ते विश्वमंगलम् । श्रीनिवास नमस्तुभ्यं श्रीपते ते नमोनमः

देवा ऊचुः—नमस्तुभ्यं भगवते, नमस्ते विश्वमङ्गलम्। श्रीनिवास नमस्तुभ्यं, श्रीपते ते नमो नमः॥

Verse 97

अद्यास्मान्भयभीतांस्त्वं कालनेमिभयार्दितान् । त्रातुमर्हसि दैत्याच्च देवानामभयप्रद

अद्य अस्मान् भयभीतान् त्वं कालनेमिभयार्दितान्। दैत्याच्च त्रातुमर्हसि, देवानामभयप्रद॥

Verse 98

एवं ध्यातः संस्मृतश्च प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । नीलो गरुडमारुह्य जगतामभयप्रदः

एवं ध्यातः संस्मृतश्च प्रादुर्भूतो हरिस्तदा। नीलो गरुडमारुह्य जगतामभयप्रदः॥

Verse 99

चक्रपाणिस्तदायातो देवानां विजयाय च । गगनस्थं महाविष्णुं गरुडोपरि संस्थितम् । श्रीवासमेनं दुर्द्धर्षं योद्धुकामं ददर्शिरे

चक्रपाणिस्तदायातो देवानां विजयाय च। गगनस्थं महाविष्णुं गरुडोपरि संस्थितम्। श्रीवासमेनं दुर्धर्षं योद्धुकामं ददर्शिरे॥

Verse 100

तथा दृष्ट्वा कालनेमिस्तदानीं प्रहस्यमानोऽतिरुषा बलान्वितः । कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपः श्यामो युवा वारणमत्तविक्रमः । करे गृहीतं निशितं महाप्रभं चक्रं च कस्मात्कथयस्व मे प्रभो

तथा दृष्ट्वा कालनेमिस्तदानीं प्रहस्यमानोऽतिरुषा बलान्वितः। कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपः श्यामो युवा वारणमत्तविक्रमः। करे गृहीतं निशितं महाप्रभं चक्रं च कस्मात्कथयस्व मे प्रभो॥

Verse 101

श्रीभगवानुवाच । युद्धार्थमिह चायातो देवानां कार्यसिद्धये । त्वं स्थिरो भव रे मंद दहाम्यद्य न संशयः

श्रीभगवानुवाच—देवानां कार्यसिद्धये युद्धार्थमिह समागतः। त्वं स्थिरो भव रे मन्द; अद्य त्वां दहामि, न संशयः॥

Verse 102

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं कालनेमिः प्रतापवान् । उवाच रुषितो भूत्वा भगवंतमधोक्षजम्

भगवतो वाक्यं श्रुत्वा प्रतापवान् कालनेमिः। रुषितो भूत्वा अधोक्षजं भगवन्तमुवाच॥

Verse 103

मूलभूतो हि देवानां भगवान्युद्धदुर्मदः । युद्धं कुरु मया सार्द्धं यदि शूरोऽसि संप्रति

देवानां मूलभूतो हि भगवान् युद्धदुर्मदः। मया सार्धं युद्धं कुरु, यदि शूरोऽसि संप्रति॥

Verse 104

प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाचेदं महाप्रभः । गगनस्थो भव त्वं हि महीस्थोऽहं भवामि वै

प्रहस्य महाप्रभुर्भगवान् विष्णुरिदमुवाच। त्वं गगनस्थो भव हि; अहं महीस्थो भवामि वै॥

Verse 105

अप्रशस्तं च विषमं युद्धं चैव यथा भवेत् । तथा कुरु महाबाहो गगनो वा महीतले

अप्रशस्तं विषमं च यथा युद्धं न भवेत्। तथा कुरु महाबाहो—गगने वा महीतले॥

Verse 106

तथेति मत्वा हि महानुभावो दैत्यैः समेतोऽर्बुदसंख्यकैश्च । सिंहोपरिस्थैश्च महानुभावैर्महाबलैः क्रूरतरैस्तदानीम्

तथेति निश्चित्य स महानुभावो दैत्यैः समेतोऽर्बुदसंख्यकैश्च । सिंहाधिरूढैर्महाबलैः क्रूरैर्महात्मभिः सह तदानीं प्रचचाल ॥

Verse 107

गगनमथ जगाहे मंदमंदं महात्मा ह्यसुरगणसमेतो विश्वरूपं जिघांसुः । त्रिशिखमपरमुग्रं गृह्य संदेशचेष्टादशनविकृतवक्त्रो योद्धुकामो हरिं सः

ततो महात्मा स असुरगणसमेतो मंदं मंदं गगनं जगाहे विश्वरूपं हरिं जिघांसुः । त्रिशिखमपरमुग्रं गृह्य संदेशचेष्टादशनविकृतवक्त्रो योद्धुकामोऽभवत् सः ॥