गृहस्थ-जीवनसंस्काराः तथा पुत्रजन्म-शुभलक्षणवर्णनम् / Household Saṃskāras and the Auspicious Portents of a Son’s Birth

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । स विप्रो गृहमागत्य महाहर्षसमन्वितः । प्रियायै कथयामास तद्वृत्तान्तमशेषतः

नन्दीश्वर उवाच—स विप्रो गृहमागत्य महाहर्षसमन्वितः। प्रियायै तद्वृत्तान्तमशेषतः कथयामास, किञ्चिदपि न व्यलोपयत्॥

Verse 2

तच्छ्रुत्वा विप्रपत्नी सा मुदम्प्राप शुचिष्मती । अतीव प्रेमसंयुक्ता प्रशशंस विधिन्निजम्

तच्छ्रुत्वा विप्रपत्नी सा शुचिष्मती मुदं पराम्। अतीव प्रेमसंयुक्ता स्वविधिं धर्ममार्गं च प्रशशंस॥

Verse 3

अथ कालेन तद्योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्यकर्मणि

अथ कालेन सा योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह। तेन विधिवद्विहिते गर्भाधानाख्यकर्मणि॥

Verse 4

ततः पुंसवनन्तेन स्यन्दनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतम्पुंस्त्वविवृद्धये

ततः गर्भलक्षणानुदयात् प्राक् सा विपश्चिता गृह्यसूत्रोक्तविधिना सम्यक् पुंसवनसंस्कारं चकार, पुंस्त्वस्य (सन्तानस्य च) सम्यग्वृद्ध्यै कल्याणाय च।

Verse 5

सीमन्तोऽथाष्टमे मासे गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसवसिद्धौ च तेनाकरि कृपाविदा

अथाष्टमे मासे गर्भरूपसमृद्धिकरं सीमन्तसंस्कारं चकार; तेन कृपावता विदुषा कर्मणा सुखप्रसवस्य सिद्धिश्च शुभा चाभवत्।

Verse 6

अथातश्शुभतारासु ताराधिपवराननः । केन्द्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेषु युगेषु च

अथ शुभतारासु, ताराधिपे चन्द्रे प्रसन्ने, गुरौ शुभकेन्द्रस्थिते, शुभलग्ने, सुग्रहेषु च शुभयुगेषु—तदा शैवो विधिः कर्तव्यः।

Verse 7

अरिष्टदीपनिर्वाणस्सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यान्तु शुचिष्मत्याम्बभूव ह

शुचिष्मत्याः सुतो जातः सर्वारिष्टविनाशकृत् । अरिष्टदीपनिर्वाण इति तस्याभवन्नाम ह ॥

Verse 8

शर्वस्समस्तसुखदो भूर्भुवः स्वर्न्निवासिनाम् । गन्धवाहनवाहाश्च दिग्वधूर्मुखवाससः

शर्वः समस्तसुखदः भूर्भुवःस्वर्निवासिनाम् । गन्धवाहनवाहश्च दिग्वधूमुखवाससः ॥

Verse 9

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववृषुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुस्सर्व्वतो दिशः

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववृषुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुस्सर्वतो दिशः ॥

Verse 10

परितस्सरितस्स्वच्छा भूतानां मानसैस्सह । तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत्

परितस्सरितस्स्वच्छा भूतानां मानसैस्सह । तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत् ॥

Verse 11

सत्त्वास्सत्त्वसमायुक्ताः सुधावृष्टिर्बभूव वै । कल्याणी सर्वथा वाणी प्राणिनः प्रियवत्यभूत्

सत्त्वास्सत्त्वसमायुक्ताः सुधावृष्टिर्बभूव वै । कल्याणी सर्वथा वाणी प्राणिनः प्रियवत्यभूत् ॥

Verse 12

रंभामुख्या अप्सरसो मङ्गलद्रव्यपाणयः । विद्याधर्यश्च किन्नर्य्यस्तथा मर्य्यस्सहस्रशः

रम्भामुख्या अप्सरसः मङ्गलद्रव्यपाणयः समाययुः। ताभिः सह विद्याधर्यः किन्नर्यश्च तथा मर्त्याः सहस्रशोऽपि आगताः॥

Verse 13

गन्धर्वोरगयक्षाणां सुमानियः शुभस्वराः । गायन्त्यो मंगलं गीतन्तत्राजग्मुरनेकशः

गन्धर्वोरगयक्षाणां बहवः सुमानियः शुभस्वराः। मङ्गलं गीतं मधुरैः पवित्रस्वरैः गायन्तोऽनेकशोऽत्राजग्मुः॥

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारोपाख्याने गृहपत्यवतारवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यावतारोपाख्याने गृहपत्यावतारवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 15

लोमशो रोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः

लोमशो रोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः । भृगुर्गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः ॥

Verse 16

आपस्तम्बो याज्ञवल्क्यो दक्षवाल्मीकिमुद्गलाः । शातातपश्च लिखितश्शिलादः शंख उञ्छभुक्

आपस्तम्बो याज्ञवल्क्यो दक्षो वाल्मीकि-मुद्गलौ । शातातपो लिखितश्च शिलादः शङ्ख उञ्छभुक्—एते महर्षयः स्मृताः, येषां नियमोपदेशाः धर्ममार्गं शिवपूजनबोधं च धारयन्ति।

Verse 17

जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकस्तु श्रुतश्शुकः

जमदग्निश्च संवर्तो मतङ्गो भरतोऽंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः श्रुतश्शुकः—एतेऽपि महर्षयः शिवस्य बहुरूपप्रादुर्भावकथायां गणिताः।

Verse 18

ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्व्वासाश्शुचिर्नारद तुम्बुरुः । उत्तंको वामदेवश्च पवनोऽसितदेवलौ

ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्व्वासाः शुचिर्नारद-तुम्बुरुः। उत्तंको वामदेवश्च पवनोऽसितदेवलौ॥

Verse 19

सालंकायनहारीतौ विश्वामित्रोऽथ भार्गवः । मृकण्डस्सह पुत्रेण पर्व्वतो दारुकस्तथा

सालंकायनहारीतौ विश्वामित्रोऽथ भार्गवः। मृकण्डस्सह पुत्रेण पर्व्वतो दारुकस्तथा॥

Verse 20

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः। तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्॥

Verse 21

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नन्दिभृङ्गि समायुक्तो गौर्य्या सह वृषध्वजः

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः। नन्दिभृङ्गि-समायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः॥

Verse 22

महेन्द्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशस्ससरित्का महाब्धयः

महेन्द्रमुख्या गीर्वाणाः पातालवासिनो नागाश्च, ससरित्काः महाब्धयश्च, बहुशो रत्नानि समादाय श्रद्धया समर्पयामासुः।

Verse 23

स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा यातास्सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी

स्थावरं जङ्गमं रूपं धृत्वा सहस्रशः प्रस्थिताः। तस्मिन् महामहोत्सवे अकालकौमुदी बभूव।

Verse 24

जातकर्म स्वयं तस्य कृतवान्विधिरानतः । श्रुतिं विचार्य्य तद्रूपन्नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्

विधिरानतः स्वयं तस्य जातकर्म विधिवत् कृतवान्। ततः श्रुतिं विचार्य तद्रूपानुरूपनाम्ना त्वं गृहपतिरभूः।

Verse 25

इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेऽहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थश्रुतिमुच्चरन्

इति स तस्मै नाम ददौ, एकादशेऽहनि देयं इति। नामकर्मविधानेन तन्नामार्थश्रुतिं समुच्चरन्।

Verse 26

चतुर्निगममन्त्रोक्तैराशीर्भिरभिनन्द्य च । समयाद्धंसमारुह्य सर्वेषाञ्च पितामहः

चतुर्निगममन्त्रोक्तैराशीर्भिः समभिनन्द्य च। समयाद्धंसमारुह्य सर्वेषां पितामहः प्रययौ।

Verse 27

कृत्वा बालोचितां रक्षां लौकिकीं गतिमाश्रितः । आरुह्य यानं स्वन्धाम हरोऽपि हरिणा ययौ

बालोचितां रक्षां कृत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितः। आरुह्य यानं स्वं धाम हरोऽपि हरिणा सह ययौ।

Verse 28

अहो रूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मती भाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः

अहो रूपम् अहो तेजः, अहो सर्वाङ्गलक्षणम्। अहो शुचिष्मती भाग्यम्—आविरासीद् स्वयं हरः॥

Verse 29

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । स्वयमाविरभूद्रुद्रो ययो रुद्रस्तदर्चितः

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । स्वयमाविरभूद्रुद्रो यतो रुद्रस्तदर्चितः ॥

Verse 30

इति स्तुवन्तस्तेन्योन्यं सम्प्रहृष्टतनूरुहः । विश्वानरं समापृच्छ्य जग्मुः सर्वे यथागतम्

इति स्तुवन्तस्तेन्योन्यं सम्प्रहृष्टतनूरुहः । विश्वानरं समापृच्छ्य जग्मुः सर्वे यथागतम् ॥

Verse 31

अतः पुत्रं समीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

अतः गृहस्थाश्रमवासिनः पुत्रं समीहन्ते; पुत्रेण लोकान् जयति—एषा श्रुतेः सनातनी शिक्षा।

Verse 32

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्य तपश्छिन्नं नो पवित्रत्यपुत्रतः

अपुत्रस्य गृहं शून्यम्, अपुत्रस्यार्जनं वृथा; अपुत्रस्य तपः छिन्नं, न पवित्रत्वमपुत्रतः।

Verse 33

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रम्परत्रेह च कुत्रचित्

न पुत्रात् परमो लाभो, न पुत्रात् परमं सुखम्; न पुत्रात् परमं मित्रं, परत्रेह च कुत्रचित्।

Verse 34

निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्द्धे चूडार्द्धे चार्थवत्कृता

निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात्। अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाकर्म यथाविधि॥

Verse 35

कर्णवेधन्ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे स कर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतन्ददौ

ततः स कर्मवित् श्रवणनक्षत्रे कर्णवेधसंस्कारं कृत्वा, ब्रह्मतेजः-शुद्ध्यादिवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतं समाददे ददौ च।

Verse 36

उपाकर्मं ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । अब्दं वेदान्स विधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्

ततः स सुधीः विधिवदुपाकर्म कृत्वा वेदानध्यापनं प्रवर्तयामास। स विधिना संवत्सरं यावत् वेदान् वेदाङ्गसहितान् पदक्रमयोश्च पाठान् सम्यगध्यैष्ट।

Verse 37

विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्रं गुरोमुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्

स शक्तिमान् गुरोर्मुखात् समस्तं विद्याजातं साक्षिमात्रेण जग्राह; जग्राहन् च विनयादिगुणान् प्रकाशयामास।

Verse 38

ततोऽथ नवमे वर्षे पित्रोश्शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं द्रष्टुमायाच्च नारदः

ततो नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतं तं दृष्टुम्, गृहपतिं वैश्वानरं द्रष्टुकामो नारदः तत्रायात्।

Verse 39

विश्वानरोटजम्प्राप्य देवर्षिस्तं तु कौतुकी । अपृच्छत्कुशलन्तत्र गृहीतार्धासनः क्रमात्

विश्वानरस्याश्रमं प्राप्य देवर्षिः कौतुकसमन्वितः । क्रमात् गृहीतार्धासनस्तत्र तस्य कुशलं पप्रच्छ ॥

Verse 40

ततः सर्वं च तद्भाग्यं पुत्रधर्मं च सम्मुखे । वैश्वानरं समवदत्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

ततः शिवपदाम्बुजं स्मृत्वा सम्मुखे सर्वमेव सः । स्वभाग्यं पुत्रधर्मं च प्रोवाच वैश्वानरं प्रति ॥

Verse 41

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या प्रह्व उपाविशत

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या प्रह्व उपाविशत ॥

Verse 42

वैश्वानर समभ्येहि ममोत्संगे निषीद भोः । लक्षणानि परीक्षेऽहं पाणिन्दर्शय दक्षिणम्

वैश्वानर समभ्येहि ममोत्सङ्गे निषीद भोः । लक्षणानि परीक्षेऽहं पाणिं दर्शय दक्षिणम् ॥

Verse 43

ततो दृष्ट्वा तु सर्वं हि तालुजिह्वादि नारदः । विश्वानरं समवदच्छिवप्रेरणया सुधीः

ततो दृष्ट्वा तु सर्वं हि तालुजिह्वादि नारदः । शिवप्रेरणया धीमान् विश्वानरमथाब्रवीत् ॥

Verse 44

नारद उवाच । विश्वानर मुने वच्मि शृणु पुत्रांकमादरात् । सर्वांगस्वंकवान्पुत्रो महालक्षणवानयम्

नारद उवाच। विश्वानर मुने, वच्मि—शृणु पुत्राङ्कमादरात्। सर्वाङ्गशुभलक्षणवान् पुत्रोऽयं महालक्षणवान्॥

Verse 45

किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । सम्पूर्णनिर्मलकलं पालयेद्विधुवद्विधिः

किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम्। सम्पूर्णनिर्मलकलं पालयेद्विधुवद्विधिः॥

Verse 46

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशु । गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः। गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि॥

Verse 47

शंकेऽस्य द्वादशे मासि प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदोऽगच्छद्देवलोकं यथागतम्

शंकेऽस्य द्वादशे मासि प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदोऽगच्छद्देवलोकं यथागतम् ॥