सत्यप्रतिज्ञा-तपःसंवादः (Pārvatī’s Vow of Truth and the Dialogue on Her Tapas)
अध्यायः २७ आरभ्यते यत्र पार्वती द्विजं जटिलं प्रति वदति—अहं स्ववृत्तान्तं सम्यक् सत्येनाव्यभिचारेण कथयिष्यामि। सा मनसा वाचा कर्मणा च त्रिषु सत्यम् अधिष्ठाय शङ्करप्राप्तेः दुष्करतां ज्ञात्वापि दृढनिश्चयं प्रकाशयति। ब्रह्मणा कथिते संवादे तां श्रुत्वा स द्विजः तीव्रतपसा देवी किं साधयितुमिच्छतीति जिज्ञासते, प्रथमं गन्तुमुद्यतः सन्; तदा पार्वती हितवचनार्थं तं स्थातुम् याचते। स द्विजः भक्त्या श्रोतुं सिद्धायै तत्त्वं प्रकाशयितुं प्रतिजानाति। एवं सत्यप्रतिज्ञा-तपोनिष्ठा-निश्चयैः पार्वत्याः आध्यात्मिकयोग्यता स्थाप्यते, उपदेशेन च वयुनं बोधश्च कथं जायते इति शिक्षायै संक्रमणं भवति।
Shlokas
Verse 1
पार्वत्युवाच । शृणु द्विजेन्द्र जटिल मद्वृत्तं निखिलं खलु । सख्युक्तं मेऽद्य यत्सत्यं तत्तथैव न चान्यथा
पार्वत्युवाच—शृणु द्विजेन्द्र जटिल, मद्वृत्तं निखिलं खलु। सख्यभावेन यदद्य ते ब्रवीमि, तत्सत्यं तत्तथैव न चान्यथा॥
Verse 2
मनसा वचसा साक्षात्कर्म्मणा पतिभावतः । सत्यं ब्रवीमि नोऽसत्यं वृतो वै शंकरो या
मनसा वचसा साक्षात्कर्मणा पतिभावतः। सत्यं ब्रवीमि नोऽसत्यं—वृतो वै शंकरो मया॥
Verse 3
जानामि दुर्ल्लभं वस्तु कथम्प्राप्यं मया भवेत् । तथापि मन औत्सुक्यात्तप्यतेऽद्य तपो मया
जानामि दुर्लभं वस्तु कथं प्राप्यं मया भवेत्। तथापि मन औत्सुक्यात् तप्यतेऽद्य तपो मया॥
Verse 4
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनन्तस्मै स्थिता सा गिरिजा तदा । उवाच ब्राह्मणस्तत्र तच्छ्रुत्वा पार्वतीवचः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा वचनं तस्मै स्थिता सा गिरिजा तदा। उवाच ब्राह्मणस्तत्र तच्छ्रुत्वा पार्वतीवचः॥
Verse 5
ब्राह्मण उवाच । एतावत्कालपर्य्यन्तम्ममेच्छा महती ह्यभूत् । किं वस्तु कांक्षती देवी कुरुते सुमहत्तपः
ब्राह्मण उवाच—एतावत्कालपर्यन्तं ममेच्छा महती ह्यभूत्। किं वस्तु काङ्क्षती देवी, कुरुते सुमहत्तपः॥
Verse 6
तज्ज्ञात्वा निखिलं देवि श्रुत्वा त्वन्मुखपंकजात् । इतो गच्छाम्यहं स्थानाद्यथेच्छसि तथा कुरु
तज्ज्ञात्वा निखिलं देवि श्रुत्वा च त्वन्मुखपङ्कजात् । इतः स्थानादहं गच्छे यथेच्छसि तथा कुरु ॥
Verse 7
न कथ्यते त्वया मह्यं मित्रत्वं निष्फलम्भवेत् । यथा कार्य्यं तथा भावि कथनीयं सुखेन च
न चेत् कथयसि मह्यं मित्रत्वं निष्फलं भवेत् । यत्कार्यं यच्च भाव्यं तत्सुखेनैव कथ्यताम् ॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं तस्य यावद्गन्तुमियेष सः । तावच्च पार्वती देवी प्रणम्योवाच तं द्विजम्
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं तस्य यावद्गन्तुमियेष सः । तावच्च पार्वती देवी प्रणम्यैवाब्रवीद्द्विजम् ॥
Verse 9
पार्वत्युवाच । किं गमिष्यसि विप्रेन्द्र स्थितो भव हितं वद । इत्युक्ते च तया तत्र स्थित्वोवाच स दण्डधृक्
पार्वत्युवाच । किं गमिष्यसि विप्रेन्द्र स्थितो भव हितं वद । इत्युक्ते च तया तत्र स्थित्वोवाच स दण्डधृक् ॥
Verse 10
द्विज उवाच । यदि श्रोतुमना देवि मां स्थापयसि भक्तितः । वदामि तत्त्वं तत्सर्वं येन ते वयुनम्भवेत्
द्विज उवाच । यदि श्रोतुमना देवि मां स्थापयसि भक्तितः । वदामि तत्त्वं तत्सर्वं येन ते वयुनं भवेत् ॥
Verse 11
जानाम्यहं महादेवं सर्वथा गुरुधर्म्मतः । प्रवदामि यथार्थं हि सावधानतया शृणु
जानाम्यहं महादेवं सर्वथा गुरुधर्मतः। अतः प्रवदामि यथार्थं—सावधानतया शृणु॥
Verse 12
वृषध्वजो महादेवो भस्मदिग्धो जटाधरः । व्याघ्रचर्म्मांबरधरः संवीतो गजकृत्तिना
वृषध्वजो महादेवो भस्मदिग्धो जटाधरः। व्याघ्रचर्माम्बरधरः संवीतो गजकृत्तिना॥
Verse 13
कपालधारी सर्पौघैस्सर्वगात्रेषु वेष्टितः । विषदिग्धोऽभक्ष्यभक्षो विरूपाक्षो विभीषणः
कपालधारी सर्पौघैः सर्वगात्रेषु वेष्टितः। विषदिग्धोऽभक्ष्यभक्षो विरूपाक्षो विभीषणः॥
Verse 14
अव्यक्तजन्मा सततं गृहभोगविवर्जितः । दिगंबरो दशभुजो भूत प्रेतान्वितस्सदा
अव्यक्तजन्मा सततं गृहभोगविवर्जितः। दिगम्बरो दशभुजो भूतप्रेतान्वितः सदा॥
Verse 15
केन कारणेन त्वं तं भर्तारं समीहसे । क्व ज्ञानं ते गतं देवि तद्वदाद्य विचारतः
केन कारणेन त्वं तं भर्तारं समीहसे। क्व ज्ञानं ते गतं देवि? तद्वदाद्य विचारतः॥
Verse 16
पूर्वं श्रुतं मया चैव व्रतन्तस्य भयंकरम् । शृणु ते निगदाम्यद्य यदि ते श्रवणे रुचिः
पूर्वं मया च श्रुतं व्रतान्ते भयंकरं फलम्। यदि ते श्रवणे रुचिः, शृणु—अद्य ते तत् निगदामि॥
Verse 17
दक्षस्य दुहिता साध्वी सती वृषभवाहनम् । वव्रे पतिं पुरा दैवात्तत्संभोगः परिश्रुतः
दक्षस्य दुहिता साध्वी सती पुरा दैवयोगतः। वृषभध्वजं पतिं वव्रे, तयोः संभोगः परिश्रुतः॥
Verse 18
कपालिजायेति सती दक्षेण परिवर्जिता । यज्ञे भागप्रदानाय शंभुश्चापि विवर्जितः
कपालिजायेति सतीं दक्षः परिभर्त्स्य परिवर्जितवान्। यज्ञे भागप्रदानार्थं शम्भुरपि विवर्जितः॥
Verse 19
सा तथैवापमानेन भृशं कोपाकुला सती । तत्याजासून्प्रियांस्तत्र तया त्यक्तश्च शंकरः
सा तथैवापमानेन भृशं कोपाकुला सती। तत्र प्राणान् प्रियान् त्यक्त्वा, त्यक्ता शंकरमप्यगात्॥
Verse 20
त्वं स्त्रीरत्नं तव पिता राजा निखिल भूभृताम् । तथाविधं पतिं कस्मादुग्रेण तपसेहसे
त्वं स्त्रीरत्नं, तव पिता निखिलभूभृतां नृपः। तथाविधं पतिं कस्माद् उग्रेण तपसेहसे॥
Verse 21
दत्त्वा सुवर्णमुद्रां च ग्रहीतुं काचमिच्छसि । हित्वा च चंदनं शुभ्रं कर्दमं लेप्तुमिच्छसि
सुवर्णमुद्रां दत्त्वापि काचमेव ग्रहीतुं वाञ्छसि। शुभ्रचन्दनं परित्यज्य कर्दमलेपनमेव रोचसे॥
Verse 22
सूर्य्यतेजः परित्यज्य खद्योतद्युतिमिच्छसि । चीनांशुकं विहायैव चर्म्मांबरमिहेच्छसि
सूर्यतेजः परित्यज्य खद्योतद्युतिमिच्छसि। चीनांशुकं विहायैव चर्माम्बरमिहेच्छसि॥
Verse 23
गृहवासम्परित्यज्य वनवासं समीहसे । लोहमिच्छसि देवेश त्यक्त्वा शेवधिमुत्तमम्
गृहवासं परित्यज्य वनवासं समीहसे। देवेश, उत्तमं शेवधिं त्यक्त्वा लोहमिच्छसि॥
Verse 24
इन्द्रादिलोकपालांश्च हित्वा शिवमनु व्रता । नैतत्सूक्तं हि लोकेषु विरुद्धं दृश्यतेऽधुना
इन्द्रादिलोकपालांश्च हित्वा शिवमनुव्रताः। शिवमेवानुगच्छन्ति; नैतत्सूक्तं विरुद्धं लोकेषु दृश्यतेऽधुना॥
Verse 25
क्व त्वं कमलपत्राक्षी क्वासौ वै त्रिविलोचनः । शशांकवदना त्वं च पंचवक्त्रः शिवस्स्मृतः
क्व त्वं कमलपत्राक्षि, क्वासौ वै त्रिविलोचनः। शशाङ्कवदना त्वं च, पञ्चवक्त्रः शिवः स्मृतः॥
Verse 26
वेणी शिरसि ते दिव्या सर्पिणीव विभासिता । जटाजूटं शिवस्येव प्रसिद्धम्परिचक्षते
शिरसि ते दिव्या वेणी सर्पिणीव विभासते; शिवस्येव जटाजूटं प्रसिद्धं परिचक्षते।
Verse 27
इतिश्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे ब्रह्मचारिप्रतारणवाक्यवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘ब्रह्मचारिप्रतारणवाक्यवर्णनम्’ नाम सप्तविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 28
भूषणानि दिव्यानि क्व सर्पाश्शंकरस्य च । क्व चरा देवतास्सर्वाः क्व च भूतबलिप्रियः
क्व भूषणानि दिव्यानि, क्व सर्पाः शंकरस्य च? क्व चराः सर्वदेवताः, क्व च भूतबलिप्रियः?
Verse 29
क्व वा मृदंगवादश्च क्व च तड्डमरुस्तथा । क्व च भेरीकलापश्च क्व च शृंगरवोऽशुभः
क्व वा मृदङ्गवादश्च, क्व च तड्डमरुस्तथा? क्व च भेरीकलापश्च, क्व च शृङ्गरवोऽशुभः?
Verse 30
क्व च ढक्कामयः शब्दो गलनादः क्व चाशुभः । भवत्याश्च शिवस्यैव न युक्तं रूपमुत्तमम्
क्व च ढक्कामयः शब्दः, क्व चाशुभो गलनादः? भवत्याः शिवस्यैवोत्तमं परमशिवं रूपं तादृशेनाशुभस्वरेण न युज्यते।
Verse 31
यदि द्रव्यं भवेत्तस्य कथं स्यात्स दिगम्बरः । वाहनं च बलीवर्दस्सामग्री कापि तस्य न
यदि तस्य द्रव्यं भवेत्तर्हि कथं स दिगम्बरः स्यात्? वाहनं च बलीवर्दः; तस्य कापि सामग्री नास्ति।
Verse 32
वरेषु ये गुणाः प्रोक्ता नारीणां सुखदायकाः । तन्मध्ये हि विरूपाक्षे एकोपि न गुणः स्मृतः
वरेषु ये गुणाः प्रोक्ता नारीणां सुखदायकाः, तेषां मध्ये विरूपाक्षे एकोऽपि गुणो न स्मृतः।
Verse 33
तवापि कामो दयितो दग्धस्तेन हरेण च । अनादरस्तदा दृष्टो हित्वा त्वामन्यतो गतः
तवापि दयितः कामोऽपि तेन हरेण दग्धः; तदा तस्य अनादरः स्पष्टो दृष्टः—स त्वां हित्वा अन्यतो गतः।
Verse 34
जातिर्न दृश्यते तस्य विद्याज्ञानं तथैव च । सहायाश्च पिशाचा हि विषं कण्ठे हि दृश्यते
तस्य जातिर्न दृश्यते, विद्याज्ञानं तथैव न; सहायाः पिशाचाः, कण्ठे च विषं स्पष्टं दृश्यते।
Verse 35
एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः । तस्मात्त्वं हि हरे नैव मनो योक्तुं तु चार्हसि
स एकाकी सदा नित्यं स्वयंसिद्धो विरागवान् विशेषतः। तस्मात् त्वं हि हरे तस्मिन् मनो बन्धुं न कर्हिचित् अर्हसि॥
Verse 36
क्व च हारस्त्वदीयो वै क्व च तन्मुण्डमालिका । अंगरागः क्व ते दिव्यः चिताभस्म क्व तत्तनौ
क्व च हारस्त्वदीयो वै क्व च तस्य मुण्डमालिका। क्व ते दिव्योऽङ्गरागश्च क्व तस्य तनौ चिताभस्म॥
Verse 37
सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च । मह्यं न रोचते ह्येतद्यदिच्छसि तथा कुरु
सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च। मह्यं न रोचते ह्येतत् यदिच्छसि तथा कुरु॥
Verse 38
असद्वस्तु च यत्किंचित् तत्सर्वं स्वयमीहसे । निर्वर्तय मनस्तस्मान्नोचेदिच्छसि तत्कुरु
असद्वस्तु च यत्किंचित् तत्सर्वं स्वयमीहसे। तस्मान् मनो विनिर्धार्य निर्वर्तय; नोचेद् यदिच्छसि तत्कुरु॥
Verse 39
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य पार्वती । उवाच क्रुद्धमनसा शिवनिन्दापरं द्विजम्
ब्रह्मोवाच—इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य पार्वती। उवाच क्रुद्धमनसा शिवनिन्दापरं द्विजम्॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages the formal articulation of Pārvatī’s satya-pratijñā (truth-vow) and her explicit declaration of intent toward Śaṅkara, framed as a dialogue that initiates doctrinal instruction.
It presents satya as an inner-outer coherence (mind, speech, action) that stabilizes tapas; devotion becomes the qualifying disposition for receiving tattva (principled knowledge).
Pārvatī appears as Girijā/Devī (the ascetic seeker), Śiva as Śaṅkara (the difficult-to-attain goal), and the dvija as the pedagogical mediator who conditions teaching on bhakti and attentiveness.