Sarga 67
कुम्भकर्णवधः — The Slaying of Kumbhakarna
युद्धकाण्ड
युद्धकाण्डस्य सप्तषष्टितमे सर्गे कुम्भकर्णस्य प्रलयङ्करीं शक्तिं वानरसेनायाः भयं च वर्णयति। अङ्गदस्य वचनेन वानराः पुनः धैर्यं लभन्ते। हनूमदादयः वीराः वृक्षैः शिलाभिश्च कुम्भकर्णं प्रहरन्ति, किन्तु सः राक्षसः तान् सर्वान् विफलीकृत्य वानरान् भक्षयितुं आरभते। ततः श्रीरामः स्वयम् युद्धभूमिं प्रविशति। सः वायव्यास्त्रेण ऐन्द्रास्त्रेण च कुम्भकर्णस्य बाहू पादौ च छिनत्ति। अन्ते रामः वज्रतुल्येन बाणेन कुम्भकर्णस्य शिरः चिच्छेद। तस्य मृत्यौ देवाः ऋषयः च प्रसन्नाः अभवन्, वानरसेना च पुनः हर्षिता बभूव।
Shlokas
Verse 1
तेनिवृत्तामहाकायाश्श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।नैष्ठिकींबुद्धिमास्थायसर्वेसङ्ग्रामकाङ्क्षिणः ।।।।
ते महाकायाः अङ्गदवचः श्रुत्वा तदा नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय; सर्वे सङ्ग्रामकाङ्क्षिणः निवृत्ताः॥
Verse 2
समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।।।
अङ्गदवाक्यैः समुदीरितवीर्याः समारोपितविक्रमाः वलीमुखाः । हर्षं गताः, मरणेऽपि कृतनिश्चयाः, त्यक्तजीविताः वानराः सुतुमुलं युद्धं चक्रुः ॥
Verse 3
समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।6.67.2।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।6.67.3।।
समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः । पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन वलीमुखाः ॥ प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतश्चयाः । चक्रुस्सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः ॥ अर्थः—अङ्गदस्य वचोभिः ते वलीमुखाः स्ववीर्यं स्मारिता विक्रमं च समारोपिताः; हर्षेण पुनः प्रयाता, मरणेऽपि निश्चयवन्तः, जीवितं परित्यज्य सुतुमुलं युद्धं चक्रुः ॥
Verse 4
अथवृक्षान्महाकायास्सानूनिसुमहान्ति च ।वानरास्तूर्णमुद्यम्यकुम्भकर्णमभिद्रुताः ।।।।
अथ महाकायाः वानराः सुमहान्ति वृक्षान् सानूनि च तूर्णम् उद्यम्य कुम्भकर्णम् अभिद्रुताः।
Verse 5
कुम्भकर्णस्सङ्कृद्धोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।अर्थयन्समहाकायस्समन्ताद् व्यक्षिपद्रिपून् ।।।।
कुम्भकर्णः सङ्कृद्धो वीर्यवान् गदामुद्यम्य, महाकायः समन्तात् रिपून् अर्धयन् व्यक्षिपत्।
Verse 6
शतानिसप्तचाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।प्रकीर्णाःशेरतेभूमौकुम्भकर्णेनपोधिताः ।।।।
शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः। प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन पोधिताः॥
Verse 7
षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रतिंशस्तथैव च ।परिक्षिप्य च बाहुभ्यांखादन्विपरिधावति ।।।।भक्ष्यन् भृशसङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।
षोडशाष्टौ दश विंशत् त्रिंशच्च समूहान् स क्रोधसमन्वितः । बाहुभ्यां परिक्षिप्य वेगेन विपरिधावन् पन्नगानिव गरुडो भक्षयामास ॥
Verse 8
कृच्छ्रेणचसमाश्वस्ताःसङ्गम्यचततस्ततः ।।।।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्तस्थुस्सङ्ग्राममूर्थनि ।
कृच्छ्रेण समाश्वस्ताः ततस्ततः सङ्गम्य हरयः वृक्षाद्रिहस्ताः सङ्ग्राममूर्धनि पुनः तस्थुः।
Verse 9
ततःपर्वतमुत्पाट्यद्विविदःप्लवगर्षभः ।।।।दुद्रावगिरिशृङ्गाभंविलम्बइवतोयदः ।
ततः पर्वतमुत्पाट्य द्विविदः प्लवगर्षभः। दुद्राव गिरिशृङ्गाभं विलम्ब इव तोयदः॥
Verse 10
तंसमुत्पत्यचिक्षेपकुम्भकर्णायवानरः ।।।।तमप्राप्यमहाकायंतस्यसैन्येऽपतत्तधा ।
वानरः समुत्पत्य तं कुम्भकर्णाय चिक्षेप; महाकायं तमप्राप्य स तस्य सैन्येऽपतत्॥
Verse 11
ममर्दाश्वान्गजांश्चापिरथांश्चापिनगोत्तमः ।।।।तानिचान्यानिरक्षांसिएवंचान्यगदिरेःशिरः ।
नगोत्तमः शैलशिखरः क्षिप्तः सन् अश्वान् गजान् रथांश्च ममर्द; तथा अन्यानि रक्षांसि अपि—अन्यगिरेः शिरसा एवम् अभिहतानि।
Verse 12
तच्चैलवेगाभिहतंहताश्वंहतसारथि ।।।।रक्षसांरुधिरक्लिन्नंबभूवायोधनंमहत् ।
तच्चैलवेगाभिहतं हताश्वं हतसारथि । रक्षसां रुधिरक्लिन्नं बभूवायोधनं महत् ॥
Verse 13
रथिनोवानरेन्द्राणांशरैःकालान्तकोपमैः ।।।।शिरांसिनर्दतांजह्रुस्सहसाभीमनिस्स्वना ।
रथिनो वानरेन्द्राणां शरैः कालान्तकोपमैः । शिरांसि नर्दतां जह्रुः सहसा भीमनिस्स्वनाः ॥
Verse 14
वानराश्चमहात्मानस्समुत्पाट्यमहाद्रुमान् ।।।।रथावश्वान्गजानुष्ट्रान्राक्षसानभ्यसूदयन् ।
वानराश्च महात्मानः समुत्पाट्य महाद्रुमान् । रथानश्वान् गजानुष्ट्रान् राक्षसान् अभ्यसूदयन् ॥
Verse 15
हनुमान् शैलशृङ्गाणिशिलाश्चविविधान् द्रुमान् ।।।।ववर्षकुम्भकर्णस्यशिरस्यम्बरमास्थितः ।
अम्बरमास्थितो हनुमान् कुम्भकर्णस्य शिरसि शैलशृङ्गाणि शिलाश्च नानाविधान् द्रुमांश्च ववर्ष।
Verse 16
तानिपर्वतशृङ्गाणिशूलेन स बिभेद ह ।।।।बभञ्जवृक्षवर्षं च कुम्भकर्णोमहाबलः ।
स महाबलः कुम्भकर्णः शूलेन तानि पर्वतशृङ्गाणि बिभेद, वृक्षवर्षं च बभञ्ज ॥
Verse 17
ततोहरीणांतदनीकमुग्रंदुद्रावशूलंनिशितंप्रगृह्य ।तस्थौ स तस्यापततःपुरस्तान्महीधराग्रंहनुमान् प्रगृह्य ।।।।
ततः स शूलं निशितं प्रगृह्य हरीणां तदनीकमुग्रं दुद्राव । स तस्यापततः पुरस्तान्महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य तस्थौ ॥
Verse 18
स कुम्भकर्णंकुपितोजघानवेगेनशैलोत्तमभीमकायम् ।स चक्षुभेतेनतदाभिभूतोमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ।।।।
स कुम्भकर्णं कुपितो जघान वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् । स चक्षुभे तेन तदाभिभूतो मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥
Verse 19
स शूलमासाद्यतटित्प्रकाशंगिरिर्यथाप्रज्वलिताग्रशृङ्गम् ।बाह्वन्तरेमारुतिमाजघानगुहोऽचलंक्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ।।।।
स शूलमासाद्य तटित्प्रकाशं गिरिर्यथा प्रज्वलिताग्रशृङ्गम् । बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ॥
Verse 20
शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरःप्रविह्वलःशोणितमुद्वमन् मुखात् ।ननादभीमंहनुमान् महाहवेयुगान्तमेघस्न्तितस्वनोपमम् ।।।।
शूलेन निर्भिन्नमहाभुजान्तरः प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन् मुखात् । ननाद भीमं हनुमान् महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥
Verse 21
ततोविनेदुःसहसाप्रहृष्टारक्षोगणास्तंव्यथितंसमीक्ष्य ।प्लवङ्गमास्तुव्यथिताभयर्ताःप्रदुद्रुवुःसंयतिकुम्भकर्णात् ।।।।
ततो रक्षोगणाः सहसा प्रहृष्टाः तं व्यथितं समीक्ष्य विनेदुः । प्लवङ्गमास्तु व्यथिता भयार्ताः संयति कुम्भकर्णात् प्रदुद्रुवुः ॥
Verse 22
ततस्तुनीलोबलवान् पर्यवस्थापयन्बलम् ।प्रविचिक्षेपशैलाग्रंकुम्भकर्णायधीमते ।।।।
ततः नीलो बलवान् बलं पर्यवस्थापयन् कुम्भकर्णाय धीमते शैलाग्रं प्रविचिक्षेप ॥
Verse 23
तदापतन्तंसम्प्रेक्ष्यमुष्टिनाभिजघान ह ।मुष्टिप्रहाराभिहतंतच्छैलाग्रंव्यशीर्यत ।।।।सविस्फुलिंगंसज्वालनिपपातमहेतले ।
तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिना अभिजघान ह । मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत, विस्फुलिङ्गं स ज्वालं च महीतले निपपात ॥
Verse 24
ऋषभश्शरभोनीलोगवाक्षोगन्धमादनः ।।।।पञ्चवानरशार्दूलाःकुम्बुकर्णमुपाद्रवन् ।
ऋषभः शरभश्चैव नीलो गवाक्ष एव च । गन्धमादनश्चेति पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन् ॥
Verse 25
शैलैर्ववृक्षैस्तलैःपादैर्मुष्टिभिश्चमहाबलाः ।।।।कुम्भकर्णंमहाकायंसर्वतोऽभिप्रदुद्रुवुः ।
ते महाबला वानराः शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च कुम्भकर्णं महाकायं सर्वतोऽभिप्रदुद्रुवुः ॥
Verse 26
स्पर्शानिवप्रहारांस्तान्वेद्वयानो न विव्यथे ।।।।ऋषभंतुमहावेगंबाहुभ्यांपरिषस्वजे ।
स तान् प्रहारान् स्पर्शानिव वेदयानो न विव्यथे । ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥
Verse 27
कुम्भकर्णभुजाभ्यांतुपीडितोवानरर्षभः ।।।।निपपातर्षभोभीमःप्रमुखाद्वान्तशोणितः ।
कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः । निपपात ऋषभो भीमः प्रमुखाद्वान्तशोणितः ॥
Verse 28
मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।।।
मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे । आजघान गवाक्षं तलेनेन्द्ररिपुस्तदा । पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसा गन्धमादनम् ॥
Verse 29
मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।6.67.28।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।6.67.29।।
मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे । आजघान गवाक्षं तलेनेन्द्ररिपुस्तदा । पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसा गन्धमादनम् ॥ अर्थः—तदा क्रुद्धः कुम्भकर्णः, इन्द्ररिपुः, रणमध्ये मुष्टिना शरभं जघान, जानुना नीलं न्यहनत्, तलेन गवाक्षं ताडयामास, पादेन च वेगेन गन्धमादनं प्राहरत् ॥
Verse 30
दत्तप्रहारव्यथितामुमुहुश्शोणितोक्षिताः ।निपेतुस्तेतुमेदिन्यांनिकृत्ताइवकिंशुकाः ।।।।
दत्तप्रहारव्यथितामुमुहुश्शोणितोक्षिताः । निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ अर्थः—प्रहारैः पीडिताः, शोणितेनाक्षिणी सिक्ताः ते वानराः मूर्छिताः; मेदिन्यां निपेतुः, छिन्नाः किंशुकवृक्षा इव ॥
Verse 31
तेषुवानरमुख्येषुपातितेषुमहात्मसु ।वानराणांसहस्राणिकुम्बकर्णंप्रदद्रुवुः ।।।।
तेषु वानरमुख्येषु पातितेषु महात्मसु । वानराणां सहस्राणि कुम्बकर्णं प्रदद्रुवुः ॥ अर्थः—ते महात्मानः वानरमुख्याः पतितेषु, वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रति वेगेन प्रदुद्रुवुः ॥
Verse 32
तंशैलमिवशैलाभाःसर्वेतुप्लवगर्षभाः ।समारुह्यसमुत्पत्यददंशुश्चमहाबलाः ।।।।
तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः । समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः ॥ अर्थः—शैलाभाः ते महाबलाः प्लवगर्षभाः, तं शैलमिव मन्यमानाः, समारुह्य समुत्पत्य च ददंशुः ॥
Verse 33
तंनखैर्धशनैश्चापिमुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा ।कुम्भकर्णंमहाबाहहुंतेजघ्नुःप्लवगर्षभाः ।।।।
तं कुम्भकर्णं महाबाहुं प्लवगर्षभाः नखैर्दशनैश्च मुष्टिभिर्बाहुभिश्च समन्तात् जघ्नुः।
Verse 34
स वानरसहस्त्रैरजितः पर्वतोपमैः ।रराजराक्षसव्याघ्रोगिरिरात्मरुहैरिव ।।।।
स राक्षसव्याघ्रः पर्वतोपमैः वानरसहस्रैः अजितः संवृतः सन्, आत्मरुहैः सघनः गिरिरिव रराज।
Verse 35
बाहुभ्यांवानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः ।भक्ष्यामाससङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।।।।
स महाबलः सङ्क्रुद्धः बाहुभ्यां वानरान् सर्वान् प्रगृह्य, गरुडः पन्नगानिव तान् भक्ष्यामास।
Verse 36
प्रक्षिप्ताःकुम्बकर्णेनवक्त्रेपातालसन्निभे ।नासापुटाभ्यांनिर्जग्मुःकर्णाभ्यांचैववानराः ।।।।
कुम्भकर्णेन पातालसन्निभे वक्त्रे प्रक्षिप्ताः वानराः नासापुटाभ्यां कर्णाभ्यां च एव निर्जग्मुः।
Verse 37
भक्ष्यन्भृशसङ्क्रुद्धो हरीन् पर्वतसन्निभः ।बभञ्जवानरान् सर्वान् सङ्क्रुद्धोराक्षसोत्तमः ।।।।
स पर्वतसन्निभः राक्षसोत्तमः भृशसङ्क्रुद्धः हरीन् भक्ष्यन्, वानरान् सर्वान् सङ्क्रुद्धो बभञ्ज।
Verse 38
मांसशोणितसंक्लेदाकुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।चचारहरिनैन्येषुकालानगिरिवमूर्छितः ।।।।
स राक्षसः मांसशोणितसंक्लेदां भूमिं कुर्वन् हरिसैन्येषु चचार; मूर्छितः कालानगिरिरिव प्रलयानल इव च वेगेन।
Verse 39
वज्रहस्तोयथाशक्रःपाशहस्तइवान्तकः ।शूलहस्तोबभौयुद्धेकुम्बकर्णोमहाबलः ।।।।
युद्धे महाबलः कुम्बकर्णः शूलहस्तः बभौ; वज्रहस्तः शक्र इव, पाशहस्त इवान्तकश्च।
Verse 40
यथाशुष्काण्यरण्यानिग्रीष्मेदहतिपावकः ।तथावानरसैन्यानिकुम्बकर्णोविनिर्दहत् ।।।।
यथा ग्रीष्मे पावकः शुष्काण्यरण्यानि दहति, तथा कुम्भकर्णो वानरसैन्यानि विनिर्दहत्।
Verse 41
ततस्तेवध्यमानास्तुहतयूथाविनायकाः ।वानराभयसंविग्नाविनेदुर्विस्वरंभृशैः ।।।।
ततः वध्यमानाः हतयूथाविनायकाः वानराः भयसंविग्नाः भृशं विनेर्दुः, विस्वरं च निनदुः।
Verse 42
अनेकशोवध्यमानाःकुम्भकर्णेनवानराः ।राघवंशरणंजग्मुर्व्यथिताःभिन्नचेतसः ।।।।
कुम्भकर्णेन नानाविधं वध्यमानाः वानराः व्यथिताः भिन्नचेतसश्च राघवं शरणं जग्मुः।
Verse 43
प्रभग्नान् वानरान् दृष्टवावज्रहस्तात्मजात्मजः ।अभ्यधावतवेगेनकुम्भकर्णंमहाहवे ।।।।
प्रभग्नान् वानरान् दृष्ट्वा वज्रहस्तात्मजात्मजः अङ्गदः महाहवे वेगेन कुम्भकर्णम् अभ्यधावत।
Verse 44
शैलशृङ्गंमहद्गृह्यविनदंश्चमुहुर्मुहुः ।त्रासयन्राक्षसान्सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ।।।।चिक्षेपशैलशिखरंकुम्भकर्णस्यमूर्धनि ।
महच्छैलशृङ्गं गृह्य मुहुर्मुहुः विनदन् कुम्भकर्णपदानुगान् सर्वान् राक्षसान् त्रासयन्, स शैलशिखरं कुम्भकर्णस्य मूर्धनि चिक्षेप।
Verse 45
स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।।।
तेन शैलेन मूर्ध्न्यभिहतः स इन्द्ररिपुः कुम्भकर्णः महता क्रोधेन प्रजज्वाल; ततः स वेगेन अमर्षणं वालिपुत्रम् अभ्यधावत।
Verse 46
स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।6.67.45।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।6.67.46।।
तेन शैलेन मूर्ध्न्यभिहतः स इन्द्ररिपुः कुम्भकर्णः महता क्रोधेन प्रजज्वाल; ततः स वेगेन वालिपुत्रम् अङ्गदम् अभ्यधावत।
Verse 47
कुम्भकर्णोमहानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् ।शूलंससर्जवैरोषादङ्गदेतुमहाबलः ।।।।
कुम्भकर्णो महानादः सर्ववानरान् त्रासयन्, रोषसमन्वितो महाबलः अङ्गदाय शूलं प्राक्षिपत्।
Verse 48
त मापतन्तंबुद्ध्वातुयुद्धमार्गविशारदः ।लाघवान्मोचयामाबलवान् वानरर्षभः ।।।।
तमापतन्तं ज्ञात्वा युद्धमार्गविशारदः बलवान् वानरर्षभः अङ्गदः लाघवेन तस्मात् मोचयामास।
Verse 49
उत्पत्यचैनंतरसातलेनोरस्यताडयत् ।स तेनाभिहतःकोपात्प्रमुमोहाचलोपमः ।।।।
उत्पत्य स तरसा तलेन तस्योरस्यताडयत्। तेनाभिहतः कोपात् अचलोपमः स प्रमुमोह।
Verse 50
स लब्दसंज्ञोबलवान्मुष्टिमावर्त्यराक्षसः ।अपहास्तेनचिक्षेपविसंज्ञः स पपात ह ।।।।
स लब्धसंज्ञो बलवान् राक्षसः मुष्टिमावर्त्य, अपहास्तेन चिक्षेप; विसंज्ञः स पपात ह।
Verse 51
तस्मिन् प्लवगशार्दूलेविसंज्ञेपतितेभुवि ।तच्छूलंसमुपादायसुग्रीवमभिदुद्रुवे ।।।।
तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसंज्ञे भुवि पतिते, कुम्भकर्णः तच्छूलं समुपादाय सुग्रीवमभिदुद्रुवे।
Verse 52
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णंमहाबलम् ।उत्पपाततदावीरस्सुग्रीवोवानराधिपः ।।।।
तमापतन्तं महाबलं कुम्भकर्णं सम्प्रेक्ष्य, तदा वीरः वानराधिपः सुग्रीवः उत्पपात।
Verse 53
स पर्वताग्रमुत्क्षिप्यसमाविध्यमहाबलः ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
महाबलः सुग्रीवः पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य, वेगेन महाबलं कुम्भकर्णमभिदुद्राव।
Verse 54
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णःप्लवङ्गमम् ।तस्थौविवृतसर्वाङ्गोवानरेन्द्रस्यसम्मुखः ।।।।
तमापतन्तं प्लवङ्गमं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः, वानरेन्द्रस्य सम्मुखे विवृतसर्वाङ्गः तस्थौ।
Verse 55
कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
कपिशोणितदिग्धाङ्गं प्लवङ्गमान् भक्ष्यन्तं कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा, सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत्।
Verse 56
कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।6.67.55।।
कपिशोणितलिप्ताङ्गं प्लवङ्गमान् भक्षयन्तं कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 57
त्वजतद्वानरानीकंप्राकृतैःकिंकरिष्यसि ।सहस्वैकंनिपातंमेपर्वतस्यास्यराक्षस ।।।।
त्यजैतद्वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि। सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस॥
Verse 58
तद्वाक्यंहरिराजस्यसत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।श्रुत्वाराक्षसशार्दूलःकुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ।।।।
तद्वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम्। श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः॥
Verse 59
प्रजापतेस्तुपौत्रस्त्वंतथैवरक्षरजस्सुतः ।श्रुतपौरुषसम्पन्नःकस्माद्गर्जसिवानर ।।।।
प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैव ऋक्षरजस्सुतः। श्रुतपौरुषसम्पन्नः कस्माद्गर्जसि वानर॥
Verse 60
स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यव्याविध्यशैलंसहसामुमोच ।तेनाजघानोरसिकुम्भकर्णंशैलेनवज्राशनिसन्निभेन ।।।।
स कुम्भकर्णस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सहसा शैलं व्याविध्य बलात् मुमोच। तेन वज्राशनिसन्निभेन शैलेन कुम्भकर्णस्योरसि प्रहारं चकार॥
Verse 61
तच्छैलशृङ्गंसहसाविकीर्णंभुजान्तरेतस्यतदाविशाले ।ततोनिषेदुःसहसाप्लवङ्गारक्षोगणाश्चापिमुदाविनेदुः ।।।।
तच्छैलशृङ्गं तदा तस्य विशालयोर्भुजान्तरे सहसा विकीर्णम्। ततः प्लवङ्गाः सहसा विषण्णा निषेदुः, रक्षोगणाश्च मुदाविनेदुः॥
Verse 62
स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोपननादरोषाच्चविवृत्यवक्त्रम् ।व्याविध्यशूलं च तटित्प्रकाशंचिक्षेपहर्यृक्षिपतेर्वधाय ।।।।
स शैलशृङ्गाभिहतः चुकोप, रोषात् विवृत्य वक्त्रं ननाद। व्याविध्य शूलं तटित्प्रकाशं हर्यृक्षिपतेर्वधाय चिक्षेप॥
Verse 63
तत्कुम्भकर्णस्यभुजप्रविद्धंशूलंशितंकाञ्चनदामजुष्टम् ।क्षिप्रंसमुत्पत्यनिगृह्यदोर्भ्यांबभञ्जवेगेनसुतोऽनिलस्य ।।।।
तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रविद्धं शूलं शितं काञ्चनदामजुष्टम्। क्षिप्रं समुत्पत्य दोर्भ्यां निगृह्य वेगेन बभञ्ज सुतोऽनिलस्य॥
Verse 64
कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् ।बभञ्जजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवङ्गमः ।।।।
कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत्। जानुमारोप्य हृष्टस्तदा प्लवङ्गमो बभञ्ज तत्॥
Verse 65
शूलंभग्नंहनुमतादृष्टवावानरवाहिनी ।हृष्टाननादबहुशस्सर्वतश्चापिदुद्रुवे ।।।।
हनुमता भग्नं शूलं दृष्ट्वा वानरवाहिनी हृष्टा बभूव; बहुशो ननाद, सर्वतश्चापि वेगेन दुद्रुवे।
Verse 66
बभूवथपरित्रस्तोराक्षसोविमुखोऽभवत् ।सिंहनादं च तेचक्रुःप्रहृष्टावनगोचराः ।।।।मारुतिंपूजयाञ्चक्रुर्दृष्टवाशूलंतथागतम् ।
अथ राक्षसः परित्रस्तोऽभवत्, विमुखश्च बभूव। प्रहृष्टा वनगोचराः सिंहनादं चक्रुः; तथाभग्नं शूलं दृष्ट्वा मारुतिं पूजयाञ्चक्रुः।
Verse 67
स तत्तथाभग्नमवेक्ष्यशूलंचुकोपरक्षोधिपतिर्महात्मा ।उत्पाट्यलङ्कामलयात्सशृङ्गंजघानसुग्रीवमुपेत्यतेन ।।।।
तत्तथा भग्नं शूलम् अवेक्ष्य स महात्मा रक्षोधिपतिः क्रोधेन चुकोप। सशृङ्गं लङ्कामलयशैलम् उत्पाट्य, उपेत्य सुग्रीवं तेन जघान।
Verse 68
स शैलशृङ्गाभिहतोविसंज्ञःपपातभूमौयुधिवानरेन्द्रः ।तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञनेदुःप्रहृष्टास्त्वथयातुधानाः ।।।।
शैलशृङ्गाभिहतः स वानरेन्द्रः युधि विसंज्ञः सन् भूमौ पपात। तं भूमौ पतितं विसंज्ञं प्रेक्ष्य, अथ यातुधानाः प्रहृष्टा नेदुः।
Verse 69
मभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णोयुधिवानरेन्द्रम् ।जहारसुग्रीवमभिप्रगृह्ययथानिलोमेघमतिप्रचण्डः ।।।।
अद्भुतघोरवीर्यः स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् अभ्युपेत्य, सुग्रीवम् अभिप्रगृह्य जहार; यथा अतिप्रचण्डोऽनिलो मेघं हरति।
Verse 70
स तंमहामेघनिकाशरूपमुत्पाट्यगच्छन्युधिकुम्भकर्णः ।रराजमेरुप्रतिमानरूपोमेरुर्यथाभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः ।।।।
युधि कुम्भकर्णः तं महामेघनिकाशरूपम् उत्पाट्य गच्छन् मेरुप्रतिमानरूपः । अभ्युछ्रितघोरशृङ्गो मेरुरिव स रराज ॥
Verse 71
ततस्तमादायजगामवीरस्संस्तूयमानोयुधिराक्षसेन्द्रैः ।शृण्वन्निनादंत्रिदिवालयानांप्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ।।।।
ततः वीरः तमादाय जगाम, युधि राक्षसेन्द्रैः संस्तूयमानः । त्रिदिवालयानां निनादं शृण्वन्, प्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ॥
Verse 72
ततस्तमादायतदा स मेनेहरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।अस्मिन् हतेसर्वमिदंहतंस्यात्सराघवंसैन्यमितीन्द्रशत्रुः ।।।।
तदा तमादाय इन्द्रवीर्यः इन्द्रशत्रुः हरीन्द्रम् इन्द्रोपमं मेने । ‘अस्मिन् हते सर्वमिदं हतं स्यात्, सराघवं सैन्यम्’ इति ॥
Verse 73
विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावानराणामितस्ततः ।कुम्भकर्णेनसुग्रीवंगृहीतंचापिवानरम् ।।।।हनुमांश्चिन्तयामासमतिमान् मारुतात्मजः ।
वानराणां वाहिनीं विद्रुतां दृष्ट्वा, कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं च । मतिमान् मारुतात्मजः हनुमान् चिन्तयामास ॥
Verse 74
एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।।।
एवं गृहीते सुग्रीवे मया किं कर्तव्यम्? यद् युक्तं न्याय्यं च मया कर्तुं, तत् सर्वथा करिष्यामि। पर्वतसङ्काशपराक्रमो भूत्वा राक्षसं नाशयिष्यामि।
Verse 75
एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।6.67.74।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।6.67.75।।
एवं गृहीते सुग्रीवे मया किं कर्तव्यम्? यद् युक्तं न्याय्यं च मया कर्तुं, तत् सर्वथा करिष्यामि। पर्वतसङ्काशपराक्रमो भूत्वा राक्षसं नाशयिष्यामि।
Verse 76
मयाहतेसंयतिकुम्भकर्णेमहाबलेमुष्टिविशीर्णदेहे ।विमोचितेवानरपार्थिवे च भवन्तुहृष्टाःप्लवगास्समस्ताः ।।।।
मया संयति महाबलः कुम्भकर्णो हतः, मुष्टिप्रहारैर्विशीर्णदेहः। वानरपार्थिवे च विमोचिते, समस्ताः प्लवगाः हृष्टा भवन्तु।
Verse 77
अथवास्वयमप्येषमोक्षंप्राप्स्यतिपार्थिव ।गृहीतोऽयंयदिभवेत्रिदशैस्सासुरोरगैः ।।।।
अथवा, पार्थिव, एषः स्वयमेव मोक्षं प्राप्स्यति; यदि त्रिदशैः सासुरोरगैः अपि गृहीतो भवेत्।
Verse 78
मन्ये न तावदात्मानंबुध्यतेवानराधिपः ।शैलप्रहाराभिहतःकुम्भकर्णेनसंयुगे ।।।।
मन्ये वानराधिपः अद्यापि आत्मानं न सम्यग् बुध्यते; संयुगे कुम्भकर्णेन शैलप्रहाराभिहतः।
Verse 79
अयंमुहूर्तात्सुग्रीवोलब्दसंज्ञोमहाहवे ।आत्मनोवानराणां च यत्पथ्यंतत्करिष्यति ।।।।
अयं तु मुहूर्तादेव महाहवे सुग्रीवो लब्धसंज्ञः सन् आत्मनः वानराणां च यत् पथ्यं हितं च तत् सर्वं करिष्यति।
Verse 80
मयातुमोक्षितस्यास्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।अप्रीतिश्चभवेत्कष्टाकीर्तिनाशश्चशाश्वतः ।।।।
मया तु महात्मनः अस्य सुग्रीवस्य मोक्षणे कृते कष्टा अप्रीतिः स्यात्, कीर्तिनाशश्च शाश्वतः भवेत्।
Verse 81
तस्मान्मुहूर्तंकाङ्क्षिष्येविक्रमंपार्थिवस्यतु ।भिन्नं च वानरानीकंतावदाश्वासयाम्यहम् ।।।।
तस्मात् पार्थिवस्य विक्रमं द्रष्टुं मुहूर्तं काङ्क्षिष्ये; तावत् भिन्नं वानरानीकं अहं आश्वासयामि।
Verse 82
इत्येवंचिन्तयित्वातुहनुमान्मारुतात्मजः ।भूयःसंस्तम्भयामासवानराणांमहाचमूम् ।।।।
इति एवं चिन्तयित्वा मारुतात्मजः हनुमान् भूयः वानराणां महाचमूं संस्तम्भयामास।
Verse 83
स कुम्भकर्णोऽथविवेशलङ्कांस्पुरन्तमादायमहाकपिंतम् ।विमानचर्यागृहगोपुरस्थैःपुष्पाग्य्रवर्षैरवकीर्यमाणः ।। ।
स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां स्पुरन्तमादाय महाकपिं तम् । विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैरवकीर्यमाणः ॥
Verse 84
लाजगन्धोदवर्षैस्तुसिच्यमानश्सनैश्शनैः ।राजवीथ्यास्तुशीतत्वात्संज्ञांप्रापमहाबलः ।।।।
लाजगन्धोदवर्षैस्तु सिच्यमानश् शनैः शनैः । राजवीथ्यास्तु शीतत्वात् संज्ञां प्राप महाबलः ॥
Verse 85
ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः ।अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ।।।।
ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः । अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ॥
Verse 86
एवंगृहीतेनकथंनुनामशक्यंमयासम्प्रतिकर्तुमद्य ।तथाकरिष्यामियथाहरीणांभविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ।।।।
एवंगृहीतेनकथंनुनामशक्यंमयासम्प्रतिकर्तुमद्य । तथाकरिष्यामियथाहरीणांभविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥
Verse 87
ततःकराग्रैःसहसासमेत्यराजाहरीणाममरेन्द्रशत्रुम् ।खरैश्चकर्णौदशनैश्चनासांददंशपार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ।।।।
ततःकराग्रैःसहसासमेत्यराजाहरीणाममरेन्द्रशत्रुम् । खरैश्चकर्णौदशनैश्चनासांददंशपार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ॥
Verse 88
स कुम्भकर्णोहृतकर्णनासोविदारितस्तेनरदैर्नखैश्च ।रोषाभिभूतःक्षतजार्द्रगात्रःसुग्रीवमाविध्यपिपेषभूमौ ।।।।
स कुम्भकर्णो हृतकर्णनासो विदारितस्तेन रदैर्नखैश्च। रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ॥
Verse 89
स भूतलेभीमबलाभिपिष्टस्सुरारिभिस्स्सैरभिहन्यमानः ।जगामखंवेगवदभ्युपेत्यपुनश्चरामेणसमाजगाम ।।।।
स भूतले भीमबलाभिपिष्टस्सुरारिभिस्स्सैरभिहन्यमानः। जगाम खं वेगवदभ्युपेत्य पुनश्च रामेण समाजगाम॥
Verse 90
कर्णनासाविहीनस्तुकुम्भकर्णोमहाबलः ।रराजशोणितैःसिक्तोगिरिःप्रस्रवणैरिव ।।।।
कर्णनासाविहीनस्तु कुम्भकर्णो महाबलः। रराज शोणितैः सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव॥
Verse 91
शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।।।
शोणितार्द्रो महाकायो राक्षसो भीमविक्रमः। युद्धायाभिमुखो भीमो मनश्चक्रे निशाचरः॥ नीलाञ्जनचयप्रख्यः सस्नध्य इव तोयदः। अमर्षाच्छोणितोद्गारी शुशुभे रावणानुजीः॥
Verse 92
शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।6.67.91।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।6.67.92।।
नीलाञ्जनचयप्रख्यः स स्निग्ध इव तोयदः । अमर्षाच्छोणितोद्गारी शुशुभे रावणानुजः ॥
Verse 93
गतेतुतस्मिन् सुरराजशत्रुःक्रोधात्प्रदुद्रावरणायभूयः ।अनायुधोऽस्मीतिविचिन्त्यरौद्रोघोरंतदामुद्गरमाससाद ।।।।
गते तु तस्मिन् सुरराजशत्रुः क्रोधात् प्रदुद्राव रणाय भूयः । अनायुधोऽस्मीति विचिन्त्य रौद्रो घोरं तदा मुद्गरमाससाद ॥
Verse 94
ततस्सपुर्यास्ससहसामहात्मानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।बभक्षरक्षोयुधिकुम्भकर्णःप्रजायुगान्तानगिरिवप्रवृद्धः ।।।।
ततः सपुर्याः सहसा महात्मा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् । बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः प्रजायुगान्तानगिरिव प्रवृद्धः ॥
Verse 95
बुभुक्षितःशोणइतमांसगृध्नुःप्रविव्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।चखादरक्षांसिहरीन् पिशाचान् ऋक्षांश्चमोहाद्युधिकुम्भकर्णः ।यथैवमृत्युर्हरतेयुगान्ते स भक्ष्यामासहरींश्चमुख्यान् ।।।।
बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः प्रविव्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् । चखाद रक्षांसि हरीन् पिशाचान् ऋक्षांश्च मोहाद्युधि कुम्भकर्णः । यथैव मृत्युर्हरते युगान्ते स भक्ष्यामास हरींश्च मुख्यान् ॥
Verse 96
एकंद्वौत्रीन् बहून् क्रुद्धोवानरान्सहराक्षसैः ।समादायैकहस्तेनप्रचिक्षेपत्वरन्मुखे ।।।।
एकं द्वौ त्रीन् बहून् क्रुद्धो वानरान् सहराक्षसैः । समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन् मुखे ॥
Verse 97
सम्प्रस्रवंस्तदामेदश्शोणिते च महाबलः ।वध्यमानोनगेन्द्राग्रैर्भक्ष्यामासवानरान् ।।।।
तदा महाबलः स मेदःशोणितयोः सम्प्रस्रवतोऽपि, नगेंद्राग्रैः प्रहृत्यमानोऽपि, वानरान् भक्षयामास।
Verse 98
तेभक्ष्यमाणाहरयोरामंजुग्मुस्तदागतिम् ।कुम्भकर्णोभृशंक्रुद्धःकपीन् खादन् प्रधावति ।।।।
भक्ष्यमाणाः हरयस्तदा रामं शरणं जग्मुः; कुम्भकर्णोऽपि भृशं क्रुद्धः कपीन् खादन् प्रधावति।
Verse 99
शतानिसप्तचाष्टौ च विंशत्रतिंशत्तथैव च ।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांखादवनिपरिधावति ।।।।
स बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य सर्वतः, शतशः सप्ताष्टकैरपि विंशतित्रिंशकैश्च, बहून् गृहीत्वा परिधावन् भक्षयति।
Verse 100
मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रःकरायवसक्तग्रथितान्त्रमालः ।ववर्षशूलानिसतीक्षणदंष्ट्रःकालोयुगान्तस्थइववृद्धः ।।।।
मेदोवसाशोणितलिप्तगात्रः करायवसक्तग्रथितान्त्रमालः । सतीक्ष्णदंष्ट्रः शूलवर्षं मुमोच युगान्तकाले वृद्धः काल इव भीषणः ॥
Verse 101
तस्मिन् कालेसुमित्रायाःपुत्रःपरबलार्दनः ।चकारलक्ष्मणःक्रुद्धोयुद्धंपरपुरञ्जयः ।।।।
तस्मिन् काले सुमित्रापुत्रो लक्ष्मणः परबलार्दनः । क्रुद्धः परपुरञ्जयः समरे युद्धं चकार ह ॥
Verse 102
स कुम्भकर्णस्यशरान् शरीरेसप्तवीर्यवान् ।निचखादाददेचान्यावनिससर्ज च लक्ष्मणः ।।।।
स वीर्यवान् कुम्भकर्णस्य शरीरे सप्त शरान् न्यचखाद । अथान्यान् शरान् आदाय पुनः पुनर् अवससर्ज लक्ष्मणः ॥
Verse 103
पीड्यमानस्तदस्त्रंतुविशेषंतत्सराक्षसः ।ततश्चुकोपबलवान्सुमित्रानन्दवर्दनः ।।।।
पीड्यमानः स तेनास्त्रेण सराक्षसः तद्विशेषं न्यवारयत् । ततः सुमित्रानन्दवर्दनो लक्ष्मणो बलवान् चुकोप ॥
Verse 104
अथास्यकवचंशुभ्रंजाम्भूनदमयंशुभम् ।प्रच्छादयामासशरैस्सन्ध्याभ्रमिवमारुतः ।।।।
अथ तस्य शुभ्रं शुभं जाम्भूनदमयं कवचं स शरैः प्रच्छादयामास, यथा सन्ध्याभ्रं मारुतः समन्तात् आच्छादयति।
Verse 105
नीलाञ्जनचयप्रख्यश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।अपीड्यमानश्शुशुभेमेघैस्सूर्यइवांशुमान् ।।।।
नीलाञ्जनचयप्रख्यः काञ्चनभूषणैः शोभितः शरैश्च आपीड्यमानः स न व्यथित इवाभात्; मेघैः आवृतोऽपि अंशुमान् सूर्य इव शुशुभे।
Verse 106
ततस्सराक्षसोभीमस्सुमित्रानन्दवर्धनम् ।सावज्ञमेवप्रोवाचवाक्यंमेघौघनिस्स्वनः ।।।।
ततः स भीमः सराक्षसः मेघौघनिस्स्वनः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं सावज्ञमेव वाक्यं प्रोवाच।
Verse 107
अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे ।युध्यतामामभीतेनख्यापितावीरतात्वया ।।।।
अन्तकस्याप्य अकष्टेन युधि जेतारमाहवे; अमभीतेन मां युध्यतां त्वया वीरता ख्यापिता।
Verse 108
प्रगृहीतायुधस्येहमृत्योरिवमहामृधे ।तिष्ठन्नप्रग्रतःपूज्यःकिमुयुद्धप्रदायकः ।।।।
प्रगृहीतायुधस्येह मृत्योरिव महामृधे; तिष्ठन्नग्रतः पूज्यः, किमु युद्धप्रदायकः।
Verse 109
ऐरावतंबलेनसमारूढोवृतःसर्वामरैःप्रभुः ।नैवशक्रोऽपिसमरेस्थितपूर्वःकदाचन ।।।।
बलवता ऐरावतेन समारूढः सर्वैः अमरैः परिवृतः प्रभुः शक्रोऽपि—समरे ममाभिमुखं कदाचन न स्थितपूर्वः, नैव कदापि।
Verse 110
अद्यत्वयाहम्सौमित्रेबालेनापि , नापिपराक्रमैः ।तोषितोगन्तुमिच्छामित्यामनुज्ञाप्यराघवम् ।।।।
अद्य त्वया अहं सौमित्रे, बालेनापि पराक्रमैः तोषितः; इति राघवम् आमनुज्ञाप्य गन्तुम् इच्छामि।
Verse 111
यत्तुवीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहंरणेत्वया ।राममेवैकमिच्छामिहन्तुंयस्मिन् हतेहतम् ।।।।
यत्तु रणेत्वया वीर्यबलोत्साहैः अहं तोषितः, तत् सत्यम्; तथापि रामम् एव एकम् हन्तुम् इच्छामि—यस्मिन् हते सर्वं हतम् इव।
Verse 112
रामेमयात्रनिहतेयेऽन्येस्थास्यन्तिसंयुगे ।तानहंयोधयिष्यामिस्वबलेनप्रमाथिना ।।।।
अत्र मया रामे निहते, ये अन्ये संयुगे स्थास्यन्ति, तान् अहं स्वबलेन प्रमाथिना योधयिष्यामि।
Verse 113
इत्युक्तवाक्यंतद्रक्षःप्रोवाचस्तुतिसंहितम् ।मृधेघोरतरंवाक्यंसौमित्रिःप्रहसन्निव ।।।।
इत्युक्ते तद्रक्षः स्तुतिसंहितं घोरतरं मृधे वाक्यं प्रोवाच; ततः सौमित्रिः प्रहसन्निव प्रत्युवाच।
Verse 114
यस्त्वंशक्रादिभिर्वरैरसह्यःप्राप्यपौरुषम् ।तत्सत्यंनान्यथावीरदृष्टस्तेऽद्यपराक्रमः ।।।।एषदाशरथीरामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।
यस्त्वं शक्रादिभिर्वरैरसह्यः प्राप्य पौरुषं, तत्सत्यं वीर; अद्य ते पराक्रमो दृष्टः। किन्त्वेष दाशरथी रामोऽचलोऽद्रिरिव तिष्ठति॥
Verse 115
इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।।।
इति श्रुत्वा ह्यनादृत्य लक्ष्मणं स निशाचरः। अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः। राममेवाभिदुद्राव कम्पयन्निव मेदिनीम्॥
Verse 116
इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।6.67.115।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.67.116।।
इति श्रुत्वा ह्यनादृत्य लक्ष्मणं स निशाचरः। अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः। राममेवाभिदुद्राव कम्पयन्निव मेदिनीम्॥
Verse 117
अथदाशरथींरामोरौद्रमस्त्रंप्रयोजयन् ।कुम्भकर्णस्यहृदयेससर्जनिशितान् शरान् ।।।।
अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन्। कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशितान् शरान्॥
Verse 118
तस्यरामेणविद्धस्यसहसाभिप्रधावतः ।अङ्गालमिश्राःक्रुद्धस्यमुखान्निश्चेरुरर्चिषः ।।।।
तदा रामेण विद्धः सन् सहसाभिप्रधावन् क्रोधसमन्वितः । तस्य मुखादङ्गारमिश्राः प्रज्वलिताः क्रुद्धस्यार्चिषो निश्चेरुः ॥
Verse 119
रामास्त्रविद्धोघोरंवैनदन्राक्षसपुङ्गवः ।अभ्यधावतसङ्कृद्धोहरीन् निद्रावयन् रणे ।।।।
रामास्त्रविद्धो घोरं वै नदन् राक्षसपुङ्गवः । सङ्कृद्धोऽभ्यधावत रणे हरीन् विद्रावयन् ॥
Verse 120
तस्योरसिनिमग्नास्तेशराबर्हिणवाससः ।हस्ताच्छास्यपरिभ्रष्टागदाचोर्व्यांपपात ह ।।।।
तस्योरसि निमग्नास्ते शरा बर्हिणवाससः । हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा गदा चोर्व्यां पपात ह ॥
Verse 121
आयुधानि च सर्वाणिविप्राकीर्यन्तभूतले ।स निरायुधमात्मानंयदामेनेमहाबलः ।।।।मुष्टिभ्यां च चरणाभ्यां च चकारकदनंमहत् ।
आयुधानि च सर्वाणि विप्राकीर्यन्त भूतले । स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः । मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च चकार कदनं महत् ॥
Verse 122
स बाणैरतिविद्धाङ्गःक्षतजेनसमुक्षितः ।।।।रुधिरंपरिसुस्रावगिरिःप्रस्रवणंयथा ।
स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः । रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणं यथा ॥
Verse 123
स तीव्रेण च कोपेनरुधिरेण च मूर्छितः ।।।।वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ।
स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्छितः । वानरान् राक्षसान् ऋक्षान् खादन् विपरिधावति ॥
Verse 124
अथशृङ्गंसमाविध्यभीमंभीमपराक्रमः ।चिक्षेपराममुद्धिश्यबलवानन्तकोपमः ।।।।
अथ शृङ्गं समाविध्य भीमं भीमपराक्रमः । चिक्षेप राममुद्दिश्य बलवान् अन्तकोपमः ॥
Verse 125
अप्राप्तमन्तरारामःसप्तभिस्तमजिह्मगैः ।चिच्छेदगिरिशृङ्गंतंपुनःसन्धायकार्मुकम् ।।।।
अप्राप्तमन्तरा रामः सप्तभिस्तमजिह्मगैः । चिच्छेद गिरिशृङ्गं तं पुनः सन्धाय कार्मुकम् ॥
Verse 126
ततस्तुरामोधर्मात्मातस्यशृङ्गंमहत्तदा ।।।।शरैःकाञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेदपुरुषर्षभः ।
ततस्तु रामो धर्मात्मा तस्य शृङ्गं महत्तदा । शरैः काञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेद पुरुषर्षभः ॥
Verse 127
तन्मेरुशिखराकारंद्योतमानमिवश्रिया ।।।।द्वेशतेवानराणां च पतमानमपातयत् ।
तन्मेरुशिखराकारं श्रिया द्योतमानमिव । पतमानं तद् घोरं वानराणां द्विशतं न्यपातयत् ॥
Verse 128
तस्मिन् काले स धर्मात्मालक्ष्मणोराममब्रवीत् ।।।।कुम्भकर्णवधेयुक्तोयोगान् परिमृशन्बहून् ।
तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत् । कुम्भकर्णवधे युक्तो बहून् योगान् परिमृशन् ॥
Verse 129
नैवायंवानरान्राजन्नविजानातिराक्षसान् ।।।।मत्तश्शोणितगन्धे न स्वान् परांश्चैवखादति ।
नैवायं वानरान् राजन् अविजानाति राक्षसान् । मत्तः शोणितगन्धेन स्वान् परांश्चैव खादति ॥
Verse 130
साध्वेनमधिरोहस्तुसर्वतोवानरर्षभाः ।।।।यूथपाश्चयथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस ।
साध्वेनम् अधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः । यूथपाश्च यथा मुख्याः तिष्ठन्त्वस्य समन्ततः ॥
Verse 131
अप्ययंदुर्मतिःकालेगुरुभारप्रपीडितः ।।।।प्रपतन्राक्षसोभूमौनान्यान्हन्यात्ल्पवङ्गमान् ।
अप्ययं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः । भूमौ प्रपन्नो राक्षसो नान्यान् प्लवङ्गमान् हन्यात् ॥
Verse 132
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराजपुत्रस्यधीमतः ।।।।तेसमारुरुहुर्हृष्टाःकुम्भकर्णंप्लवङ्गमाः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । हृष्टाः प्लवङ्गमाः सर्वे कुम्भकर्णं समारुरुहुः ॥
Verse 133
कुम्भकर्णस्तुसङ्कृद्धस्समारूढःप्लवङ्गमैः ।।।।व्यधूनयत्तान्वेगेनदुष्टहस्तीवहस्तिपान् ।
कुम्भकर्णस्तु सङ्कृद्धः समारूढैः प्लवङ्गमैः । वेगेन व्यधूनयत्तान् दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥
Verse 134
तान् न्दृष्टवानिर्धुतान्रामोदुष्टोऽयमितिराक्षसः ।।।।समुत्पपातवेगेनधनुरुत्तममाददे ।
तान् दृष्ट्वा निर्धुतान् रामो दुष्टोऽयम् इति राक्षसः । वेगेन समुत्पपात धनुरुत्तममाददे ॥
Verse 135
क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।।।
क्रोधरक्तेक्षणो वीरो निर्दहन्निव चक्षुषा । राघवो राक्षसं रोषाभिदुद्राव वेगितः । यूथपान् हर्षयन् सर्वान् कुम्भकर्णभयार्दितान् ॥
Verse 136
क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.67.135।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।6.67.136।।
क्रोधरक्तेक्षणो वीरः चक्षुषा निर्दहन्निव । राघवो राक्षसं रोषादभिदुद्राव वेगवान्, कुम्भकर्णभयार्दितान् यूथपान् सर्वान् हर्षयन् ॥
Verse 137
स चापमादायभुजङ्गकल्पंधृढज्यमुग्रंतपनीयचित्रम् ।हरीन् समाश्वास्यसमुत्पपातरामोनिबद्धोत्तमतूणबाणः ।।।।
स भुजङ्गकल्पं दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रं चापमादाय । हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात, रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥
Verse 138
स वानरगणैस्तैस्तुवृतःपरमदुर्जयः ।लक्ष्मणानुचरोरामस्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयः । लक्ष्मणानुचरो रामः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥
Verse 139
स ददर्शमहात्मानंकिरीटिनमरिन्दमम् ।शोणितावृतरक्ताक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिन्दमम् । शोणितावृतरक्ताक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥
Verse 140
सर्वान् समभिधावन्तंयथारुष्टंदिशागजम् ।मार्गमाणंहरीन्कक्रुद्धंराक्षसैःपरिवारितम् ।।।।
राक्षसैः परिवृतः स क्रुद्धो दिशागज इव रुष्टः सर्वान् प्रति समभिधावन्, हरीन् मार्गमाणो वनरान् अन्वेष्टुं व्याकुलोऽभवत्।
Verse 141
व्निध्यमन्दरसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।स्रवन्तंरुधिरंवक्त्राद्वर्षामेघमिवोथतितम् ।।।।
विन्ध्यमन्दर-सङ्काशः काञ्चनाङ्गद-भूषितः, वक्त्रात् रुधिरं स्रवन् वर्षामेघ इव धारां मुमोच।
Verse 142
जिह्वयापरिलिह्यन्तंसृक्किणीशोणितेक्षणम् ।मृद्नन्तंवानरानीकंकालान्तकयमोपमम् ।। ।।
शोणितेक्षणः स जिह्वया सृक्किणी परिलिह्यन्, वानरानीकं मृद्नन्, कालान्तक-यमोपमः बभूव।
Verse 143
तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंप्रदीप्तानलवर्चसम् ।विस्फारयामासतदाकार्मुकंपुरुषर्षभः ।।।।
तं प्रदीप्तानलवर्चसं राक्षसश्रेष्ठं दृष्ट्वा, पुरुषर्षभः रामः तदा स्वकार्मुकं विस्फारयामास।
Verse 144
स तस्यचापनिर्घोषात्कुपितोराक्षसर्षभः ।अमृष्यमाणस्तंघोषमभिदुद्रावराघवम् ।।।।
तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो राक्षसर्षभः, तं घोषम् अमृष्यमाणः राघवं अभिदुद्राव।
Verse 145
ततस्तुवातोद्धतमेघकल्पंभुजङ्गराजोत्तमभोगबाहुम् ।तमापतन्तंधरणीराभमुवाचरामोकुम्भकर्णम् ।।।।
ततः पवनोद्धतमेघसदृशं भुजङ्गराजोत्तमभोगबाहुं धरणीरुहाभं कुम्भकर्णं समापतन्तं दृष्ट्वा रामो वाक्यमुवाच।
Verse 146
आगच्छरक्षोधिपमाविषादमवस्थितोऽहंप्रगृहीतचापः ।अवेहिमांराक्षसवंशनाशनंयस्त्वंमुहूर्ताद्भविता ।।।।
आगच्छ रक्षोधिप, मा विषादं गमः; अहं प्रगृहीतचापोऽत्रावस्थितः। अवेहि मां—त्वं मुहूर्तादेव स्वकुलस्य राक्षसवंशस्य नाशकर्ता भविष्यसि।
Verse 147
रामोऽयमितिविज्ञायजहासविकृतस्वनम् ।अभ्यधावतसङ्ककृद्धोहरीवनिद्रावयन्रणे ।।।।
“रामोऽयम्” इति विज्ञाय कुम्भकर्णो विकृतस्वनं जहास; स क्रुद्धः रणे हरीन् विद्रावयन् अभ्यधावत।
Verse 148
पातयन्निवसर्वेषांहृदयनिवनौकसाम् ।प्रहस्यविकृतंभीमंसमेघस्न्तितोपमम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।
वनौकसां सर्वेषां हृदयानि पातयन्निव, समेघस्तनितोपमं विकृतं भीमं प्रहस्य, महातेजाः कुम्भकर्णो राघवं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 149
नाहंविराधोविज्ञेयो न कबन्दःखरो न च ।न वाली न च मारीचःकुम्भकर्णःसमागतः ।।।।
नाहं विराधो विज्ञेयः, न कबन्धः, न खरोऽपि च; न वाली, न च मारीचः—कुम्भकर्णः समागतः।
Verse 150
पश्यमेमुद्गरंभीमंसर्वकालायसंमहत् ।अनेननिर्जितादेवादानवाश्चपुरामया ।।।।
पश्य मे भीमं महत् सर्वकालायसं मुद्गरम्; अनेन पुरा मया देवा दानवाश्च निर्जिताः।
Verse 151
विकर्णवासइतिमांनावज्ञातुंत्वमर्हसि ।स्वल्पाऽपिहि न मेपीडार्णनासाविनाशनात् ।।।।
‘विकर्णनासः’ इति मां त्वं नावज्ञातुमर्हसि; कर्णनासाविनाशनात् मे स्वल्पाऽपि पीडा नास्ति।
Verse 152
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूलवीर्यंगात्रेषुमेलघु ।ततस्त्वांभक्षयिष्यामिदृष्टपौरुषविक्रमम् ।।।।
इक्ष्वाकुशार्दूल! मे गात्रेषु लघु वीर्यं दर्शय; ततः दृष्टपौरुषविक्रमं त्वां भक्षयिष्यामि।
Verse 153
स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यरामस्सुपुङ्खान् विससर्जन् ।तैराहतोवज्रसमवेगैर्नचुक्षुभे न व्यथतेसुरारिः ।।।।
कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य रामः सुपुङ्खान् शरान् विससर्ज; तैर्वज्रसमवेगैराहतोऽपि सुरारिर्न चुक्षुभे न व्यथते।
Verse 154
यैस्सायकैस्सालवरानिकृत्तावालीहतोवानरपुङ्गवश्च ।तेकुम्भकर्णस्यतदाशरीरंवज्रोपमं न व्यधयांप्रचक्रुः ।।।।
यैः सायकैः सालवरान् निकृत्ता वाली च वानरपुङ्गवो हतः। त एव वज्रोपमा बाणाḥ कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं न व्यधयन् प्रचक्रुः॥
Verse 155
स वारिधाराइवसायकास्तान् पिबन् शरीरेणमहेन्द्रशत्रुः ।जघानरामस्यशरप्रवेगंव्याविध्यतंमुग्रवेगम् ।।।।
स वारिधाराइव तान् सायकान् शरीरेण पिबन् महेन्द्रशत्रुः। रामस्य शरप्रवेगं व्याविध्य तं मुद्गरवेगेन जघान॥
Verse 156
ततस्तुरक्षःक्षतजावलिप्तंवित्रासनंदेवमहचमूनाम् ।व्याविध्यतंमुद्गरमुग्रवेगंनिद्रावयामासचमूंम् ।।।।
ततः स रक्षः क्षतजावलिप्तो वित्रासनं देवमहाचमूनाम्। व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं चमूं निद्रावयामास॥
Verse 157
वायव्यमादायततोमहास्त्रंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।समुद्गरंतेनजघानबाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलंनाद ।।।।
ततो रामो वायव्यमहास्त्रमादाय निशाचराय प्रचिक्षेप। तेन समुद्गरं बाहुं जघान; स कृत्तबाहुस्तुमुलं नाद॥
Verse 158
स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।
स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः समुद्गरः राघवबाणकृत्तः। पपात हरिराजसैन्ये तां वानरवाहिनीं जघान॥
Verse 158
स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।
स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः समुद्गरः राघवबाणकृत्तः। पपात हरिराजसैन्ये तां वानरवाहिनीं जघान॥
Verse 159
तेवानराभग्नहतावशेषाःपर्यन्तमाश्रित्यतदाविषण्णाः ।प्रपीडिताङ्गाददृशुस्सुघोरंनरेन्द्ररक्षोधिपन्निपातम् ।।।।
तदा भग्नहतावशिष्टा वानराः पर्यन्तमाश्रित्य विषण्णाः प्रपीडिताङ्गाः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोधिपयोः सन्निपातं ददृशुः ॥
Verse 160
स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महासिकृत्ताग्रइवाचलेन्द्रः ।उत्पाटयामासकरेणवृक्षंततोऽभिदुद्रावरणेनरेन्द्रम् ।।।।
अस्त्रनिकृत्तबाहुः स कुम्भकर्णो महासिकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः । करेण वृक्षमुत्पाट्य ततो रणेनरेन्द्रमभिदुद्राव ॥
Verse 161
स तस्यबाहुंसहतालवृक्षंसमुद्यतंपन्नगभोगकल्पम् ।इन्द्रास्त्रयुक्तेनजघानरामोबाणेनजाम्भूनदचित्रितेन ।।।।
सहतालवृक्षं तस्य बाहुं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम् । इन्द्रास्त्रयुक्तेन रामो बाणेन जघान जाम्भूनदचित्रितेन ॥
Verse 162
स कुम्भकर्णस्यभुजोनिकृत्तःपपातभूमौगिरिसन्निकाशः ।विवेष्टमानोनिजाघनवृक्षान् शैलान्शिलावानरराक्षसांश्च ।।।।
निकृत्तः स कुम्भकर्णस्य भुजो गिरिसन्निकाशः पपात भूमौ । विवेष्टमानो वृक्षान् शैलान् शिलाः वानरराक्षसांश्च निजघान ॥
Verse 163
तंछिन्नबाहुंसमवेक्ष्यरामःसमापतन्तंसहसानदन्तम् ।द्वावर्धचन्द्रौनिशितौप्रगृह्यचिच्छेदपादौयुधिराक्षसस्य ।।।।
तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः समापतन्तं सहसा नदन्तम् । द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥
Verse 164
तौतस्यपादौप्रदिशोदिशश्चगिरेर्गुहाश्चैवमहार्णवं च ।लङ्कां च सेनांकपिराक्षसानांविनादयन्तौविनिपेततुश्च ।।।।
तौ तस्य पादौ प्रदिशो दिशश्च गिरेर्गुहाश्चैव महारणवं च । लङ्कां च सेनां कपिराक्षसानां विनादयन्तौ विनिपेततुश्च ॥
Verse 165
निकृत्तबाहुद्विनिकृत्तपादोविदार्यवक्त्रंबडबामुखाभम् ।दुद्रावरामंसहसाभिगर्जन् राहुर्यथाचन्द्रमिवान्तऽरिक्षे ।।।।
निकृत्तबाहुद्विनिकृत्तपादो विदार्य वक्त्रं बडबामुखाभम् । दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन् राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे ॥
Verse 166
अपूरयत्तस्यमुखंशिताग्रैरामश्शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।स पूर्णवक्त्रो न शशाकवक्तुंचुकूजकृच्छ्रेणमुमूर्छचापि ।।।।
अपूरयत्तस्य मुखं शिताग्रैर् रामश् शरैर् हेमपिनद्धपुङ्खैः । स पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं चुकूज कृच्छ्रेण मुमूर्छ चापि ॥
Verse 167
अथाददेसूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककाकलकल्पम् ।अरिष्टमैन्द्रंनिशितंसुपुङ्खंरामश्शरंमारुततुल्यवेगम् ।।।।
अथाददे सूर्य-मरीचि-कल्पं स ब्रह्म-दण्डान्तक-काल-कल्पम् । अरिष्टम् ऐन्द्रं निशितं सुपुङ्खं रामः शरं मारुत-तुल्य-वेगम् ॥
Verse 168
तंवज्रजाम्भूनदचारुपुङ्खंप्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।।।।
तं वज्रजाम्भूनद-चारुपुङ्खं मणिमयप्रदीप्तं सूर्याग्निसदृशप्रकाशम् । महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं रामो निशाचराय शरं प्रचिक्षेप ॥
Verse 169
स सायकोराघवबाहुचोदितोदिशस्स्वभासादशसम्प्रकाशयन् ।विधूमवैश्वानरभीमदर्शनोजगामशक्राशनिवीर्यविक्रमः ।।।।
स सायको राघवबाहुचोदितो स्वभासैव दश दिशः सम्प्रकाशयन् । विधूमवैश्वानरभीमदर्शनो जगाम शक्राशनिवीर्यविक्रमः ॥
Verse 170
स तन्महापर्वतकूटसन्निभंविवृत्तदंष्ट्रंचलचारुकुण्डलम् ।चकर्तरक्षोधिपतेश्शिरस्तदायथैववृत्रस्यपुरापुरन्दरः ।।।।
स तन्महापर्वतकूटसन्निभं विवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम् । चकर्त रक्षोधिपतेः शिरस्तदा यथैव वृत्रस्य पुरा पुरन्दरः ॥
Verse 171
कुम्भकर्णशिरोभातिकुण्डलालङ्कृतंमहत् ।आदित्येऽभ्युदितेरात्रौमध्यस्थइवचन्द्रमाः ।।।।
कुम्भकर्णशिरो महत् कुण्डलालङ्कृतं भाति । आदित्येऽभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थ इव चन्द्रमाः ॥
Verse 172
तद्रामबाणाभिहतंपपातरक्षःशिरःपर्वतसन्निकाशम् ।बभञ्जचर्यागृहगोपुराणिप्राकारमुच्चंतमपातयच्च ।।।।
तद् रामबाणाभिहतं रक्षःशिरः पर्वतसन्निकाशं पपात। पतितं तु गृहगोपुराणि प्राकारमुच्चं च बभञ्ज तमपातयच्च॥
Verse 173
तच्चातिकायंहिमहत्प्रकाशंरक्षस्तदातोयनिधौपपात ।ग्राहान्परान् मीनवरान्भुजङ्गान् ममर्दभूमिच तदाविवेश ।।।।
तदा महत्प्रकाशं तच्चातिकायं रक्षस्तु तोयनिधौ पपात। तत्र ग्राहान् मीनवरान् भुजङ्गान् च ममर्द, ततः भूमिमिवाविवेश॥
Verse 174
तस्मिन्हतेब्राह्मणदेवशत्रौमहाबलेसंयतिकुम्भकर्णे ।चचालभूर्भूमिधराश्चसर्वेहर्षाच्चदेवास्तुमुलंविनेदुः ।।।।
तस्मिन् हते ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले संयति कुम्भकर्णे। चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे, हर्षाच्च देवास्तुमुलं विनेदुः॥
Verse 175
ततस्तुदेवर्षिमहर्षिपन्नगाःसुराश्चभूतानिसुपर्णगुह्यकाः ।सयक्षगन्धर्वगणानभोगताःप्रहर्षितारामपराक्रमेण ।।।।
ततः देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः। सयक्षगन्धर्वगणानभोगताः प्रहर्षिता रामपराक्रमेण॥
Verse 176
ततस्तुतेतस्यवधेनभूरिणामनस्विनोनैरृतराजबान्धवाः ।विनेदुरुच्चैर्व्यथितारघूत्तमंहरिंसमीक्ष्यैवयथासुरार्धिताः ।।।।
ततः तस्य वधेन भूरिणा मनस्विनो नैरृतराजबान्धवाः। व्यथिता रघूत्तमं हरिं समीक्ष्यैव यथा सुरार्धितं विनेदुरुच्चैः॥
Verse 177
स देवलोकस्यतमोनिहत्यसूर्योयथाराहुमुखाद्विमुक्तः ।तथाव्यभासीद्धरिसैन्यमध्येनिहत्यरामोयुधिकुम्भकर्णम् ।।।।
स देवलोकस्य तमो निहत्य सूर्यो यथा राहुमुखाद्विमुक्तः । तथैव रामो युधि कुम्भकर्णं निहत्य हरिसैन्यमध्ये व्यराजत ॥
Verse 178
प्रहर्षमीयुर्भवश्चवानराःप्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।अपूजयन् राघवमिष्टभागिनंहतेरिसौभीमबलेदुरासदम् ।।।।
प्रहर्षमीयुर्भवश्च वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः । अपूजयन् राघवमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥
Verse 179
स कुम्भकर्णंसुरसैन्यमर्धनम् महत्सुयुद्धेषुकदाचनाजितम् ।नन्दहत्वाभरताग्रजोरणेमहासुरंवृत्रमिवामराधिपः ।।।।
स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्धनं महत्सु युद्धेषु कदाचनाजितम् । नन्दहत्वा भरताग्रजो रणे महासुरं वृत्रमिवामराधिपः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma under catastrophic force: Rāma must intervene decisively to protect collapsing allied formations, yet even righteous violence produces collateral loss (notably when Kumbhakarna’s severed arm falls into the Vanara ranks and kills many).
Boastful claims of invincibility (Kumbhakarna’s ‘death-conqueror’ rhetoric) are answered by dharmic steadiness and calibrated action: courage is validated not by bravado but by disciplined endurance, protection of the vulnerable, and unwavering aim toward restoring order.
Laṅkā is the primary war-theatre; Malaya mountain is invoked as a physically uprooted weapon; celestial-cultural references include Indra on Airāvata and Rudra/Indra-linked astras, situating the duel within a cosmological frame of divine warfare imagery.