Shloka 9

अशोकवनिकाविचारः

Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape

Devanagari script

मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्।सुखप्रसुप्तान्विहगान् बोधयामास वानरः।।।।

Transliteration

mārgamāṇo varārohāṃ rāja-putrīm aninditām | sukha-prasuptān vihagān bodhayāmāsa vānaraḥ ||

Translation

मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्। सुखप्रसुप्तान्विहगान् बोधयामास वानरः॥

Word by Word

• मार्गमाणः: searching
• मार्गमाणः: कर्ता (agent/doer)
• Type: Adjective
• Root: मार्ग् (धातु) + शानच् (कृदन्त-प्रत्यय) → मार्गमाण (प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले शतृ/शानच्-प्रत्ययान्तः (present active participle, शानच्); प्रथमा-विभक्तिः (1st case), एकवचनम् (singular), पुल्लिङ्गः (masculine); विशेषणरूपेण कर्तरि प्रयुक्तः

• वरारोहाम्: the noble/beautiful maiden
• वरारोहाम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक) + आरोहा (प्रातिपदिक) → वरारोहा (स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समासः (varārohā = ‘excellent + maiden’); द्वितीया-विभक्तिः (2nd case), एकवचनम् (singular), स्त्रीलिङ्गः (feminine)

• राजपुत्रीम्: the princess (king’s daughter)
• राजपुत्रीम्: कर्म (object) (वरारोहाम् इत्यस्य विशेष्य-सम्बन्धेन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक) + पुत्री (प्रातिपदिक) → राजपुत्री (स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (राज्ञः पुत्री = king’s daughter); द्वितीया-विभक्तिः (2nd case), एकवचनम् (singular), स्त्रीलिङ्गः (feminine)

• अनिन्दिताम्: blameless
• अनिन्दिताम्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अन्- (निषेध) + निन्दित (कृदन्त/प्रातिपदिक) → अनिन्दित (प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-समास/निषेधपूर्वक-विशेषणम् (not blameworthy); द्वितीया-विभक्तिः (2nd case), एकवचनम् (singular), स्त्रीलिङ्गः (feminine); राजपुत्रीम्/वरारोहाम् इत्यस्य विशेषणम्

• सुखप्रसुप्तान्: happily/comfortably sleeping
• सुखप्रसुप्तान्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सुख (प्रातिपदिक) + प्रसुप्त (कृदन्त/प्रातिपदिक) → सुखप्रसुप्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (सुखेन प्रसुप्ताः = sleeping comfortably); द्वितीया-विभक्तिः (2nd case), बहुवचनम् (plural), पुल्लिङ्गः (masculine); विहगान् इत्यस्य विशेषणम्

• विहगान्: birds
• विहगान्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: विहग (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्तिः (2nd case), बहुवचनम् (plural), पुल्लिङ्गः (masculine)

• बोधयामास: awakened / caused to wake
• बोधयामास: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: बुध् (धातु) + णिच् (प्रयोजक) → बोधय (धातु-रूप) + आम् (लिट्-लकार-परस्मैपद-प्रत्यय)
• Form: लिट्-लकारः (perfect; narrative past), परस्मैपदम्; प्रथम-पुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular); णिच्-प्रयोजकः (causative: ‘to cause to wake’)

• वानरः: the monkey (Hanuman)
• वानरः: कर्ता (agent/doer)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्तिः (1st case), एकवचनम् (singular), पुल्लिङ्गः (masculine)

Context

The vanara who went searching for the paragon of virtue born of a noble family, awakened the birds who were happily asleep in their nests.

Characters & Entities

• Hanumān
• Sītā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is the commitment to a righteous objective: Hanumān’s search for the blameless Sītā is portrayed as a duty-driven act, even when it disturbs the ordinary calm of nature.

What is the narrative situation?

Hanumān moves through the grove searching for Sītā; in doing so, birds resting in their places are awakened by his presence or movement.

Which character virtue is emphasized?

Perseverance in service: Hanumān continues tirelessly, focused on locating Sītā.