Adhyaya 8

Verse 1

ऋषय ऊचुः । जंबूखंडस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सत्तमः । विष्कंभस्य च प्रब्रूहि परिमाणं हि तत्त्वतः

ऋषय ऊचुः—सत्तम, जम्बूखण्डस्त्वया यथावत् प्रोक्तः; अधुना विष्कम्भस्य परिमाणं तत्त्वतः विस्तरेण ब्रूहि।

Verse 2

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्र दर्शनः । शाकद्वीपं च नो ब्रूहि कुशद्वीपं च धार्मिकम्

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यग् निरवद्यदर्शनम् । शाकद्वीपं च नो ब्रूहि कुशद्वीपं च धार्मिकम् ॥

Verse 3

शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौंचद्वीपं तथैव च । सूत उवाच । विप्राः सुबहवो द्वीपाः यैरिदं संततं जगत् । सप्तद्वीपान्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुंगवाः

शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च । सूत उवाच—विप्राः सुबहवो द्वीपाः यैरिदं संततं जगत् । सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुंगवाः ॥

Verse 4

अष्टादशसहस्राणि योजनानि द्विजोत्तमाः । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कंभो जंबुपर्वतः

अष्टादशसहस्राणि योजनानि द्विजोत्तमाः । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः ॥

Verse 5

लवणस्य समुद्रस्य विष्कंभो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः

लवणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ॥

Verse 6

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णैः सागरः परिमंडलः

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णैः सागरः परिमण्डलः ॥

Verse 7

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह सत्तमाः । शृणुताद्य यथान्यायं ब्रुवतो मम धार्मिकाः

अधुना शाकद्वीपं यथावत् सत्यमेव वक्ष्यामि, हे सत्तमाः। अद्य मम ब्रुवतः यथान्यायं शृणुत, हे धार्मिकाः।

Verse 8

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडेऽष्टमोऽध्यायः

इति श्रीपाद्ममहापुराणे स्वर्गखण्डे अष्टमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 9

क्षीरोदो मुनिशार्दूला येन संपरिवारितः । तत्र पुण्याजनपदास्तत्र न म्रियते जनः

हे मुनिशार्दूलाः, तेन क्षीरोदः समुद्रोऽपि समन्तात् परिवारितः। तत्र पुण्यजनपदाः सन्ति; तत्र जनो न म्रियते।

Verse 10

कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमा तेजोयुता हि ते । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावन्मुनिसत्तमाः । उक्त एष महाभागाः किमन्यत्कथयामि वः

कुत एव हि दुर्भिक्षं? युष्माकं क्षमा तेजोयुता नूनम्। शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावत् मुनिसत्तमाः, उक्त एषः; महाभागाः, किमन्यत् कथयामि वः?

Verse 11

ऋषय ऊचुः । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह धार्मिक । उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः

ऋषय ऊचुः— हे धार्मिक, त्वया शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह उक्तः। हे महाप्राज्ञ, अधुना तस्य विस्तरं तत्त्वतः ब्रूहि।

Verse 12

सूत उवाच । तथैव पर्वता विप्राः सप्तात्र मणिपर्वताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि वर्णये

सूत उवाच—तथैव, हे विप्राः, अत्र मणिपर्वतानाम सप्त पर्वताः सन्ति। रत्नाकराश्च नद्यश्च सन्ति; तेषां नामानि इदानीं वर्णयामि।

Verse 13

अतीवगुणवत्सर्वं तत्त्वं पृच्छथ धार्मिकाः । देवर्षिगंधर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते

हे धार्मिकाः, यूयं सर्वं तत्त्वं अतीव गुणवत् प्रकारेण पृच्छथ। देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमः पर्वतः ‘मेरुः’ इति उच्यते।

Verse 14

प्रागायतो महाभागा मलयोनाम पर्वतः । ततो मेघाः प्रवर्त्तंते प्रभवंति च सर्वशः

प्राग्दिशि महाभागाः ‘मलय’ इति नाम पर्वतः स्थितः। ततः मेघाः प्रवर्तन्ते, तत एव सर्वतः प्रभवन्ति।

Verse 15

ततः परेण मुनयो जलधारो महागिरिः । ततो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्

ततः परे, हे मुनयः, ‘जलधारः’ इति महागिरिः। ततः वासवः नित्यं परमं जलम् उपादत्ते।

Verse 16

ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले द्विजोत्तमाः । उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम्

ततः वर्षाकाले, हे द्विजोत्तमाः, वर्षं प्रभवति। यत्र ‘रैवतकः’ इति उच्चैर्गिरिः नित्यं प्रतिष्ठितः।

Verse 17

रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः । उत्तरेण तु विप्रेंद्राः श्यामो नाम महागिरिः

रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः। तस्या उत्तरे तु विप्रेन्द्राः श्यामो नाम महागिरिः स्थितः॥

Verse 18

नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः । यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा मुदितमानसाः

नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः। यतोऽस्य प्रभावात् प्रजाः श्यामत्वमापन्ना मुदितमानसाः॥

Verse 19

ऋषय ऊचुः । सुमहान्संशयोऽस्माकं प्राप्तोयं सूत यत्त्वया । प्रजाः कथं सूत सम्यक्संप्राप्ताः श्यामतामिह

ऋषय ऊचुः। सुमहान् संशयोऽस्माकं प्राप्तोऽयं सूत यत्त्वया। प्रजाः कथं सूत सम्यक् संप्राप्ताः श्यामतामिह॥

Verse 20

सूत उवाच । सर्वेष्वेव महाप्राज्ञा द्वीपेषु मुनिपुंगवाः । गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णांतरे द्विजाः

सूत उवाच। सर्वेष्वेव महाप्राज्ञा द्वीपेषु मुनिपुङ्गवाः। गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णान्तरे द्विजाः॥

Verse 21

श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्मात्श्यामगिरिः स्मृतः । ततः परं मुनिश्रेष्ठा दुर्गशैलो महोदयः

श्यामो यस्मात् प्रवृत्तो वै तस्मात् श्यामगिरिः स्मृतः। ततः परं मुनिश्रेष्ठा दुर्गशैलो महोदयः॥

Verse 22

केशरी केशरयुतो यतो वातः प्रवर्त्तते । तेषां योजनविष्कंभो द्विगुणः प्रविभागशः

तस्मिन् प्रदेशे केशरिसंकीर्णे केशरयुते च यतो वातः प्रवर्तते। तेषां योजनविष्कम्भो विभागशः द्विगुणः परिकीर्तितः॥

Verse 23

वर्षाणि तेषु विप्रेंद्राः संप्रोक्तानि मनीषिभिः । महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरम्

विप्रेन्द्राः, तेषु वर्षाणि मनीषिभिः सम्यक् संप्रोक्तानि। महामेरुः महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरं च॥

Verse 24

जलधारो महाप्राज्ञः सुकुमार इति स्मृतः । रेवतस्य तु कौमारः श्यामश्च मणिकांचनः

जलधारो महाप्राज्ञः ‘सुकुमार’ इति च स्मृतः। रेवतस्य तु कौमारः श्यामोऽपि मणिकाञ्चनः॥

Verse 25

केशरस्याथ मौदाकी परेण तु महान्पुमान् । परिवार्य्यं तु विप्रेंद्रा दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च

केशरस्याथ मौदाक्याः परेण महान् पुमान् उच्यते, विप्रेन्द्राः। परिवार्य्यं च तथा दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च निरूप्यते॥

Verse 26

जंबूद्वीपेन संख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः । शाको नाम महाप्राज्ञाः प्रजास्तस्य सहानुगाः

जम्बूद्वीप इति स ख्यातः; तस्य मध्ये महाद्रुमः स्थितः। ‘शाक’ इति नामास्य; तस्य प्रजाः सहानुगाः महाप्राज्ञाः॥

Verse 27

तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः । तत्र गच्छंति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च

तत्र पुण्याः जनपदाः; तत्र शंकरः पूज्यते। तत्र सिद्धाश्च चारणाश्च दैवतानि च गच्छन्ति॥

Verse 28

धार्मिकाश्च प्रजाः सर्वाः चत्वारो गतमत्सराः । वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते

धार्मिकाः प्रजाः सर्वाः; चत्वारो वर्णाः गतमत्सराः। स्वकर्मनिरताः; अत्र स्तेनो न दृश्यते॥

Verse 29

दीर्घायुषो महाप्राज्ञा जरामृत्युविवर्जिताः । प्रजास्तत्र विवर्द्धंते वर्षास्विव समुद्रगाः

दीर्घायुषो महाप्राज्ञाः जरामृत्युविवर्जिताः। प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः॥

Verse 30

नद्यः पुण्यजलास्तत्र गंगा च बहुधा गता । सुकुमारी कुमारी च शीता शीतोदका तथा

नद्यः पुण्यजलास्तत्र; गङ्गा च बहुधा गता। सुकुमारी कुमारी च, शीता शीतोदका तथा॥

Verse 31

महानदी च भो विप्रास्तथा मणिजला नदी । इक्षुवर्द्धनिका चैव नदी मुनिवराः स्मृताः

महानदी च भो विप्राः, तथा मणिजला नदी। इक्षुवर्द्धनिका चैव नद्यः स्मृताः मुनिवरैः॥

Verse 32

ततः प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः परमशोभनाः । सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः

ततः पुण्यप्रदा नद्यः परमशोभनाः प्रववृते; तस्मिन् देशे वासवः सहस्रशतसङ्ख्यया वर्षां जनयति।

Verse 33

न तासां नामधेयानि परिस्मर्तुं तथैव च । शक्यंते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः

तासां नामधेयानि सम्यक् परिस्मर्तुं न शक्यन्ते, न च परिसंख्यातुं; पुण्यप्रदाः खलु ताः सरिद्वराः।

Verse 34

ततः पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकविश्रुताः । मृगाश्च मशकाश्चैव मानसा मल्लकास्तथा

ततः पुण्याः जनपदाश्चत्वारो लोकविश्रुताः; मृगाः मशकाः मानसाः मल्लकास्तथैव च।

Verse 35

मृगाश्च ब्रह्मभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता द्विजाः । मशकेषु तु राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः

मृगेषु ब्रह्मभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता द्विजाः; मशकेषु तु राजन्याः धार्मिकाः सर्वकामदाः।

Verse 36

मानसाश्च महाभागा वैश्यधर्मोपजीविनः । सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः

मानसाः महाभागा वैश्यधर्मोपजीविनः; सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः।

Verse 37

शूद्रास्तु मल्लका नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः । न तत्र राजा विप्रेंद्रा न दंडो न च दंडिकाः

शूद्रास्तत्र नित्यं मल्लका इव धर्मशीलाः पुरुषाः। हे विप्रेन्द्र, तत्र न राजा, न दण्डः, न च दण्डिकाः॥

Verse 38

स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षंति परस्परम् । एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम्

स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते परस्परं रक्षन्ति। एतावदेव तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुं शक्यते॥

Verse 39

एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि

एतदेवापि श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि॥