
Sequential Description of Pilgrimage Fords and Their Merits (Tīrtha-Itinerary)
अध्यायः ३२ तीर्थानां क्रमशः परिक्रमां वर्णयति। नारदः (क्वचित् पुराणोपदेशकवाक्यरूपेण) राजानं/भारतं च संबोध्य सुगन्धतीर्थं, रुद्रावर्तं, गङ्गा–सरस्वती-सङ्गमं, कर्णह्रदं (शङ्करपूजासहितम्), कुब्जाम्रकं, अरुन्धत्याः वटं च निर्दिशति। तत्र सामुद्रकस्नानं कृत्वा त्रिरात्रोपवासः प्रशस्यते, ततः ब्रह्मावर्तं प्रति गमनं कथ्यते। अनन्तरं यमुनां तस्याः स्रोतःस्थानं, दर्वी-संक्रमणं, सिन्धोः स्रोतःस्थानं चोक्त्वा पञ्चरात्रनिवासः सुवर्णदानं च फलप्रदं निरूप्यते। ऋषिकुल्यातीर्थे वसिष्ठ-उशनसोः पुण्यप्रवाहः, भृगुतुङ्गे मासपर्यन्तं शाकाहारव्रतम्, वीरप्रमोक्षे कार्त्तिक-माघयोः विशेषफलम्, सन्ध्यातीर्थे विद्यातीर्थे च ज्ञानलाभः, महालयसम्बद्धोपवासविधयः, माहेश्वरदर्शनस्य कुलपरम्परापावनत्वं, तथा वेतसिका-सुन्दरिका-ब्राह्मणिका-नैमिषेषु प्रवेशमात्रेण पापनाशः इति महिमा संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।
Verse 1
नारदौवाच । ततो गच्छेत राजेंद्र सुगंधंलोकविश्रुतम् । सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते
नारद उवाच—ततो राजेन्द्र लोकविश्रुतं सुगन्धं गच्छेत्। सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते॥
Verse 2
रुद्रावर्तं ततो गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप । तत्र स्नात्वा नरो राजन्स्वर्गलोके महीयते
ततो नराधिप तीर्थसेवी रुद्रावर्तं गच्छेत्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् स्वर्गलोके महीयते॥
Verse 3
गंगायाश्च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्च संगमे । स्नातोऽश्वमेधमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
गङ्गायाश्च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्च सङ्गमे। स्नातोऽश्वमेधमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
Verse 4
तत्र कर्णह्रदे स्नात्वा देवमभ्यर्च्य शंकरम् । न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
तत्र कर्णह्रदे स्नात्वा देवमभ्यर्च्य शङ्करम्। न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
Verse 5
ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत्तीर्थसेवी यथाक्रमम् । गोसहस्रमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत्तीर्थसेवी यथाक्रमम्। गोसहस्रमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
Verse 6
अरुंधतीवटं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप । सामुद्रकमुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः
हे नराधिप, तीर्थसेवी नरः अरुन्धतीवटं गच्छेत्। सामुद्रके तीर्थे सम्यगुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितः स नियतव्रतफलमवाप्नोति।
Verse 7
गोसहस्रफलं विंद्यात्स्वर्गलोकं च गच्छति । ब्रह्मावर्त्तं ततो गच्छेद्ब्रह्मचारी समाहितः
स गोसहस्रदानफलं विन्द्यात् स्वर्गलोकं च गच्छति। ततः समाहितो ब्रह्मचारी ब्रह्मावर्तं गच्छेत्।
Verse 8
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति । यमुनाप्रभवं गच्छेत्समुपस्पृश्य यामुनम्
स अश्वमेधफलं प्राप्य स्वर्गलोकं च गच्छति। यामुने तीर्थे सम्यगुपस्पृश्य यमुनाप्रभवं गच्छेत्।
Verse 9
अश्वमेधफलं लब्ध्वा ब्रह्मलोके महीयते । दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
अश्वमेधफलं लब्ध्वा ब्रह्मलोके महीयते। दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्।
Verse 10
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति । सिंधोश्च प्रभवं गत्वा सिद्धगंधर्वसेवितम्
स अश्वमेधफलं प्राप्य स्वर्गलोकं च गच्छति। सिद्धगन्धर्वसेवितं सिन्धोः प्रभवं गत्वा पुण्यमवाप्नोति।
Verse 11
तत्रोष्य रजनीः पंच दद्याद्बहुसुवर्णकम् । अथ देवीं समासाद्य नरः परमदुर्गमाम्
तत्र पञ्चरात्र्यः समुषित्वा बहुसुवर्णं दद्यात्। ततः परमदुर्गमां देवीं समासाद्य नरः प्रसादं लभते।
Verse 12
अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेच्चौशनसीं गतिम् । ऋषिकुल्यां समासाद्य वसिष्ठं चैव भारत
अश्वमेधफलं प्राप्नोति, चौशनसीं शुभां गतिं गच्छेत्। ऋषिकुल्यां समासाद्य वसिष्ठं चापि पश्यति, हे भारत।
Verse 13
वसिष्ठं समतिक्रम्य सर्वे वर्णा द्विजातयः । ऋषिकुल्यां नरः स्नात्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते
वसिष्ठस्थानं समतिक्रम्य सर्ववर्णा द्विजातयः। ऋषिकुल्यां स्नात्वा नरः ऋषिलोकं प्रपद्यते।
Verse 14
यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप । भृगुतुंगं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत्
यदि तत्र मासं वसेत् शाकाहारो नराधिप। भृगुतुङ्गं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत्।
Verse 15
गत्वा वीरप्रमोक्षं च सर्वपापैः प्रमुच्यते । कार्तिकमाघयोश्चैव तीर्थमासाद्य दुर्लभम्
वीरप्रमोक्षं गत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते। कार्तिकमाघयोः काले दुर्लभं तीर्थमासाद्य महत्फलं लभेत्।
Verse 16
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति पुण्यकृत् । ततः संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम्
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां यत्फलं पुण्यकृत् लभेत् । ततः संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम् आप्नोति ॥
Verse 17
उपस्पृशेत्स विद्यानां सर्वासां पारगो भवेत् । महाश्रमे वसेद्रात्रिं सर्वपापप्रमोचने
उपस्पृशेत् स विद्यानां सर्वासां पारगो भवेत् । महाश्रमे वसेद्रात्रिं सर्वपापप्रमोचने ॥
Verse 18
एककालं निराहारो लोकान्संवसते शुभान् । षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये
एककालं निराहारो लोकान् संवसते शुभान् । षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये ॥
Verse 19
तीर्णस्तारयते जंतून्दशपूर्वान्दशापरान् । दृष्ट्वा माहेश्वरं पुण्यं परं सुरनमस्कृतम्
तीर्णः तारयते जन्तून् दशपूर्वान् दशापरान् । दृष्ट्वा माहेश्वरं पुण्यं परं सुरनमस्कृतम् ॥
Verse 20
कृतार्थः सर्वकृत्येषु न शोचेन्मरणं क्वचित् । सर्वपापविशुद्धात्मा विंद्याद्बहुसुवर्णकम्
कृतार्थः सर्वकृत्येषु न शोचेत् मरणं क्वचित् । सर्वपापविशुद्धात्मा विन्द्याद् बहुसुवर्णकम् ॥
Verse 21
अथ वेतसिकां गच्छेत्पितामहनिषेविताम् । अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत्
अथ वेतसिकां गच्छेत् पितामहनिषेविताम्। अश्वमेधफलमाप्नोति, परमां गतिं च व्रजेत्॥
Verse 22
अथ सुंदरिकां तीर्थं प्राप्य सिद्धनिषेविताम् । रूपस्य भागी भवति दृष्टमेतत्पुरातनैः
अथ सुंदरिकातीर्थं प्राप्य सिद्धनिषेविताम्। रूपभागी भवत्येव, दृष्टमेतत्पुरातनैः॥
Verse 23
ततो ब्राह्मणिकां गत्वा ब्रह्मचारी समाहितः । पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते
ततो ब्राह्मणिकां गत्वा ब्रह्मचारी समाहितः। पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते॥
Verse 24
ततश्च नैमिषं गच्छेत्पुण्यं द्विजनिषेवितम् । तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैः सह
ततश्च नैमिषं गच्छेत् पुण्यं द्विजनिषेवितम्। तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैः सह॥
Verse 25
नैमिषं प्रार्थयानस्य पापस्यार्द्धं प्रणश्यति । प्रविष्टमानस्तु नरः सर्वपापात्प्रमुच्यते
नैमिषं प्रार्थयानस्य पापस्यार्धं प्रणश्यति। प्रविष्टमात्रस्तु नरः सर्वपापात् प्रमुच्यते॥