Adhyaya 45

Verse 1

भीष्म उवाच । इदानीं श्रोतुमिच्छामि हिरण्यकशिपोर्वधम् । नरसिंहस्य माहात्म्यं तथा पापविनाशनम्

भीष्म उवाच—इदानीं श्रोतुमिच्छामि हिरण्यकशिपोर्वधम्। नरसिंहस्य माहात्म्यं तथा पापविनाशनम्॥

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । पुरा कृतयुगे राजन्हिरण्यकशिपुः प्रभुः । दैत्यानामादिपुरुषश्चकार सुमहत्तपः

पुलस्त्य उवाच—पुरा कृतयुगे राजन् हिरण्यकशिपुः प्रभुः। दैत्यानामादिपुरुषश्चकार सुमहत्तपः॥

Verse 3

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । जलवासी समभवत्स्नानमौनधृतव्रतः

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। जलवासी समभवत् स्नानमौनधृतव्रतः॥

Verse 4

वृतः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चैव हि । ब्रह्मा प्रीतोऽभवत्तस्य तपसा नियमेन च

वृतः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चैव हि। ब्रह्मा प्रीतोऽभवत् तस्य तपसा नियमेन च॥

Verse 5

ततः स्वयंभूर्भगवान्स्वयमागत्य तत्र हि । विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

ततः स्वयंभूर्भगवान् स्वयमागत्य तत्र हि। विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता॥

Verse 6

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैस्सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसपन्नगैः

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसपन्नगैः सह ॥

Verse 7

दिग्भिश्चैव विदिग्भिश्च नदीभिः सागरैस्तथा । नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खचरैश्च महाग्रहैः

दिग्भिश्चैव विदिग्भिश्च नदीभिः सागरैस्तथा । नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खचरैश्च महाग्रहैः ॥

Verse 8

देवैर्ब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तथा । राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर्गंधर्वाप्सरसांगणैः

देवैर्ब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तथा । राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर्गन्धर्वाप्सरसांगणैः ॥

Verse 9

चराचरगुरुः श्रीमान्वृतः सर्वैर्दिवौकसैः । ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत्

चराचरगुरुः श्रीमान्वृतः सर्वैर्दिवौकसैः । ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 10

प्रीतोस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत । वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि

प्रीतोऽस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत । वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि ॥

Verse 11

हिरण्यकशिपुरुवाच । न देवासुरगंधर्वा न यक्षोरगराक्षसाः । न मानुषाः पिशाचाश्च हन्युर्मां देवसत्तम

हिरण्यकशिपुरुवाच—न देवाः, नासुरगन्धर्वाः, न यक्षोरगराक्षसाः; न मानुषाः, न पिशाचाश्च, हे देवसत्तम, मां हन्तुं समर्थाः स्युः।

Verse 12

ऋषयो मानवाः शापैर्न शपेयुः पितामह । यदि मे भगवान्प्रीतो वर एष वृतो मया

पितामह! यदि मे भगवान् प्रीतो भवेत्, तर्हि वरमेतं वृणे—ऋषयो मानवाश्च स्वशापैः कञ्चन न शपेयुः।

Verse 13

न शस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा । न शुष्केण न चार्द्रेण न स्याच्चान्येन मे वधः

न शस्त्रेण न चास्त्रेण, न गिरिणा न पादपेन वा; न शुष्केण न चार्द्रेण—न चान्येनापि मे वधः स्यात्।

Verse 14

भवेयमहमेवार्कः सोमो वायुर्हुताशनः । सलिलं चांतरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश

अहमेवार्कः सोमो वायुर्हुताशनः; सलिलं चान्तरिक्षं च, नक्षत्राणि दिशो दश च भवेयम्।

Verse 15

अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वासवो यमः । धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः

अहं क्रोधश्च कामश्च, वरुणो वासवो यमः; धनदश्च धनाध्यक्षो, यक्षः किंपुरुषाधिपश्चाहम्।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । एष दिव्यो वरस्तात मया दत्तस्तवाद्भुतः । सर्वकामप्रदो वत्स प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

ब्रह्मोवाच—वत्स, एष मया तुभ्यं दत्तोऽद्भुतो दिव्यो वरः। स सर्वकामप्रदः; त्वं निःसंशयं तं प्राप्स्यसि॥

Verse 17

एवमुक्त्वा स भगवान्जगामाकाशमेव हि । वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

एवमुक्त्वा स भगवान् खमेव जगाम हि। वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्॥

Verse 18

ततो देवाश्च गंधर्वा ऋषिभिः सह चारणाः । वरप्रदानं श्रुत्वैवं पितामहमुपस्थिताः

ततो देवाश्च गन्धर्वा ऋषिभिः सह चारणाः। वरप्रदानं श्रुत्वैवं पितामहमुपस्थिताः॥

Verse 19

देवा ऊचुः । वरप्रदानाद्भगवन्वधिष्यति स नोऽसुरः । तत्प्रसादश्च भगवन्वधोप्यस्य विचिंत्यताम्

देवा ऊचुः—वरप्रदानाद् भगवन् वधिष्यति स नोऽसुरः। तत्प्रसादश्च भगवन् वधोप्यस्य विचिन्त्यताम्॥

Verse 20

भगवान्सर्वभूतानामादिकर्त्ता स्वयंप्रभुः । स्रष्टा च हव्यकव्यानामव्यक्तप्रकृतिः परः

भगवान् सर्वभूतानामादिकर्ता स्वयंप्रभुः। स्रष्टा च हव्यकव्यानामव्यक्तप्रकृतिः परः॥

Verse 21

सर्वलोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः । आश्वासयामास तदा सुशीतैर्वचनांबुभिः

सर्वलोकहितं वचनं श्रुत्वा देवः प्रजापतिस्तदा सुशीतैर्वचनाम्बुभिरिव तान् आश्वासयामास।

Verse 22

अवश्यं त्रिदशानेन प्राप्तव्यं तपसः फलं । तपसोऽन्तेऽस्य भगवान्वधं विष्णुः करिष्यति

अवश्यं त्रिदशैरेतेन तपसः फलं प्राप्तव्यम्; तपसोऽन्तेऽस्य भगवान् विष्णुः वधं करिष्यति।

Verse 23

तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं सर्वे पंकजजाननात् । स्वानि स्थानानि दिव्यानि विप्रजग्मुर्मुदान्विताः

तद्वाक्यं पंकजजाननात् श्रुत्वा सर्वे विबुधा मुदान्विताः स्वानि दिव्यानि स्थानानि विप्रजग्मुः।

Verse 24

लब्धमात्रे वरे सोथ प्रजास्सर्वा अबाधत । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन गर्वितः

लब्धमात्रे वरे स तदा सर्वाः प्रजाः अबाधत; वरदानेन गर्वितो दैत्यो हिरण्यकशिपुः।

Verse 25

आश्रमेषु महाभागान्मुनीन्वै शंसितव्रतान् । सत्यधर्मपरान्दान्तान्धर्षयामास दानवः

आश्रमेषु महाभागान् मुनीन् शंसितव्रतान् सत्यधर्मपरान् दान्तान् दानवो धर्षयामास।

Verse 26

देवांस्त्रिभुवनस्थांश्च पराजित्य महासुरः । त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः

देवान् त्रिभुवनस्थांश्च पराजित्य महासुरः । त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः ॥

Verse 27

यदा वरमदोत्सिक्तश्चोदितः कालधर्मिणा । यज्ञियानकरोद्दैत्यानयज्ञीयांश्च दैवतान्

यदा वरमदोत्सिक्तश्चोदितः कालधर्मिणा । यज्ञियानकरोद्दैत्यानयज्ञीयांश्च दैवतान् ॥

Verse 28

तथा दैत्याश्च साध्याश्च विश्वे च वसवस्तथा । रुद्रा देवगणा यक्षा देवद्विजमहर्षयः

तथा दैत्याश्च साध्याश्च विश्वे च वसवस्तथा । रुद्रा देवगणा यक्षा देवद्विजमहर्षयः ॥

Verse 29

शरण्यं शरणं विष्णुमुपतस्थुर्महाबलम् । देवदेवं यज्ञमयं वासुदेवं सनातनम्

शरण्यं शरणं विष्णुमुपतस्थुर्महाबलम् । देवदेवं यज्ञमयं वासुदेवं सनातनम् ॥

Verse 30

देवा ऊचुः । नारायण महाभाग देवास्त्वां शरणं गताः । त्रायस्व जहि दैत्येंद्रं हिरण्यकशिपुं प्रभो

देवा ऊचुः । नारायण महाभाग देवास्त्वां शरणं गताः । त्रायस्व जहि दैत्येंद्रं हिरण्यकशिपुं प्रभो ॥

Verse 31

त्वं हि नः परमोदाता त्वं हि नः परमो गुरुः । त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्मादीनां सुरोत्तमः

त्वमेव नः परमो दाता, त्वमेव नः परमो गुरुः। त्वमेव नः परमो देवः, ब्रह्मादीनामपि सुरोत्तमः॥

Verse 32

विष्णुरुवाच । भयं त्यजद्ध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् । तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत माचिरम्

विष्णुरुवाच—भयं त्यजत, अमराः; अहं वः अभयं ददामि। तथा देवाः, माचिरं त्रिदिवं प्रतिपद्यत॥

Verse 33

एनं हि सगणं दैत्यं वरदानेन गर्वितम् । अवध्यममरेंद्राणां दानवेंद्रं निहन्म्यहम्

वरदानेन गर्वितं सगणं दैत्यं, अमरेन्द्रैरप्यवध्यं दानवेन्द्रं—तं निहन्म्यहमेव॥

Verse 34

एवमुक्त्वा तु भगवान्विश्वपो विष्णुरव्ययः । हिरण्यकशिपुस्थानं जगाम हरिरीश्वरः

एवमुक्त्वा भगवान् विश्वपः विष्णुरव्ययः। हरिरीश्वरः हिरण्यकशिपोः स्थानं जगाम॥

Verse 35

तेजसा भास्काराकारः शशीकांत्येव चापरः । नरस्य कृत्वार्धतनुं सिंहस्यार्द्धतनुं तथा

तेजसा भास्कराकारः, अपरः शशीकान्तिसमप्रभः। नरस्यार्धतनुं कृत्वा, सिंहस्यार्धतनुं तथा॥

Verse 36

नारसिंहेन वपुषा पाणिं संगृह्य पाणिना । ततो ददर्श विस्तीर्णां दिव्यां रम्यां मनोरमाम्

नारसिंहवपुषा सः पाणिना तस्याः पाणिं संगृह्य, ततः विस्तीर्णां दिव्यां रम्यां परममनोरमां च (सभां/पुरीं) ददर्श।

Verse 37

सर्वकामयुतां शुभ्रां हिरण्यकशिपोः सभाम् । विस्तीर्णां योजनशतं शतमध्यर्द्धमायताम्

सर्वकामयुतां शुभ्रां हिरण्यकशिपोः सभाम् ददर्श—विस्तीर्णां योजनशतं, शतमध्यर्द्धमायताम्।

Verse 38

वैहायसीं कामगमां पंचयोजनमुच्छ्रिताम् । जराशोकक्षमापेतां निष्प्रकम्प्यां शिवां सुखाम्

वैहायसीं कामगमां पञ्चयोजनमुच्छ्रिताम्; जराशोकक्षमापेतां निष्प्रकम्प्यां शिवां सुखाम्।

Verse 39

वेश्मासनवतीं रम्यां ज्वलंतीमिव तेजसा । अंतःसलिलसंयुक्तां विहितां विश्वकर्मणा

वेश्मासनवतीं रम्यां ज्वलन्तीमिव तेजसा; अन्तःसलिलसंयुक्तां विश्वकर्मणा विहिताम्।

Verse 40

दिव्यवर्णमयैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युताम् । नीलपीतासितश्यामैः श्वेतैर्लोहितकैरपि

दिव्यवर्णमयैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युताम्; नीलपीतासितश्यामैः श्वेतैर्लोहितकैरपि।

Verse 41

अवदातैस्तथा गुल्मै रक्तमंजरिधारिभिः । सिताभ्रघनसंकाशां प्लवंतीं च ददर्श सः

अथ स तां ददर्श—अवदातैः गुल्मैः परिवृतां रक्तमञ्जरीधारिभिः। सा सिताभ्रघनसंकाशा प्लवमानैवाभात्।

Verse 42

रश्मिमती स्वभावेन दिव्यगंधमनोरमा । सुसुखा न च दुःखा सा न शीता न च घर्मदा

रश्मिमती स्वभावतः दिव्यगन्धमनोरमा। सा सुसुखा—न दुःखिता, न शीता, न च घर्मदा।

Verse 43

न क्षुत्पिपासे ग्लानिं वा प्राप्यतां प्राप्नुवंति ते । नानरूपैरुपकृता सुचित्रैश्च सुभास्वरैः

ते न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्नुवन्ति। नानोपकारैः सुचित्रैः सुभास्वरैश्चोपकृताः।

Verse 44

अतिचंद्रातिसूर्याति शिखिकान्ति स्वयंप्रभा । दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयंती विभासुरा

अतिचन्द्रातिसूर्याती शिखिकान्तिः स्वयंप्रभा। नाकपृष्ठस्था विभासुरा दीप्यते भासयन्ती दिशः।

Verse 45

सर्वे चकाशिरे तस्यां मुदिताश्चैव मानुषाः । रसवच्च प्रभूतं च भक्ष्यभोज्यान्नमुत्तमं

तस्यां सर्वे मानुषा मुदिता बभ्राजिरे। रसवत् प्रभूतं चोत्तमं भक्ष्यभोज्यान्नमासीत्।

Verse 46

पुण्यगंधास्रजश्चापि नित्यकालफला द्रुमाः । उष्णे शीतानि तोयानि शीते चोष्णानि संति वै

पुण्यगन्धमयीः स्रजश्चापि सन्ति, नित्यकालफलप्रदा द्रुमाश्च। उष्णकाले शीतलानि तोयानि, शीते चोष्णानि नूनं भवन्ति।

Verse 47

पुष्पिताग्रान्महाशाखान्प्रवालांकुरधारिणः । लतावितानसंछन्नान्कल्पानैक्षिष्ठ स प्रभुः

पुष्पिताग्रान् महाशाखान् प्रवालाङ्कुरधारिणः। लतावितानसंछन्नान् कल्पान् ऐक्षत स प्रभुः॥

Verse 48

गंधवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च । तानि शीतानि चोष्णानि तत्रतत्र सरांसि च

गन्धवन्ति च पुष्पाणि रसवन्ति फलानि च। तानि शीतानि चोष्णानि तत्रतत्र सरांसि च॥

Verse 49

अपश्यद्भूपतीर्थानि सभायां तस्य स प्रभुः । नलिनैः पुंडरीकैश्च शतपत्रैः सुगंधिभिः

अपश्यद् भूपतीर्थानि सभायां तस्य स प्रभुः। नलिनैः पुण्डरीकैश्च शतपत्रैः सुगन्धिभिः॥

Verse 50

रक्तैः कुवलयैश्चैव कल्हारैरुत्पलैस्तथा । नानाश्चर्यसमोपेतैः पुष्पैरन्यैश्च सुप्रियैः

रक्तैः कुवलयैश्चैव कल्हारैरुत्पलैस्तथा। नानाश्चर्यसमोपेतैः पुष्पैरन्यैश्च सुप्रियैः॥

Verse 51

कारंडवैश्चक्रवाकैः सारसैः कुररैरपि । विमलस्फटिकाभानि पांडुरच्छदनैर्द्विजैः

कारण्डवैश्चक्रवाकैः सारसैः कुररैरपि । पाण्डुरच्छदनैर्द्विजैर्विमलस्फटिकाभं तद् दृश्यं बभूव ॥

Verse 52

बहुहंसोपगीतानि सारसानां रुतानि च । गंधयुक्ता लतास्तत्र पुष्पमंजरिधारिणीः

तत्र बहुहंसोपगीतानि सारसानां रुतानि च । गन्धयुक्ता लताश्चासन् पुष्पमञ्जरिधारिणीः ॥

Verse 53

दृष्टवान्भगवान्हृष्टः खदिरान्वेतसार्जुनान् । चूतानिम्बानागवृक्षाः कदंबा बकुला धवाः

दृष्टवान् भगवाञ् हृष्टः खदिरान् वेतसार्जुनान् । चूतान् निम्बान् नागवृक्षान् कदम्बान् बकुलान् धवान् ॥

Verse 54

प्रियंगवः पाटलाख्याः शाल्मल्यस्स हरिद्रवाः । शालास्तालास्तमालाश्च चंपकाश्च मनोरमाः

प्रियङ्गवः पाटलाख्याः शाल्मल्यश्च हरिद्रवाः । शालास्तालास्तमालाश्च चम्पकाश्च मनोरमाः ॥

Verse 55

तथैवान्ये व्यराजंत सभायां पुष्पिता द्रुमाः । एलाक कुभकंकोल लवली कर्णपूरकाः

तथैवान्ये व्यराजन्त सभायां पुष्पिता द्रुमाः । एलाककुभकंकोललवलीकर्णपूरकाः ॥

Verse 56

मधुकाः कोविदाराश्च बहुतालसमुच्छ्रयाः । अंजनाशोकपर्णासा बहवश्चित्रका द्रुमाः

मधूकाः कोविदाराश्च बहवो तालाः समुच्छ्रिताः । अञ्जनाशोकपर्णासाश्च बहवश्चित्रका द्रुमाः ॥

Verse 57

वरुणाश्च पलाशाश्चा पनसास्सह चंदनैः । नीलास्सुमनसश्चैव नीपाश्चाश्वत्थतिंदुकाः

वरुणाः पलाशाश्च पनसाश्चन्दनैः सह । नीलाः सुमनसश्चैव नीपाश्चाश्वत्थतिन्दुकाः ॥

Verse 58

पारिजाताश्च तरवो मल्लिका भद्रदारवः । अटरूषाः पीलूकाश्च तथा चैवैलवालुकाः

पारिजाताश्च तरवो मल्लिका भद्रदारवः । अटरूषाः पीलुकाश्च तथैवैलवालुकाः ॥

Verse 59

मंदारकाः कुरवका पुन्नागाः कुटजास्तथा । रक्ताः कुरवकाश्चैव नीलाश्चागरुभिः सह

मन्दारकाः कुरवकाः पुन्नागाः कुटजास्तथा । रक्ताः कुरवकाश्चैव नीलाश्चागरुभिः सह ॥

Verse 60

किंशुकाश्चैव भव्याश्च दाडिमा बीजपूरकाः । कालेयका दुकूलाश्च हिंगवस्तैलवर्त्तिकाः

किंशुकाश्चैव भव्याश्च दाडिमा बीजपूरकाः । कालेयका दुकूलाश्च हिङ्गवस्तैलवर्त्तिकाः ॥

Verse 61

खर्जूरा नालिकेराश्च हरीतक मधूककाः । सप्तपर्णाश्च बिल्वाश्च सयावाश्च शरावताः

खर्जूरा नालिकेराश्च हरीतकी-मधूककाः । सप्तपर्णा बिल्ववृक्षाः सयावाः शरावताश्चेति कीर्तिताः ॥

Verse 62

असनाश्च तमालाश्च नानागुल्मसमावृताः । लताश्च विविधाकाराः पुष्पपत्रफलोपगाः

असनास्तमालाश्च नानागुल्मसमावृताः । लताश्च विविधाकाराः पुष्पपत्रफलोपगाः ॥

Verse 63

एते चान्ये च बहवस्तत्र काननजा द्रुमाः । नानापुष्पफलोपेता व्यराजंत समंततः

एते चान्ये च बहवस्तत्र काननजा द्रुमाः । नानापुष्पफलोपेता व्यराजन्त समन्ततः ॥

Verse 64

चकोराः शतपत्राश्च मत्तकोकिलशारिकाः । पुष्पितान्पुष्पिताग्रांश्च संपतंति महाद्रुमान्

चकोराः शतपत्राश्च मत्तकोकिलशारिकाः । पुष्पितान् पुष्पिताग्रांश्च सम्पतन्ति महाद्रुमान् ॥

Verse 65

रक्तपीतारुणास्तत्र पादपाग्रगताः खगाः । परस्परमवैक्षंत प्रहृष्टा जीवजीविकाः

रक्तपीतारुणास्तत्र पादपाग्रगताः खगाः । परस्परमवैक्षन्त प्रहृष्टा जीवजीविकाः ॥

Verse 66

तस्यां सभायां दैत्येंद्रो हिरण्यकशिपुस्तदा । आसीन आसने चित्रे दशनल्वे प्रमाणतः

तस्यां सभायां दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुस्तदा । विचित्रे आसने श्रीमति दशहस्तप्रमाणके न्यषीदत् ॥

Verse 67

दिवाकरनिभे दिव्ये दिव्यास्तरणसंस्तृते । हिरण्यकशिपुर्दैत्य आस्ते ज्वलितकुंडलः

दिवाकरनिभे दिव्ये दिव्यास्तरणसंस्तृते । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो ज्वलितकुण्डलः समासते ॥

Verse 68

उपचेरुर्महादैत्या हिरण्यकशिपुं तदा । दिव्यतालानि गीतानि जगुर्गंधर्वसत्तमाः

उपचेरुर्महादैत्या हिरण्यकशिपुं तदा । दिव्यतालानि गीतानि जगुर्गन्धर्वसत्तमाः ॥

Verse 69

विश्वाची सहजन्या च प्रम्लोचेति च पूजिता । दिव्याथ सौरभेयी च समीची पुंजिकस्थला

विश्वाची सहजन्या च प्रम्लोचा च पूजिता । दिव्या च सौरभेयी च समीची पुंजिकस्थला ॥

Verse 70

मिश्रकेशी च रंभा च चित्रभा श्रुतिविभ्रमा । चारुनेत्रा घृताची च मेनका चोर्वशी तथा

मिश्रकेशी च रम्भा च चित्रभा श्रुतिविभ्रमा । चारुनेत्रा घृताची च मेनका चोर्वशी तथा ॥

Verse 71

एतास्सहस्रशश्चान्या नृत्यगीतविशारदाः । उपातिष्ठंत राजानं हिरण्यकशिपुं प्रभुम्

एताश्च सहस्रशोऽन्याः स्त्रियो नृत्यगीतविशारदाः । हिरण्यकशिपुं राजानं प्रभुं समुपातिष्ठन् ॥

Verse 72

उपासते दितेः पुत्राः सर्वे लब्धवरास्तथा । बलिर्विरोचनस्तत्र नरकः पृथिवीसुतः

दितेः पुत्राः समस्तेऽपि लब्धवराः समाहिताः । तं समुपासते; तत्र बलिर्विरोचनः नरकः पृथिवीसुतः ॥

Verse 73

प्रह्लादो विप्रचित्तिश्च गविष्ठश्च महासुरः । सुरहन्ता दुःखकर्ता समनास्सुमतिस्तथा

प्रह्लादो विप्रचित्तिश्च गविष्ठोऽपि महासुरः । सुरहन्ता दुःखकर्ता समना सुमतिस्तथा ॥

Verse 74

घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः पिठरस्तथा । विश्वरूपस्वरूपश्च विश्वकायो महाबलः

घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः पिठरस्तथा । विश्वरूपस्वभावश्च विश्वकायो महाबलः ॥

Verse 75

दशग्रीवश्च वाली च मेघवासा महासुरः । घटाभो विटरूपश्च ज्वलनश्चेंद्रतापनः

दशग्रीवोऽथ वाली च मेघवासा महासुरः । घटाभो विटरूपश्च ज्वलनश्चेन्द्रतापनः ॥

Verse 76

दैत्यदानवसंघास्ते सर्वे ज्वलितकुंडलाः । स्रग्विणो वर्मिणः सर्वे सर्वे च चरितव्रताः

दैत्यदानवसंघास्ते सर्वे ज्वलितकुण्डलाः। सर्वे स्रग्विणो वर्मिणश्च, सर्वे च स्वचरितव्रतस्थिराः॥

Verse 77

सर्वे लब्धवराः शूरास्सर्वे विहितमृत्यवः । एते चान्ये च बहवो हिरण्यकशिपुं प्रभुम्

सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे विहितमृत्यवः। एते चान्ये च बहवो हिरण्यकशिपुं प्रभुमुपासते॥

Verse 78

उपासते महात्मानं सर्वे दिव्यपरिच्छदाः । विमानैर्विविधाकारैर्भ्राजमानैरिवाग्निभिः

उपासते महात्मानं सर्वे दिव्यपरिच्छदाः। विमानैर्विविधाकारैर्भ्राजमानैरिवाग्निभिः॥

Verse 79

महेन्द्रवपुषः सर्वे विचित्रांगदबाहवः । भूषितांगा दितेः पुत्रास्तमुपासत सर्वतः

महेन्द्रवपुषः सर्वे विचित्राङ्गदबाहवः। भूषिताङ्गा दितेः पुत्रास्तमुपासत सर्वतः॥

Verse 80

ऐश्वर्यं दैत्यसिंहस्य यथा तस्य महात्मनः । न श्रुतं नैव दृष्टं च कस्यापि भुवनत्रये

ऐश्वर्यं दैत्यसिंहस्य यथा तस्य महात्मनः। न श्रुतं नैव दृष्टं च कस्यापि भुवनत्रये॥

Verse 81

रजतकनकचित्रवेदिकायां परिकृतरत्नविचित्रवीथिकायाम् । स ददर्श मृगाधिपः सभायां सुरुचिर जालगवाक्षशोभितायाम्

रजत-कनक-चित्रवेदिकायां रत्न-विचित्र-वीथिकया परिष्कृतायाम् । सभायां मृगाधिपः स ददर्श सुरुचिर-जालगवाक्ष-शोभितायाम् ॥

Verse 82

कनकवलयहारभूषितांगं दितितनयं स मृगाधिपो ददर्श । दिवसकरकरप्रभं ज्वलंतं दितिजसहस्रशतैर्निषेव्यमाणम्

कनकवलयहारभूषिताङ्गं दितितनयं स मृगाधिपो ददर्श । दिवसकरकरप्रभं ज्वलन्तं दितिजसहस्रशतैर्निषेव्यमाणम् ॥

Verse 83

ततो दृष्ट्वा महाभागं कालचक्रमिवागतम् । नारसिंहवपुश्छन्नं भस्मच्छन्नमिवानलम्

ततो दृष्ट्वा महाभागं कालचक्रमिवागतम् । नारसिंहवपुश्छन्नं भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥

Verse 84

हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादो नाम वीर्यवान् । दिव्येन वपुषा सिंहमपश्यद्देवमागतम्

हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादो नाम वीर्यवान् । दिव्येन वपुषा सिंहमपश्यद्देवमागतम् ॥

Verse 85

तं दृष्ट्वा रुक्मशैलाभमपूर्वां तनुमाश्रितम् । विस्मिता दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपुश्च सः

तं दृष्ट्वा रुक्मशैलाभमपूर्वां तनुमाश्रितम् । विस्मिता दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपुश्च सः ॥

Verse 86

प्रह्लाद उवाच । महाराज महाबाहो दैत्यानामादिसंभव । न श्रुतं नैव मे दृष्टं नारसिंहमिदं वपुः

प्रह्लाद उवाच—महाराज महाबाहो दैत्यानामादिसंभव! न श्रुतं नैव मे दृष्टं नारसिंहमिदं वपुः।

Verse 87

अव्यक्तं परमं दिव्यं किमिदं रूपमागतम् । दैत्यांतकरणं घोरं शंसतीव मनो मम

अव्यक्तं परमं दिव्यं किमिदं रूपमागतम्। दैत्यान्तकरणं घोरं शंसतीव मनो मम॥

Verse 88

अस्य देवाः शरीरस्थाः सागराः सरितस्तथा । हिमवान्पारियात्रश्च ये चान्ये कुलपर्वताः

अस्य देवाः शरीरस्थाः सागराः सरितस्तथा। हिमवान्पारियात्रश्च ये चान्ये कुलपर्वताः॥

Verse 89

चंद्रमास्सहनक्षत्रैरादित्या रश्मिभिः सह । धनदो वरुणश्चैव यमः शक्रः शचीपतिः

चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्या रश्मिभिः सह। धनदो वरुणश्चैव यमः शक्रः शचीपतिः॥

Verse 90

मरुतो देवगंधर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । नागा यक्षाः पिशाचाश्च राक्षसा भीमविक्रमाः

मरुतो देवगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः। नागा यक्षाः पिशाचाश्च राक्षसा भीमविक्रमाः॥

Verse 91

ब्रह्मा देवाः पशुपतिर्ललाटस्था भ्रमंति हि । स्थावराणि च सर्वाणि जंगमानि तथैव च

ब्रह्मा देवाश्च पशुपतिश्च ललाटस्थोऽपि नित्यं भ्रमन्ति; तथा स्थावराणि सर्वाणि जङ्गमानि च सर्वशः विचरन्ति।

Verse 92

भवांश्च सहितोस्माभिः सर्वैर्दैत्यगणैर्वृतः । विमानशतसंकीर्णा सर्वा या भवतः सभा

भवानपि अस्माभिः सहितः सर्वैर्दैत्यगणैर्वृतः; भवतः सभा सर्वा विमानशतसंकीर्णा दृश्यते।

Verse 93

सर्वं त्रिभुवनं राजन्लोकधर्मश्च शाश्वतः । दृश्यते नरसिंहेस्मिंस्तथेदं निखिलं जगत्

राजन्, अस्मिन् नरसिंहे त्रिभुवनं समग्रं लोकधर्मश्च शाश्वतः दृश्यते; तथा निखिलं जगदपि अत्रैव दृश्यते।

Verse 94

प्रजापतिश्चात्र मनुर्महात्मा ग्रहाश्च योगाश्च मही नभश्च । उत्पातकालश्च धृतिर्मतिश्च रतिश्च सत्यं च तपो दमश्च

अत्र प्रजापतिश्च मनुर्महात्मा ग्रहाश्च योगाश्च मही नभश्च; उत्पातकालो धृतिर्मतिश्च रतिश्च सत्यं तपो दमश्च दृश्यन्ते।

Verse 95

सनत्कुमारश्च महानुभावो विश्वे च देवा ॠषयश्च सर्वे । क्रोधश्च कामश्च तथैव हर्षो दर्पश्च मोहः पितरश्च सर्वे

सनत्कुमारो महानुभावो विश्वे देवा ऋषयश्च सर्वे; क्रोधः कामस्तथैव हर्षो दर्पो मोहः पितरश्च सर्वे—एते सर्वेऽत्र समाविष्टाः।

Verse 96

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुः प्रभुः । उवाच दानवान्सर्वान्गणांश्च सगणाधिपः

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुः प्रभुः । सर्वान् दानवान् गणांश्च सगणाधिपान् उवाच ॥

Verse 97

मृगेंद्रो गृह्यतामेष अपूर्वां तनुमास्थितः । यदि वा संशयः कश्चिद्वध्यतां वनगोचरः

मृगेन्द्रो गृह्यतामेष अपूर्वां तनुमास्थितः । यदि वा संशयः कश्चिद् वध्यतां वनगोचरः ॥

Verse 98

ते दानवगणास्सर्वे मृगेंद्रं भीमविक्रमम् । परिक्षिपंतो मुदितास्त्रासयामासुरोजसा

ते दानवगणाः सर्वे मृगेन्द्रं भीमविक्रमम् । परिक्षिपन्तो मुदितास्त्रासयामासुरोजसा ॥

Verse 99

सिंहनादं विमुच्याथ नरसिंहो महाबलः । बभंज तां सभां सर्वां व्यादितास्य इवांतकः

सिंहनादं विमुच्याथ नरसिंहो महाबलः । बभञ्ज तां सभां सर्वां व्यादितास्य इवान्तकः ॥

Verse 100

सभायां भज्यमानायां हिरण्यकशिपुः स्वयम् । चिक्षेपास्त्राणि सिंहस्य रोषव्याकुललोचनः

सभायां भज्यमानायां हिरण्यकशिपुः स्वयम् । चिक्षेपास्त्राणि सिंहस्य रोषव्याकुललोचनः ॥

Verse 101

सर्वास्त्राणामथ श्रेष्ठं दंडमस्त्रं सुदारुणम् । कालचक्रं तथा घोरं विष्णुचक्रं तथापरं

अथ सर्वास्त्राणां मध्ये श्रेष्ठं सुदारुणं दण्डमस्त्रं, घोरं कालचक्रं, तथा परं विष्णुचक्रमपि (स वर्णयामास)।

Verse 102

पैतामहं महात्युग्रं त्रैलोक्यनिर्मितं महत् । विचित्रामशनिं चैव शुष्काद्रं चाशनिद्वयम्

पैतामहं महात्युग्रं त्रैलोक्यनिर्मितं महदस्त्रं, विचित्रामशनिं, शुष्काद्रं, तथा अशनि-द्वयमपि (अद्राक्षम्)।

Verse 103

रौद्रं तथोग्रशूलं च कंकालं मुसलं तथा । अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ब्राह्ममस्त्रं तथैव च

रौद्रमस्त्रं, उग्रशूलं, कंकालं, मुसलं, तथा ब्रह्मशिरोऽस्त्रं, ब्राह्ममस्त्रं च (सन्ति)।

Verse 104

नारायणास्त्रमैंद्रं च आग्नेयं शैशिरं तथा । वायव्यं मथनं चैव कपालमथ किंकरम्

नारायणास्त्रम्, ऐन्द्रमस्त्रं, आग्नेयमस्त्रं, शैशिरं, वायव्यं, मथनास्त्रं, कपालास्त्रं, तथा किंकरमस्त्रमपि (सन्ति)।

Verse 105

तथा प्रतिहतां शक्तिं क्रौंचमस्त्रं तथैव च । मोहनं शोषणं चैव संतापनविलापने

तथा प्रतिहता शक्तिः, क्रौंचमस्त्रं च; मोहनं, शोषणं, संतापनं, विलापनं च (अस्त्राणि/शक्तयः)।

Verse 106

कंपनं शातनं चैव महास्त्रं चैव रोधनम् । कालमुद्गरमक्षोभ्यं तापनं च महाबलम्

कम्पनं शातनं चैव महास्त्रं च रोधनम् । कालमुद्गरमक्षोभ्यं तापनं च महाबलम् ॥

Verse 107

संवर्तनं मोहनं च तथा मायाधरं वरम् । गान्धर्वमस्त्रं दयितमसिरत्नं च नंदकम्

संवर्तनं मोहनं च तथा मायाधरं वरम् । गान्धर्वमस्त्रं दयितमसिरत्नं च नन्दकम् ॥

Verse 108

प्रस्वापनं प्रमथनं वारुणं चास्त्रमुत्तमम् । अस्त्रं पाशुपतं चैव यस्या प्रतिहता गतिः

प्रस्वापनं प्रमथनं वारुणं चास्त्रमुत्तमम् । अस्त्रं पाशुपतं चैव यस्या प्रतिहता गतिः ॥

Verse 109

एतान्यस्त्राणि दिव्यानि हिरण्यकशिपुस्तदा । असृजन्नरसिंहस्य दीप्तस्याग्नेरिवाहुतिम्

एतान्यस्त्राणि दिव्यानि हिरण्यकशिपुस्तदा । असृजन्नरसिंहस्य दीप्तस्याग्नेरिवाहुतिम् ॥

Verse 110

अस्त्रैः प्रज्वलितैः सिंहमावृणोदसुरोत्तमः । विवस्वान्घर्मसमये हिमवंतमिवांशुभिः

अस्त्रैः प्रज्वलितैः सिंहमावृणोदसुरोत्तमः । विवस्वान्घर्मसमये हिमवन्तमिवांशुभिः ॥

Verse 111

स ह्यमर्षानिलोद्भूतो दैत्यानां सैन्यसागरः । क्षणेनाप्लावयत्सर्वं मैनाकमिव सागरः

स ह्यमर्षानिलोद्भूतो दैत्यानां सैन्यसागरः । क्षणेनाप्लावयत्सर्वं मैनाकमिव सागरः ॥

Verse 112

प्रासैः पाशैश्च खड्गैश्च गदाभिर्मुसलैस्तथा । वज्रैरशनिभिश्चैव बहुशाखैर्महाद्रुमैः

प्रासैः पाशैश्च खड्गैश्च गदाभिर्मुसलैस्तथा । वज्रैरशनिभिश्चैव बहुशाखैर्महाद्रुमैः ॥

Verse 113

मुद्गरैः कूटपाशैश्च शिलोलूखलपर्वतैः । शतघ्नीभिश्च दीप्ताभिर्दंडैरपि सुदारुणैः

मुद्गरैः कूटपाशैश्च शिलोलूखलपर्वतैः । शतघ्नीभिश्च दीप्ताभिर्दंडैरपि सुदारुणैः ॥

Verse 114

ते दानवाः पाशगृहीतहस्ता महेंद्रतुल्याशनितुल्य वेगाः । समंततोभ्युद्यतबाहुकायाः स्थिताः सशीर्षा इव नागपोताः

ते दानवाः पाशगृहीतहस्ता महेंद्रतुल्याशनितुल्य वेगाः । समंततोभ्युद्यतबाहुकायाः स्थिताः सशीर्षा इव नागपोताः ॥

Verse 115

सुवर्णमालाकुलभूषितांगाः सुतीक्ष्णदंष्ट्राकुलवक्त्रगर्ताः । स्फुरत्प्रभास्ते च सशृंगदेहाश्चीनांशुका भांति यथैव हंसाः

सुवर्णमालाकुलभूषितांगाः सुतीक्ष्णदंष्ट्राकुलवक्त्रगर्ताः । स्फुरत्प्रभास्ते च सशृंगदेहाश्चीनांशुका भांति यथैव हंसाः ॥

Verse 116

सोसृजद्दानवो मायामग्निं वायुं समीरितम् । तमिंद्रस्तोयदैः सार्धं सहस्राक्षो महाद्युतिः

तदा दानवो मायां ससर्ज, अग्निं वायुं च समीरयामास। तां सहस्राक्षो महाद्युतिरिन्द्रः तोयदैः मेघैः सह प्रत्ययोधयत्॥

Verse 117

महता तोयवर्षेण शमयमास पावकम् । तस्यां प्रतिहतायां तु मायायां युधि दानवः

महता तोयवर्षेण स पावकं शमयामास। तस्यां तु युधि प्रतिहतायां मायायां दानवः पुनरपि…॥

Verse 118

असृजद्घोरसंकाशं तमस्तीव्रं समंततः । तमसा संवृते लोके दैत्येष्वात्तायुधेषु च

स घोरसंकाशं तीव्रं तमः समन्ततः असृजत्। तमसा संवृते लोके दैत्येषु च आत्तायुधेषु…॥

Verse 119

स्वतेजसा परिवृतो दिवाकर इवोद्गतः । त्रिशिखां भ्रुकुटीमस्य ददृशुर्दानवा रणे

स्वतेजसा परिवृतः स दिवाकर इव उद्गतः। रणे दानवाः अस्य त्रिशिखां भ्रुकुटीं ददृशुः॥

Verse 120

ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गंगां त्रिपथगामिव । ततः सर्वासु मायासु हतासु दितिनंदनाः

ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गङ्गां त्रिपथगामिव ददर्श। ततः सर्वासु मायासु हतासु दितिनन्दनाः निहताः॥

Verse 121

हिरण्यकशिपुं दैत्या विषण्णाश्शरणं ययुः । ततः प्रज्वलितः क्रोधात्प्रदहन्निव तेजसा

विषण्णा दैत्याः शरणार्थं हिरण्यकशिपुं ययुः। ततः स क्रोधदीप्तोऽभूत्, तेजसा सर्वं प्रदहन्निव।

Verse 122

तस्मिन्क्रुद्धे तु दैत्येंद्रे तमोभूतमभूज्जगत् । आवहः प्रवहश्चैव विवहोथ समीरणः

दैत्येन्द्रे क्रुद्धे सति जगत् तमोमयं बभूव। ततः आवहः प्रवहश्च विवहश्च समीरणश्च ववुः।

Verse 123

परावहस्संवहश्च उद्वहश्च महाबलः । तथा परिवहः श्रीमानुत्पातभयशंसिनः

परावहः संवहश्चोद्वहश्च महाबलः। तथा परिवहः श्रीमान् उत्पातभयशंसिनः।

Verse 124

इत्येवं क्षुभिताः सप्त मरुतो गगनेचराः । ये ग्रहास्सर्वलोकस्य क्षये प्रादुर्भवंति हि

इत्येवं क्षुभिताः सप्त मरुतो गगनेचराः। ये ग्रहाः सर्वलोकस्य क्षये प्रादुर्भवन्ति हि।

Verse 125

ते सर्वे गगने हृष्टाव्यचरंश्च यथासुखम् । अयोगतश्चाप्यचरद्योगं निशि निशाचरः

ते सर्वे गगने हृष्टा व्यचरन् यथासुखम्। अयोगतः स निशाचरः अपि निशि योगमिवाचरत्।

Verse 126

सग्रहः सह नक्षत्रैस्तारापतिररिंदम । विवर्णतां च भगवान्गतो दिवि दिवाकरः

सग्रहः सह नक्षत्रैस्तारापतिः शशाङ्कोऽरिंदम विवर्णतां जगाम; दिवि च भगवान् दिवाकरः अपि वर्णं जहौ।

Verse 127

कृष्णः कबंधश्च तदा लक्ष्यते सुमहान्दिवि । असृजच्चासितां सूर्यो धूमवत्तां विभावसुः

तदा दिवि सुमहान् कृष्णः कबंधः प्रादृश्यत; सूर्योऽपि असितां धूमवत्तां ससर्ज, विभावसुः इव ज्वलन्।

Verse 128

गगनस्थश्च भगवानभीक्ष्णं परिविष्यते । सप्तधूमनिभा घोराः सूर्यादि विसमुत्थिताः

गगनस्थो भगवान् अभिक्ष्णं परिविष्यते; सूर्यादि-दीप्तिभ्यः सप्त धूमनिभा घोराः रूपाणि विसमुत्थिताः।

Verse 129

सोमस्य गगनस्थस्य ग्रहास्तिष्ठंति शृंङ्गगाः । वामे च दक्षिणे चैव स्थितौ शुक्रबृहस्पती

सोमस्य गगनस्थस्य शृङ्गगाः ग्रहाः तिष्ठन्ति; वामे दक्षिणे च एव शुक्रबृहस्पती स्थितौ।

Verse 130

शनैश्चरो लोहितांगो लोहितांगसमद्युतिः । समं समधिरोहंत सर्वे वै गगनेचराः

शनैश्चरो लोहिताङ्गो लोहिताङ्गसमद्युतिः; सर्वे वै गगनेचराः समं समधिरोहन्त।

Verse 131

शृंगाणि शनकैर्घोरा युगांता वर्त्तन ग्रहाः । चंद्रमाश्च सनक्षत्रो ग्रहैः सह तमोनुदः

शनकैरेव घोराणि शृङ्गाणि समुपस्थितानि; युगान्ते कालवृत्तिं नियच्छन्ति ग्रहाः भयङ्कराः। चन्द्रमाः स-नक्षत्रः ग्रहैः सह तमोऽपि नुदन् प्रकाशकरोऽभवत्॥

Verse 132

चराचरविनाशाय रोहिणीं नाभ्यनंदत । गृहीतो राहुणा चन्द्र उल्काभिरभिहन्यते

चराचरविनाशार्थं रोहिणी नाभ्यनन्दत। राहुणा गृहीतो चन्द्र उल्काभिरभिहन्यते॥

Verse 133

उल्काः प्रज्वलिताश्चंद्रे व्यचरंत यथासुखम् । देवानामधिपो देवः सोप्यवर्षत शोणितम्

उल्काः प्रज्वलिताश्चन्द्रे व्यचरन्त यथासुखम्। देवानामधिपो देवः सोऽप्यवर्षत शोणितम्॥

Verse 134

अपतद्गगनादुल्का विद्युद्रूपा महास्वना । अकाले च द्रुमास्सर्वे पुष्प्यंति च फलंति च

गगनादपतदुल्का विद्युद्रूपा महास्वना। अकाले च द्रुमाः सर्वे पुष्प्यन्ति च फलन्ति च॥

Verse 135

लताश्च सफलाः सर्वा या आहुर्दैत्यनाशिकाः । फले फलान्यजायंत पुष्पे पुष्पं तथैव च

लताश्च सफलाः सर्वा या आहुर्दैत्यनाशिकाः। फले फलान्यजायन्त पुष्पे पुष्पं तथैव च॥

Verse 136

उन्मीलंति निमीलंति हसंति प्ररुदंति च । विक्रोशंति च गंभीरं धूमायंते ज्वलंति च

उन्मीलन्ति निमीलन्ति नेत्रे, हसन्ति च प्ररुदन्ति च। विक्रोशन्ति च गम्भीरं, धूमायन्ते ज्वलन्ति च॥

Verse 137

प्रतिमास्सर्वदेवानां कथयंत्यो महद्भयम् । आरण्यैः सह संसृष्टा ग्राम्याश्च मृगपक्षिणः

प्रतिमाः सर्वदेवानां महद्भयं प्रचक्षते। आरण्यैः सह संसृष्टा ग्राम्याश्च मृगपक्षिणः॥

Verse 138

चुक्रुशुर्भैरवं तत्र मृगयुद्ध उपस्थिते । नद्यश्च प्रतिकूलानि वहंति कलुषोदकाः

चुक्रुशुर्भैरवं तत्र मृगयुद्धोपस्थिते। नद्यश्च प्रतिकूलानि वहन्ति कलुषोदकाः॥

Verse 139

न प्राकाशंत च दिशो रक्तरेणुसमाकुलाः । वानस्पत्या न पूज्यंते पूजनार्हाः कथंचन

न प्रकाशन्ति च दिशो रक्तरेणुसमाकुलाः। वानस्पत्याः न पूज्यन्ते पूजनार्हाः कथञ्चन॥

Verse 140

वायुवेगेन हन्यंते भज्यंते प्रणमंति च । तथा च सर्वभूतानां छाया न परिवर्त्तते

वायुवेगेन हन्यन्ते भज्यन्ते प्रणमन्ति च। तथा च सर्वभूतानां छाया न परिवर्तते॥

Verse 141

अपरेण गते सूर्ये सलोकानां युगक्षये । तदा हिरण्यकशिपोर्दैत्यस्योपरिवेश्मनः

अपरेण दिशि सूर्ये गते, लोकानां युगक्षये सति, तदा दैत्यस्य हिरण्यकशिपोः उपरिवेश्मनि तदनन्तरं घटना समभवत्।

Verse 142

भांडागारायुधागारे निविष्टमभवन्मधु । असुराणां विनाशाय सुराणां विजयाय च

मधुः भाण्डागारे च आयुधागारे च प्रविश्य निविष्टः; असुराणां विनाशाय, सुराणां विजयाय च सः तथा चकार।

Verse 143

दृश्यंते विविधोत्पाता घोराघोरनिदर्शनाः । एते चान्ये च बहवो घोररूपाः समुत्थिताः

दृश्यन्ते विविधोत्पाताः घोराः अघोरनिदर्शनाः; एते चान्ये च बहवो घोररूपाः समुत्थिताः।

Verse 144

दैत्येंद्रस्य विनाशाय दृश्यंते रणशंसिनः । मेदिन्यां कंपमानायां दैत्येंद्रेण महात्मनः

दैत्येन्द्रस्य विनाशाय रणशंसिनः उत्पाताः दृश्यन्ते; महात्मना दैत्येन्द्रेण अग्रसरता मेदिनी कम्पमाना बभूव।

Verse 145

महीधरा नागगणा निपेतुरमितौजसः । विषज्वालाकुलैर्वक्त्रैर्विमुंचंतो हुताशनम्

महीधराः नागगणाः अमितौजसः निपेतुः; विषज्वालाकुलैर्वक्त्रैः हुताशनं विमुञ्चन्तः।

Verse 146

चतुःशीर्षाः पंचशीर्षाः सप्तशीर्षाश्च पन्नगाः । वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनंजयौ

चतुर्मुखाः पञ्चमुखाः सप्तमुखाश्च पन्नगाः सन्ति; नागेषु वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनञ्जयौ च प्रसिद्धौ।

Verse 147

एलामुखः कालियश्च महापद्मश्च वीर्यवान् । सहस्रशीर्षश्शुद्धांगो हेमतालध्वजः प्रभुः

एलामुखः कालियश्च महापद्मश्च वीर्यवान्; सहस्रशीर्षः शुद्धाङ्गो हेमतालध्वजः प्रभुश्च (इति नामानि)।

Verse 148

शेषोनंतो महानागो ह्यप्रकंप्यश्च कंपिताः । दीप्यंतेंतर्जलस्थानि पृथिवीविवराणि वै

शेषोऽनन्तो महानागो ह्यप्रकम्प्यः सन् कम्पयति; अन्तर्जलस्थानी पृथिवीविवराणि च दीप्तिमन्ति प्रज्वलन्ति वै।

Verse 149

सप्तदैत्येंद्रकोपेन कंपितानि समंततः । नानातेजोधराश्चापि पातालतलचारिणः

सप्तदैत्येन्द्रकोपेन सर्वं समन्ततः कम्पितम्; पातालतलचारिणो नानातेजोधराश्चापि व्याकुलीभूताः।

Verse 150

पाताले सहसा क्षुब्धे दुष्प्रकंप्याः प्रकंपिताः । हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्तदा संस्पृष्टवान्महीम्

पाताले सहसा क्षुब्धे दुष्प्रकम्प्याः अपि प्रकम्पिताः; तदा हिरण्यकशिपुर्दैत्यः महीम् संस्पृष्टवान् (आक्रान्तवान्)।

Verse 151

संदष्टौष्ठपुटः क्रुद्धो वराह इव पूर्वजः । गंगा भागीरथी चैव कौशिकी सरयूरपि

संदष्टौष्ठपुटः क्रुद्धः स पूर्वजः वराह इव बभौ; गङ्गा भागीरथी चैव कौशिकी सरयूरपि च।

Verse 152

यमुना चाथ कावेरी कृष्णवेणी च निम्नगा । तुंगभद्रा महावेगा नदी गोदावरी तथा

यमुना च तथा कावेरी कृष्णवेणी च निम्नगा; तुङ्गभद्रा महावेगा नदी गोदावरी तथा।

Verse 153

चर्मण्वती च सिंधुश्च तथा नदनदीपतिः । मेलकप्रभवश्चैव शोणो मणिनिभोदकः

चर्मण्वती च सिन्धुश्च तथा नदनदीपतिः; मेलकप्रभवश्चैव शोणो मणिनिभोदकः।

Verse 154

नर्मदा च शुभस्रोतास्तथा वेत्रवती नदी । गोमती गोकुलाकीर्णा तथा पूर्वा सरस्वती

नर्मदा च शुभस्रोता तथा वेत्रवती नदी; गोमती गोकुलाकीर्णा तथा पूर्वा सरस्वती।

Verse 155

महाकालमहीचैव तमसा पुष्पवाहिनी । जंबूद्वीपं रत्नवच्च सर्वरत्नोपशोभितम्

महाकालमही चैव तमसा पुष्पवाहिनी; जम्बूद्वीपं रत्नवच्च सर्वरत्नोपशोभितम्।

Verse 156

सुवर्णपुटकं चैव सुवर्णाकरमंडितम् । महानदश्च लौहित्यश्शैलः कांचनशोभितः

सुवर्णपुटकं नाम स्थानं सुवर्णाकरैर्मण्डितं, तथा महती महानदा नदी, च लौहित्यश्शैलः काञ्चनप्रभया विराजते।

Verse 157

पत्तनं कोशकाराणां कशं च रजताकरम् । मगधाश्च महाग्रामाः पुण्ड्रा उग्रास्तथैव च

कोशकाराणां पत्तनं, कशं च रजताकररूपं; मगधाश्च महाग्रामाः, पुण्ड्राश्च उग्राश्च तथैव सन्ति।

Verse 158

स्रुघ्ना मल्ला विदेहाश्च मालवाः काशि कोसलाः । भवनं वैनतेयस्य दैत्येंद्रेणाभिकंपितम्

स्रुघ्ना मल्ला विदेहाश्च मालवाः काशिकोसलाः; एते सर्वे दैत्येन्द्रेण कम्पिताः, वैनतेयस्य भवनं च तथैवाभिकम्पितम्।

Verse 159

कैलासशिखराकारं यत्कृतं विश्वकर्मणा । रत्नतोयो महाभीमो लौहित्यो नाम सागरः

कैलासशिखराकारो विश्वकर्मणा कृतः; रत्नतोयो महाभीमो लौहित्यो नाम सागरः।

Verse 160

उदयश्च महाशैल उच्छ्रितः शतयोजनम् । सवर्णवेदिकः श्रीमान्मेघपंक्तिनिषेवितः

उदयः महाशैलः शतयोजनमुच्छ्रितः; सवर्णवेदिकः श्रीमान् मेघपंक्तिनिषेवितश्च।

Verse 161

भ्राजमानोर्कसदृशैर्जातरूपमयैर्द्रुमैः । सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः

भ्राजमानोऽर्कसदृशैर्जातरूपमयैर्द्रुमैः—सालैस्तालैस्तमालैश्च पुष्पितैः कर्णिकारैश्च सः प्रदेशः समलङ्कृतः।

Verse 162

अयोमुखश्च विख्यातः सर्वतो धातुमंडितः । तमालवनगंधश्च पर्वतो मलयः शुभः

अयोमुखो नाम विख्यातः पर्वतः सर्वतो धातुमण्डितः; तमालवनगन्धेन च शुभो मलयपर्वतः सुरभिः।

Verse 163

सुराष्ट्राश्च सबाह्लीकाश्शूद्राभीरास्तथैव च । भोजाः पांड्याश्च वंगाश्च कलिंगास्ताम्रलिप्तकाः

सुराष्ट्राः सबाह्लीकाश्च शूद्राभीरास्तथैव च; भोजाः पाण्ड्याश्च वङ्गाश्च कलिङ्गास्ताम्रलिप्तकाः।

Verse 164

तथैव पौंड्राः शुभ्राश्च वामचूडास्सकेरलाः । क्षोभितास्तेन दैत्येन देवाश्चाप्सरसां गणाः

तथैव पौण्ड्राः शुभ्राश्च वामचूडाः सकेरलाः; तेन दैत्येन क्षोभिताः देवाश्चाप्सरसां गणाः।

Verse 165

अगस्त्यभवनं चैव यदगस्त्यकृतं पुरा । सिद्धचारणसंघैश्च विप्रकीर्णं मनोहरम्

अगस्त्येन पुरा स्वयंकृतं यदगस्त्यभवनं, तच्च मनोहरं सिद्धचारणसंघैश्च विप्रकीर्णं बभूव।

Verse 166

विचित्रनानाविहगं सपुष्पितमहाद्रुमम् । जातरूपमयैः शृंगैरप्सरोगणसेवितम्

विचित्रनानाविहगैः परिपूर्णं, सुमनोहरमहाद्रुमैः सपुष्पितम् । जातरूपमयशृङ्गैः शोभितं, अप्सरोगणैः सेवितं च ॥

Verse 167

गिरिः पुष्पितकश्चैव लक्ष्मीवान्प्रियदर्शनः । उत्थितः सागरं भित्वा विश्रामश्चंद्रसूर्ययोः

पुष्पितो गिरिरप्येष लक्ष्मीवान् प्रियदर्शनः । सागरं भित्त्वा समुत्थाय चन्द्रसूर्ययोर्विश्रामभूः अभवत् ॥

Verse 168

रराज स महाशृंगैर्गगनं विलिखन्निव । चंद्रसूर्यांशुसंकाशैः सागरांबुसमावृतैः

स महाशृङ्गैः रराज, गगनं विलिखन्निव । चन्द्रसूर्यांशुसंकाशैः, सागराम्बुसमावृतैः ॥

Verse 169

विद्युत्त्वान्पर्वतः श्रीमानायतः शतयोजनम् । विद्युतां यत्र संपाता निपात्यंते नगोत्तमे

विद्युत्त्वान् नाम पर्वतः श्रीमान् शतयोजनायतः । यत्र विद्युत्संपाताः नगोत्तमे निपतन्ति ॥

Verse 170

ऋषभः पर्वतश्चैव श्रीमानृषभसंस्थितः । कुंजरः पर्वतः श्रीमानगस्त्यस्य गृहं शुभम्

ऋषभो नाम पर्वतः श्रीमान्, ऋषभसंस्थितः शुभः । कुंजरः पर्वतः श्रीमान्, अगस्त्यस्य गृहं शुभम् ॥

Verse 171

विमलाख्या च दुर्द्धर्षा सर्पाणां मालती पुरी । तथा भोगवती चापि दैत्येंद्रेणाभिकंपिता

विमलाख्या दुर्द्धर्षा, सर्पाणां मालतीपुरी, तथा भोगवती चापि—एताः सर्वाः दैत्येन्द्रेणाभिकम्पिताः।

Verse 172

महासेनगिरिश्चैव पारियात्रश्च पर्वतः । चक्रवांश्च गिरिश्रेष्ठो वाराहश्चैव पर्वतः

महासेनगिरिश्चैव पारियात्रश्च पर्वतः। चक्रवांश्च गिरिश्रेष्ठो वाराहश्चैव पर्वतः॥

Verse 173

प्राग्ज्योतिषपुरं चापि जातरूपमयं शुभम् । यस्मिन्नुवास दुष्टात्मा नरको नाम दानवः

प्राग्ज्योतिषपुरं चापि जातरूपमयं शुभम्। यस्मिन्नुवास दुष्टात्मा नरको नाम दानवः॥

Verse 174

मेघश्च पर्वतश्रेष्ठो मेघगंभीरनिस्स्वनः । षष्टिस्तत्र सहस्राणि पर्वतानां विशांपते

मेघश्च पर्वतश्रेष्ठो मेघगंभीरनिस्स्वनः। षष्टिस्तत्र सहस्राणि पर्वतानां विशांपते॥

Verse 175

तरुणादित्यसंकाशो मेरुश्चैव महान्गिरिः । यक्षराक्षसगंधर्वैर्नित्यं सेवितकंदरः

तरुणादित्यसंकाशो मेरुश्चैव महान्गिरिः। यक्षराक्षसगन्धर्वैर्नित्यं सेवितकन्दरः॥

Verse 176

हेमगर्भो महासेनस्तथा मेघसखो गिरिः । कैलासश्चैव शैलेंद्रो दानवेंद्रेण कंपितः

हेमगर्भो महासेनस्तथा मेघसखो गिरिः । कैलासश्चैव शैलेंद्रो दानवेंद्रेण कंपितः ॥

Verse 177

हेमपुष्करसञ्छन्नं तेन वैखानसं सरः । कंपितं मानसं चैव हंसकारंडवाकुलम्

हेमपुष्करसञ्छन्नं तेन वैखानसं सरः । कंपितं मानसं चैव हंसकारंडवाकुलम् ॥

Verse 178

त्रिशृंगः पर्वतश्रेष्ठः कुमारी च सरिद्वरा । तुषारचयसंच्छन्नो मंदरश्चापि पर्वतः

त्रिशृंगः पर्वतश्रेष्ठः कुमारी च सरिद्वरा । तुषारचयसंच्छन्नो मंदरश्चापि पर्वतः ॥

Verse 179

उशीरबीजश्च गिरिर्भद्रप्रस्थस्तथाद्रिराट् । प्रजापतिगिरिश्चैव तथा पुष्करपर्वतः

उशीरबीजश्च गिरिर्भद्रप्रस्थस्तथाद्रिराट् । प्रजापतिगिरिश्चैव तथा पुष्करपर्वतः ॥

Verse 180

देवाभः पर्वतश्चैव तथा वै वालुकागिरिः । क्रौंचः सप्तर्षिशैलश्च धूम्रवर्णश्च पर्वतः

देवाभः पर्वतश्चैव तथा वै वालुकागिरिः । क्रौंचः सप्तर्षिशैलश्च धूम्रवर्णश्च पर्वतः ॥

Verse 181

एते चान्ये च गिरयो देशा जनपदास्तथा । नद्यः ससागराः सर्वाः दानवेनाभिकंपिताः

एते चान्ये च गिरयो देशा जनपदास्तथा । नद्यः ससागराः सर्वाः दानवेनाभिकम्पिताः ॥

Verse 182

कपिलश्च महीपुत्रो व्याघ्रवांश्च प्रकंपितः । खेचराश्च निशापुत्राः पातालतलवासिनः

कपिलश्च महीपुत्रो व्याघ्रवांश्च प्रकम्पितः । खेचराश्च निशापुत्राः पातालतलवासिनः ॥

Verse 183

गणस्तथापरो रौद्रो मेघनामांकुशायुधः । ऊर्द्ध्वगो भीमवेगश्च सर्व एतेभिकंपिताः

गणस्तथापरो रौद्रो मेघनामाङ्कुशायुधः । ऊर्द्ध्वगो भीमवेगश्च सर्व एतेऽभिकम्पिताः ॥

Verse 184

गदी शूली करालश्च हिरण्यकशिपुस्तथा । जीमूतघननिर्घोषो जीमूत इव वेगवान्

गदी शूली करालश्च हिरण्यकशिपुस्तथा । जीमूतघननिर्घोषो जीमूत इव वेगवान् ॥

Verse 185

देवारिर्दितिजो दृप्तो नृसिंहं समुपाद्रवत् । स तु तेन ततस्तीक्ष्णैर्मृगेंद्रेण महानखैः

देवारिर्दितिजो दृप्तो नृसिंहं समुपाद्रवत् । स तु तेन ततस्तीक्ष्णैर्मृगेन्द्रेण महानखैः ॥

Verse 186

तदोंकारसहायेन विदार्य निहतो युधि । मही च कालश्च शशीनभश्च ग्रहास्स सूर्याश्च दिशश्च सर्वाः

तद्ॐकारसहायेन विदार्य स युधि निहतः। तदा मही कालश्च शशी नभश्च ग्रहाः सूर्याश्च दिशः सर्वाश्च कम्पिताः॥

Verse 187

नद्यश्च शैलाश्च महार्णवाश्च गताः प्रसादं दितिपुत्रनाशात् । ततः प्रमुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः

नद्यश्च शैलाश्च महार्णवाश्च दितिपुत्रनाशात् प्रसादं गताः। ततः प्रमुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः॥

Verse 188

तुष्टुवुर्नामभिर्दिव्यैरादिदेवं सनातनम् । यत्त्वया विधृतं देव नारसिंहमिदं वपुः

तुष्टुवुर्नामभिर्दिव्यैरादिदेवं सनातनम्। यत् त्वया विधृतं देव नारसिंहमिदं वपुः॥

Verse 189

एतदेवार्चयिष्यंति परापरविदो जनाः । ब्रह्मोवाच । भवान्ब्रह्मा च रुद्रश्च महेंद्रो देवसत्तमः

एतदेवार्चयिष्यन्ति परापरविदो जनाः। ब्रह्मोवाच—भवान् ब्रह्मा च रुद्रश्च महेन्द्रो देवसत्तमः॥

Verse 190

भवान्कर्त्ता विकर्त्ता च लोकानां प्रभवोऽव्ययः । परां च सिद्धिं च परं च सत्वं परं रहस्यं परमं हविश्च

भवान् कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवोऽव्ययः। परां च सिद्धिं च परं च सत्त्वं परं रहस्यं परमं हविश्च॥

Verse 191

परं च धर्मं परमं यशश्च त्वामाहुरग्र्यं परमं पुराणम् । परं च सत्यं परमं तपश्च परं पवित्रं परमं च मार्गं

परं धर्मं परं यशश्च त्वमेव—अग्र्यं परमं पुराणमिति त्वामाहुः। परं सत्यं परं तपश्च, परं पवित्रं परमो मार्गश्च त्वमेव॥

Verse 192

परं च यज्ञं परमं च होत्रं त्वामाहुरग्य्रं परमं पुराणम् । परं शरीरं परमं च ब्रह्म परं च योगं परमां च वाणीम्

परं यज्ञं परं होत्रं त्वमेव—अग्र्यं परमं पुराणमिति त्वामाहुः। परं शरीरं परं ब्रह्म, परं योगं परमा वाणी च त्वमेव॥

Verse 193

परं रहस्यं परमां गतिं च त्वामाहुरग्य्रं परमं पुराणम् । एवमुक्त्वा तु भगवान्सर्वलोकपितामहः

परं रहस्यं परमा गतिश्च त्वमेव—अग्र्यं परमं पुराणमिति त्वामाहुः। एवमुक्त्वा तु भगवान् सर्वलोकपितामहः…॥

Verse 194

स्तुत्वा नारायणं देवं ब्रह्मलोकं गतः प्रभुः । ततो नदत्सु तूर्येषु नृत्यंतीष्वप्सरःसु च

स्तुत्वा नारायणं देवं ब्रह्मलोकं गतः प्रभुः। ततो नदत्सु तूर्येषु नृत्यन्तीष्वप्सरःसु च…॥

Verse 195

क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जगाम हरिरीश्वरः । नारसिंहं वपुर्देवः स्थापयित्वा सुदीप्तिमान्

क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जगाम हरिरीश्वरः। नारसिंहं वपुर्देवः स्थापयित्वा सुदीप्तिमान् बभौ॥

Verse 196

पौराणं रूपमास्थाय प्रययौ गरडध्वजः । अष्टचक्रेण यानेन भूतियुक्तेन भास्वता

पौराणं वपुरास्थाय गरुडध्वज ईश्वरः । अष्टचक्रेण दिव्येन भूतियुक्तेन भास्वता यानेन प्रययौ प्रभुः ॥

Verse 197

अव्यक्तप्रकृतिर्देवः स्वस्थानं गतवान्प्रभुः

अव्यक्तप्रकृतिर्देवः प्रभुः स्वस्थानमागतवान् । निजं धाम पुनः प्राप्य स्थितवान् परमेश्वरः ॥