
सूतो नारदस्य भक्त्या हृष्टस्य सनकं प्रति प्रश्नं वर्णयति। नारदः पृच्छति—किं क्षेत्रं किं तीर्थं च सर्वोत्तमम्। सनकः रहस्यं ब्रह्मोपदेशं तथा तीर्थप्रशंसां वदन् प्रयागे गङ्गायमुनयोः संगमं सर्वक्षेत्रतीर्थेषु श्रेष्ठतमं देवर्षिमनुभिः सेवितं घोषितवान्। गङ्गाया विष्णुपादसमुद्भवत्वं, तन्नामस्मरणोच्चारणदर्शनस्पर्शनस्नानादिभिः पापक्षयः, एकबिन्दुनापि परमगतिर्लभ्यते इति माहात्म्यं विस्तरेणोक्तम्। ततः काशी-वाराणसी-अविमुक्तस्य स्तुतिः, अन्तकाले स्मरणेन शिवपदप्राप्तिश्च, तथापि संगमस्यातिश्रेष्ठता प्रतिपादिता। हरिशङ्करब्रह्मणां अभेदबोधः, भेददृष्टेः निषेधश्च उपदिश्यते। अन्ते पुराणपाठकस्य सत्कारः पुराणश्रवणं च गङ्गाप्रयागफलसमं, तथा गङ्गा गायत्री तुलसी च दुर्लभा मोक्षसाधनानि इति समापनम्।
Verse 1
सूत उवाच । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं श्रुत्वा प्रीतस्तु नारदः । पुनः पप्रच्छ सनकं ज्ञानविज्ञानपारगम् ॥ १ ॥
सूत उवाच । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं श्रुत्वा प्रीतो मुनिवरो नारदः । पुनः सनकं ज्ञानविज्ञानपारगं पप्रच्छ ॥१॥
Verse 2
नारद उवाच । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । परया दयया तथवं ब्रूहिं शास्त्रार्थपारग ॥ २ ॥
नारद उवाच । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । परया दयया मे ब्रूहि शास्त्रार्थपारग ॥२॥
Verse 3
सनक उवाच । शुणु ब्रह्मन्तरं गुह्यं सर्वसंपत्करं परम् । दुःस्वन्पनाशनं पुण्यं धर्म्यं पापहरं शुभम् ॥ ३ ॥
सनक उवाच । शृणु ब्रह्मणोऽन्तरं गुह्यं परमं सर्वसंपत्करम् । दुःस्वप्ननाशनं पुण्यं धर्म्यं पापहरं शुभम् ॥३॥
Verse 4
श्रोतव्यं मुनिभिर्नित्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वरोगप्रशमनमायुर्वर्ध्दनकारणम् ॥ ४ ॥
एतन्मुनिभिर्नित्यं श्रोतव्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वरोगप्रशमनमायुर्वर्धनकारणम् ॥४॥
Verse 5
क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । गङ्गायमुनयोर्योगं वदन्ति परमर्षयः ॥ ५ ॥
क्षेत्राणां मध्ये परमं क्षेत्रं, तीर्थानां च तथैवोत्तमम्। गङ्गायमुनयोः पवित्रः संगमः—इति परमर्षयः प्राहुः॥
Verse 6
सितासितोदकं तीर्थं ब्रह्माद्याः सर्वदेवताः । मुनयो मनवश्चैव सेवन्ते पुण्यकाङ्क्षिणः ॥ ६ ॥
सितासितोदकं नाम तीर्थं पुण्यप्रदं परम्। ब्रह्माद्याः सर्वदेवाश्च मुनयो मनवस्तथा सेवन्ते पुण्यकाङ्क्षिणः॥
Verse 7
गङ्गा पुण्यनदी ज्ञेया यतो विष्णुपदोद्भवा । रविजा यमुना ब्रह्मंस्तयोर्योगः शुभावहः ॥ ७ ॥
गङ्गा पुण्यनदी ज्ञेया विष्णुपादोद्भवा यतः। रविजा यमुना ब्रह्मन् तयोः संगमः शुभप्रदः॥
Verse 8
स्मृतार्तिनाशिनी गङ्गा नदीनां प्रवरा मुने । सर्वपापक्षयकरी सर्वोपद्रवनाशिनी ॥ ८ ॥
स्मरणादेव दुःखहन्त्री गङ्गा नदीनां वरा मुने। सर्वपापक्षयकरी सर्वोपद्रवनाशिनी॥
Verse 9
यानि क्षेत्राणि पुण्यानि समुद्रान्ते महीतले । तेषां पुण्यतमं ज्ञेयं प्रयागाख्यं महामुने ॥ ९ ॥
समुद्रपर्यन्ते महीतले यानि पुण्यक्षेत्राणि सन्ति। तेषां मध्ये प्रयागाख्यं पुण्यतमं विद्धि महामुने॥
Verse 10
इयाज वेधा यज्ञेन यत्र देवं रमापतिम् । तथैव मुनयः सर्वे चक्रश्च विविधान्मखान् ॥ १० ॥
तत्र वेधा यज्ञेन रमापतिं देवं सम्यग् इयाज; तथैव सर्वे मुनयश्च विविधांश्च मखान् चक्रुः।
Verse 11
सर्वतीर्थाभिषेकाणि यानि पुण्यानि तानि वै । गङ्गाबिन्द्वभिषेकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ११ ॥
सर्वतीर्थाभिषेकैः यानि पुण्यानि लभ्यन्ते तानि सत्यानि; गङ्गाबिन्द्वभिषेकस्य तु षोडशीं कलामपि न अर्हन्ति।
Verse 12
गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शते स्थितः । सोऽपि मुच्येत पापेभ्यः किमु गङ्गाभिषेकवान् ॥ १२ ॥
गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयात् योजनानां शते स्थितः; सोऽपि पापेभ्यः मुच्येत, किं पुनर्गङ्गाभिषेकवान्।
Verse 13
विष्णुपादोद्भवा देवी विश्वेश्वरशिरः स्थिता । संसेव्या मुनिभिर्देवः किं पुनः पामरैर्जनै ॥ १३ ॥
विष्णुपादोद्भवा देवी विश्वेश्वरशिरःस्थिता; संसेव्या मुनिभिः, किं पुनः पामरैर्जनैः।
Verse 14
यत्सैकतं ललाटे तु ध्रियते मनुजोत्तमैः । तत्रैव नेत्रं विज्ञेयं विध्यर्द्धाधः समुज्ज्वलत् ॥ १४ ॥
यत्सैकतं ललाटे तु मनुजोत्तमैर्ध्रियते; तत्रैव नेत्रं विज्ञेयं विध्यर्धाधः समुज्ज्वलत्।
Verse 15
यन्मज्जनं महापुण्यं दुर्लभं त्रिदिवौकसाम् । सारूप्यदायकं विष्णोः किमस्मात्कथ्यते परम ॥ १५ ॥
यन्मज्जनं महापुण्यं त्रिदिवौकसामपि दुर्लभम् । विष्णोः सारूप्यदं चैतत्—अस्मात् परं किमुच्यते ॥
Verse 16
यत्र स्नाताः पापिनोऽपि सर्वपापविवर्जिताः । महद्विमानमारूढाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ १६ ॥
यत्र स्नाताः पापिनोऽपि सर्वपापविवर्जिताः । महद्विमानमारूढाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥
Verse 17
यत्र स्नाता महात्मानः पितृमातृकुलानि वै । सहस्राणि समुद्धृत्य विष्णुलोके व्रजन्ति वै ॥ १७ ॥
यत्र स्नाता महात्मानः पितृमातृकुलानि वै । सहस्राणि समुद्धृत्य विष्णुलोके व्रजन्ति वै ॥
Verse 18
स स्नातः सर्वतीर्थेषु यो गङ्गां स्मरति द्विज । पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषु स्थितवान्नात्र संशयः ॥ १८ ॥
स स्नातः सर्वतीर्थेषु यो गङ्गां स्मरति द्विज । पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषु स्थितवान्नात्र संशयः ॥
Verse 19
यत्र स्नातं नरं दृष्ट्वा पापोऽपि स्वर्गभूमिभाक् । मदङ्गस्पर्शेमात्रेण देवानामाधिपो भवेत् ॥ १९ ॥
यत्र स्नातं नरं दृष्ट्वा पापोऽपि स्वर्गभूमिभाक् । मदङ्गस्पर्शमात्रेण देवानामाधिपो भवेत् ॥
Verse 20
तुलसीमूलसंभूता द्विजपादोद्भवा तथा । गङ्गोद्भवा तु मृल्लोकान्नयत्यच्युतरूपताम् ॥ २० ॥
तुलसीमूलसमुद्भूता मृद्, तथा द्विजपादसम्भवा मृद्, विशेषतः गङ्गाजन्मा मृद्—एषा लोके जनान् अच्युतरूपतां नयति ॥
Verse 21
गङ्गा च तुलसी चैव हरिभक्तिरचञ्चला । अत्यन्तदुर्ल्लभा नॄणां भक्तिर्द्धर्मप्रवक्तरि ॥ २१ ॥
गङ्गा तुलसी च, हरौ अचञ्चला भक्तिश्च—एतानि नॄणां अत्यन्तदुर्लभानि; तथा सद्धर्मप्रवक्तरि गुरौ भक्तिरपि दुर्लभा ॥
Verse 22
सद्धर्मवक्तुः पदसंभवां मृदं गङ्गोद्भवां चैव तथा तुलस्याः । मूलोद्भवां भक्तियुतो मनुष्यो धृत्वा शिरस्येति पदं च विष्णोः ॥ २२ ॥
सद्धर्मवक्तुः पदसम्भवां मृदं गङ्गोद्भवां च तथा तुलसीमूलोद्भवां मृदं—भक्तियुतो मनुष्यः शिरसि धृत्वा विष्णोः पदं प्राप्नोति ॥
Verse 23
कदा यास्याम्यहं गङ्गां कदा पश्यामि तामहम् । वाञ्च्छत्यपि च यो ह्येवं सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् ॥ २३ ॥
कदा गङ्गां यास्यामि, कदा तां पश्यामि—इति यो वाञ्छति, स अपि विष्णुपदं व्रजति ॥
Verse 24
गङ्गाया महिमा ब्रह्मन्वक्तुं वर्षशतैरपि । न शक्यते विष्णुनापि किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २४ ॥
ब्रह्मन्, गङ्गाया महिमा वर्षशतैरपि वक्तुं न शक्यते; विष्णुनापि न पूर्णतः—किं पुनः अन्यैः बहुभाषितैः ॥
Verse 25
अहो माया जगत्सर्वं मोहयत्येतदद्भुतम् । यतो वै नरकं यान्ति गङ्गानाम्नि स्थितेऽपि हि ॥ २५ ॥
अहो माया जगत्सर्वं मोहयत्येतदद्भुतम् । यतो वै नरकं यान्ति गङ्गानाम्नि स्थितेऽपि हि ॥
Verse 26
संसारदुःख विच्छेदि गङ्गानाम प्रकीर्तितम् । तथा तुलस्या भक्तिश्च हरिकीर्तिप्रवक्तरि ॥ २६ ॥
संसारदुःखविच्छेदि गङ्गानाम प्रकीर्तितम् । तथा तुलस्या भक्तिश्च हरिकीर्तिप्रवक्तरि ॥
Verse 27
सकृदप्युच्चरेद्यस्तु गङ्गेत्येवाक्षरद्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २७ ॥
सकृदप्युच्चरेद्यस्तु गङ्गेत्येवाक्षरद्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
Verse 28
योजनत्रितयं यस्तु गङ्गायामधिगच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं समेति हि ॥ २८ ॥
योजनत्रितयं यस्तु गङ्गायामधिगच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं समेति हि ॥
Verse 29
सेयं गङ्गा महापुण्या नदी भक्त्या निषेविता । मेषतौलिमृगार्केषु पावयत्यखिलं जगत् ॥ २९ ॥
सेयं गङ्गा महापुण्या नदी भक्त्या निषेविता । मेषतौलिमृगार्केषु पावयत्यखिलं जगत् ॥
Verse 30
गोदावरी भीमरथी कृष्णा रेवा सरस्वती । तुङ्गभद्रा च कावेरी कालिन्दी बाहुदा तथा ॥ ३० ॥
गोदावरी भीमरथी कृष्णा रेवा सरस्वती । तुङ्गभद्रा च कावेरी कालिन्दी बाहुदा तथा ॥ ३० ॥
Verse 31
वेत्रवती ताम्रपर्णी सरयूश्च द्विजोत्तम । एवमादिषु तीर्थेषु गङ्गा मुख्यतमा स्मृता ॥ ३१ ॥
वेत्रवती ताम्रपर्णी सरयूश्च द्विजोत्तम । एवमादिषु तीर्थेषु गङ्गा मुख्यतमा स्मृता ॥ ३१ ॥
Verse 32
यथा सर्वगतो विष्णुर्जगव्द्याप्य प्रतिष्टितः । तथेयं व्यापिनी गङ्गा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ३२ ॥
यथा सर्वगतो विष्णुर्जगव्द्याप्य प्रतिष्टितः । तथेयं व्यापिनी गङ्गा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ३२ ॥
Verse 33
अहो गङ्गा जगद्धात्री स्नानपानादिभिर्जगत् । पुनाति पावनीत्येषा न कथं सेव्यते नृभिः ॥ ३३ ॥
अहो गङ्गा जगद्धात्री स्नानपानादिभिर्जगत् । पुनाति पावनीत्येषा न कथं सेव्यते नृभिः ॥ ३३ ॥
Verse 34
तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । वाराणसीति विख्यातं सर्वदेवनिषेवितम् ॥ ३४ ॥
तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । वाराणसीति विख्यातं सर्वदेवनिषेवितम् ॥ ३४ ॥
Verse 35
ते एव श्रवणे धन्ये संविदाते बहुश्रुतम् । इह श्रुतिमतां पुंसां काशी याभ्यां श्रुताऽसकृत् ॥ ३५ ॥
ते एव श्रवणे धन्ये ये श्रवणेन बहुश्रुतं संविदाते। इह श्रुतिमतां पुंसां काशी नाम श्रुताऽसकृत् प्रशस्यते॥
Verse 36
ये यं स्मरन्ति संस्थानमविमुक्तं द्विजोत्तमम् । निर्धूतसर्वपापास्ते शिवलोकं व्रजन्ति वै ॥ ३६ ॥
ये यं स्मरन्त्यविमुक्तं संस्थानं द्विजोत्तम। ते सर्वपापनिर्धूताः शिवलोकं व्रजन्ति वै॥
Verse 37
योजनानां शतस्थोऽपि अविमुक्तं स्मरेद्यदि । बहुपातकपूर्णोऽपि पदं गच्छत्यनामयम् ॥ ३७ ॥
योजनानां शतस्थोऽपि यद्यविमुक्तं स्मरेत् नरः। बहुपातकपूर्णोऽपि पदं गच्छत्यनामयम्॥
Verse 38
प्राणप्रयाणसमये योऽविमुक्तं स्मरेद्द्विज । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शैवं पदमवाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
प्राणप्रयाणसमये योऽविमुक्तं स्मरेद्द्विज। सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शैवं पदमवाप्नुयात्॥
Verse 39
काशीस्मरणजं पुण्यं भुक्त्वा स्वर्गे तदन्ततः । पृथिव्यामेकराड् भूत्वा काशीं प्राप्य च मुक्तिभाक् ॥ ३९ ॥
काशीस्मरणजं पुण्यं स्वर्गे भुक्त्वा तदन्ततः। पृथिव्यामेकराड् भूत्वा काशीं प्राप्य च मुक्तिभाक्॥
Verse 40
बहुनात्र किमुक्तेन वाराणस्या गुणान्प्रति । नामापि गृह्णातां काश्याश्चतुर्वर्गो न दूरतः ॥ ४० ॥
बहुनात्र किमुक्तेन वाराणस्याः गुणान् प्रति। काशीनामापि ये गृह्णन्ति तेषां चतुर्वर्गो न दूरतः॥
Verse 41
गङ्गायमुनयोर्योगोऽधिकः काश्या अपि द्विज । यस्य दर्शनमात्रेण नरा यान्ति परां गतिम् ॥ ४१ ॥
गङ्गायमुनयोः सङ्गमोऽधिकः काश्याः अपि द्विज। यस्य दर्शनमात्रेण नरा यान्ति परां गतिम्॥
Verse 42
मकरस्थे रवौ गङ्गा यत्र कुत्रावगाहिता । पुनाति स्नानपानाद्यैर्नयन्तीन्द्रपुरं जगत् ॥ ४२ ॥
मकरस्थे रवौ गङ्गा यत्र कुत्रावगाहिता। स्नानपानादिभिः पुण्यैः पुनाति जगदिन्द्रपुरं नयति॥
Verse 43
यो गङ्गां भजते नित्यं शंकरो लोकशंकरः । लिङ्गरूपीं कथं तस्या महिमा परिकीर्त्यते ॥ ४३ ॥
यो गङ्गां भजते नित्यं शंकरो लोकशंकरः। लिङ्गरूप्यां कथं तस्याः महिमा परिकीर्त्यते॥
Verse 44
हरिरूपधरं लिङ्गं लिङ्गरूपधरो हरिः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृच्चानयोः कुधीः ॥ ४४ ॥
हरिरूपधरं लिङ्गं लिङ्गरूपधरो हरिः। ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृच्चानयोः कुधीः॥
Verse 45
अनादिनिधने देवे हरिशंकरसंज्ञिते । अज्ञानसागरे मग्ना भेदं कुर्वन्ति पापिनः ॥ ४५ ॥
अनादिनिधने देवे हरिशंकरसंज्ञिते । अज्ञानसागरे मग्ना भेदं कुर्वन्ति पापिनः ॥
Verse 46
यो देवो जगतामीशः कारणानां च कारणम् । युगान्ते निगदन्त्येतद्रुद्ररूपधरो हरिः ॥ ४६ ॥
यो देवो जगतामीशः कारणानां च कारणम् । युगान्ते निगदन्त्येतद्रुद्ररूपधरो हरिः ॥
Verse 47
रुद्रो वै विष्णुरुपेण पालयत्यखिलंजगत् । ब्रह्मरुपेण सृजति प्रान्तेः ह्येतत्त्रयं हरः ॥ ४७ ॥
रुद्रो वै विष्णुरुपेण पालयत्यखिलंजगत् । ब्रह्मरुपेण सृजति प्रान्तेः ह्येतत्त्रयं हरः ॥
Verse 48
हरिशंकरयोर्मध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः । भेदं करोति सोऽभ्येति नरकं भृशदारुणम् ॥ ४८ ॥
हरिशंकरयोर्मध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः । भेदं करोति सोऽभ्येति नरकं भृशदारुणम् ॥
Verse 49
हरं हरिं विधातारं यः पश्यत्येकरूपिणम् । स याति परमानन्दं शास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ४९ ॥
हरं हरिं विधातारं यः पश्यत्येकरूपिणम् । स याति परमानन्दं शास्त्राणामेष निश्चयः ॥
Verse 50
योऽसावनादिः सर्वज्ञो जगतामादिकृद्विभुः । नित्यं संनिहितस्तत्र लिङ्गरूपी जनार्दनः ॥ ५० ॥
योऽसावनादिः सर्वज्ञो जगतामादिकृद्विभुः । नित्यं संनिहितस्तत्र लिङ्गरूपी जनार्दनः ॥
Verse 51
काशीविश्वेश्वरं लिङ्गं ज्योतिर्लिङ्गं तदुच्यते । तं दृष्ट्वा परमं ज्योतिराप्नोति मनुजोत्तमः ॥ ५१ ॥
काशीविश्वेश्वरं लिङ्गं ज्योतिर्लिङ्गं तदुच्यते । तं दृष्ट्वा परमं ज्योतिराप्नोति मनुजोत्तमः ॥
Verse 52
काशीप्रदक्षिणा येन कृता त्रैलोक्यपावनी । सप्तद्वीपासाब्धिशैला भूः परिक्रमितामुना ॥ ५२ ॥
काशीप्रदक्षिणा येन कृता त्रैलोक्यपावनी । सप्तद्वीपासाब्धिशैला भूः परिक्रमितामुना ॥
Verse 53
धातुमृद्दारपाषाणलेख्याद्या मूर्तयोऽमलाः । शिवस्य वाच्युतस्यापि तासु संनिहितो हरिः ॥ ५३ ॥
धातुमृद्दारपाषाणलेख्याद्या मूर्तयोऽमलाः । शिवस्य वाच्युतस्यापि तासु संनिहितो हरिः ॥
Verse 54
तुलसीकाननं यत्र यत्र पह्मवनं द्विजा । पुराणपठनं यत्र यत्र संनिहितो हरिः ॥ ५४ ॥
तुलसीकाननं यत्र यत्र पद्मवनं द्विजा । पुराणपठनं यत्र यत्र संनिहितो हरिः ॥
Verse 55
पुराणसंहितावक्ता हरिरित्यभिधीयते । तद्भक्तिं कुर्वतां नॄणां गङ्गास्नानं दिने दिने ॥ ५५ ॥
पुराणसंहितायाः वक्ता हरिरेवाभिधीयते । तद्भक्तिं कुर्वतां नॄणां गङ्गास्नानं दिने दिने ॥
Verse 56
पुराणश्रवणे भक्तिर्गङ्गास्नानसमा द्विज । तद्वक्तरि च या भक्तिः सा प्रयागोपमा स्मृता ॥ ५६ ॥
पुराणश्रवणे भक्तिर्गङ्गास्नानसमा द्विज । तद्वक्तरि च या भक्तिः सा प्रयागोपमा स्मृता ॥
Verse 57
पुराणधर्मकथनैर्यः समुद्धरते जगत् । संसारसागरे मग्नं स हरिः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥
पुराणधर्मकथनैर्यः समुद्धरते जगत् । संसारसागरे मग्नं स हरिः परिकीर्तितः ॥
Verse 58
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः । नास्ति विष्णुसमं दैवं नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ५८ ॥
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः । नास्ति विष्णुसमं दैवं नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥
Verse 59
वर्णानां ब्राह्मणः श्रेष्टस्तारकाणां यथा शशी । यथा पयोधिः सिन्धूनां तथा गङ्गा परा स्मृता ॥ ५९ ॥
वर्णानां ब्राह्मणः श्रेष्टस्तारकाणां यथा शशी । यथा पयोधिः सिन्धूनां तथा गङ्गा परा स्मृता ॥
Verse 60
नास्ति शान्तिसमो बन्धुर्नास्ति सत्यात्परं तपः । नास्ति मोक्षात्परो लाभो नास्ति गङ्गासमा नदी ॥ ६० ॥
नास्ति शान्तिसमो बन्धुः, नास्ति सत्यात्परं तपः। नास्ति मोक्षात्परो लाभः, नास्ति गङ्गासमा नदी॥
Verse 61
गङ्गायाः परमं नाम पापारण्यदवानलः । भवव्याधिहरा गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयत्नतः ॥ ६१ ॥
गङ्गायाः परमं नाम पापारण्यदवानलः। भवव्याधिहरा गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयत्नतः॥
Verse 62
गायत्री जाह्नवी चोभे सर्वपापहरे स्मृते । एतयोर्भक्तिहीनो यस्तं विद्यात्पतितं द्विज ॥ ६२ ॥
गायत्री जाह्नवी चोभे सर्वपापहरे स्मृते। एतयोर्भक्तिहीनो यस्तं विद्यात्पतितं द्विज॥
Verse 63
गायत्री छन्दसां माता माता लोकस्य जाह्नवी । उभे ते सर्वपापानां नाशकारणतां गते ॥ ६३ ॥
गायत्री छन्दसां माता माता लोकस्य जाह्नवी। उभे ते सर्वपापानां नाशकारणतां गते॥
Verse 64
यस्य प्रसन्ना गायत्री तस्य गङ्गा प्रसीदति । विष्णुशक्तियुते ते द्वे समकामप्रसिद्धेदे ॥ ६४ ॥
यस्य प्रसन्ना गायत्री तस्य गङ्गा प्रसीदति। विष्णुशक्तियुते ते द्वे समकामप्रसिद्धेदे॥
Verse 65
धर्मार्थकामरूपाणां फलरुपे निरञ्जने । सर्वलोकानुग्रहार्थं प्रवर्तेते महोत्तमे ॥ ६५ ॥
धर्मार्थकामरूपाणां फलरूपे निरञ्जने । सर्वलोकानुग्रहार्थं प्रवर्तेते महोत्तमे ॥
Verse 66
अतीव दुर्ल्लभा नॄणां गायत्री जाह्नवी तथा । तथैव तुलसीभक्तिर्हरिभक्तिश्च सात्त्विकी ॥ ६६ ॥
अतीव दुर्ल्लभा नॄणां गायत्री जाह्नवी तथा । तथैव तुलसीभक्तिर्हरिभक्तिश्च सात्त्विकी ॥
Verse 67
अहो गङ्गा महाभागा स्मृता पापप्रणाशिनी । हरिलोकप्रदा दृष्टा पीता सारूप्यदायिनी । यत्र स्नाता नरा यान्ति विष्णोः पदमनुत्तमम् ॥ ६७ ॥
अहो गङ्गा महाभागा स्मृता पापप्रणाशिनी । हरिलोकप्रदा दृष्टा पीता सारूप्यदायिनी । यत्र स्नाता नरा यान्ति विष्णोः पदमनुत्तमम् ॥
Verse 68
नारायणो जगद्धाता वासुदेवः सनातनः । गङ्गास्नानपराणां तु वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥ ६८ ॥
नारायणो जगद्धाता वासुदेवः सनातनः । गङ्गास्नानपराणां तु वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥
Verse 69
गङ्गाजलकणेनापि यः सिक्तो मनुजोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ ६९ ॥
गङ्गाजलकणेनापि यः सिक्तो मनुजोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥
Verse 70
यद्बिन्दुसेवनादेव सगरान्वयसम्भवः । विसृज्य राक्षसं भावं संप्राप्तः परमं पदम् ॥ ७० ॥
यस्य पवित्रबिन्दोः सेवनमात्रेणैव सगरान्वयसम्भवः राक्षसभावं परित्यज्य परमं पदं संप्राप्तवान् ॥
Verse 71
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम षष्टोऽध्यायः समाप्तः ॥
Sanaka states that the saṅgama is affirmed by ‘supreme sages’ as highest among kṣetras and tīrthas, being a divine resort for gods and sages and a concentrated locus where bathing/seeing/remembrance yields exceptional sin-destruction and auspicious results.
It asserts abheda: the liṅga bears Hari’s form and Hari bears the liṅga’s form; distinguishing Hari and Śaṅkara (and Brahmā) is condemned. Thus Kāśī’s Viśveśvara Jyotirliṅga is presented as a locus of the Supreme Light while remaining consistent with Vaiṣṇava devotion.