Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala

Verse 1

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥

सनक उवाच—शृणुष्व मुनिशार्दूल, श्राद्धस्य विधिमुत्तमम्; यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते, नात्र संशयः।

Verse 2

क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत् । अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ २ ॥

क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा एकाशनः स्यात्। अधःशायी ब्रह्मचारी भूत्वा निशि विप्रान् निमन्त्रयेत्॥

Verse 3

दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यंगं तथैव च । रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत् ॥ ३ ॥

दन्तधावनं ताम्बूलं तैलाभ्यङ्गं तथैव च। रत्यौषधिपरान्नानि श्राद्धकर्ता विवर्जयेत्॥

Verse 4

अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा । श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ ४ ॥

अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं धुरमेव च। श्राद्धकर्ता च भोक्ता च दिवास्वापं विवर्जयेत्॥

Verse 5

श्राद्धे निमंत्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि । ब्रह्महत्यामवाप्नोति नरकं चापि गच्छति ॥ ५ ॥

श्राद्धे निमन्त्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि। ब्रह्महत्यासमं पापं प्राप्नोति नरकं व्रजेत्॥

Verse 6

श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम् । यथास्वाचारनिरतं प्रशांतं सत्कुलोद्भवम् ॥ ६ ॥

श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रियं विष्णुतत्परम्। यथास्वाचारनिरतं प्रशान्तं सत्कुलोद्भवम्॥

Verse 7

रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् । त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम् ॥ ७ ॥

रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् । त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम् ॥

Verse 8

देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् । वेदांततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम् ॥ ८ ॥

देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् । वेदान्ततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम् ॥

Verse 9

कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् । परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा ॥ ९ ॥

कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् । परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा ॥

Verse 10

एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर । श्राद्धे वर्ज्याप्रवक्ष्यामि श्रृणु तान्मुसमाहितः ॥ १० ॥

एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर । श्राद्धे वर्ज्याप्रवक्ष्यामि श्रृणु तान्मुसमाहितः ॥

Verse 11

न्पूनांगश्चाधिकांगश्च कदर्यो रोगितस्तथा । कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः ॥ ११ ॥

न्यूनाङ्गश्चाधिकाङ्गश्च कदर्यो रोगितस्तथा । कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः ॥

Verse 12

नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः । कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः ॥ १२ ॥

नक्षत्रपाठजीवी, शवदाहकः, कुवादी, परिर्वत्ता, तथा देवलकः—एते सर्वे खलपुरुषा इति निगद्यन्ते॥

Verse 13

निंदकोऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः । असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा ॥ १३ ॥

निन्दकः, अमर्षणः, धूर्तः, ग्रामयाजकः, असच्छास्त्राभिनिरतः, परान्ननिगतश्च—एतेऽपि धर्मविषये निन्द्याः स्मृताः॥

Verse 14

वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च । कुंडश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः ॥ १४ ॥

वृषलीसूति-पोष्टा, वृषलीपतिः, कुंडः, गोलकः, तथा अयाज्यानां याजकश्च—एतेऽपि अयोग्याः परिकीर्तिताः॥

Verse 15

दंभाचारो वृथामुंडी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः । विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः ॥ १५ ॥

दंभाचारः, वृथा-मुण्डी, अन्यस्त्रीधनतत्परः; विष्णुभक्तिविहीनः, शिवभक्तेः पराङ्मुखश्च॥

Verse 16

वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा । स्मृतिविक्रयिणश्चैव मंत्रविक्रयिणस्तथा ॥ १६ ॥

वेदविक्रयी, व्रतविक्रयी, स्मृतिविक्रयी, तथा मन्त्रविक्रयी—एतेऽपि निन्दिताः परिकीर्तिताः॥

Verse 17

गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः । वेदनिंदापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः ॥ १७ ॥

गायकाः काव्यकर्तारो भिषक्शास्त्रोपजीविनः । वेदनिन्दापराश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकाः—एते निन्द्यजातयः स्मृताः ॥

Verse 18

तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः । कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः ॥ १८ ॥

तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः । कूटयुक्तिरतश्चैव—श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः ॥

Verse 19

निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिनेऽथवा । निमंत्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥ १९ ॥

निमन्त्रयीत पूर्वेद्युः तस्मिन्नेव दिनेऽथवा । निमन्त्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥

Verse 20

श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम । निमंत्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेंद्रियः ॥ २० ॥

श्राद्धे क्षणस्तु कर्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम । निमन्त्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेन्द्रियः ॥

Verse 21

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते ॥ २१ ॥

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातःकृत्यं समाप्य च । श्राद्धं समाचरेद्विद्वान् काले कुतपसंज्ञिते ॥

Verse 22

दिवसस्याष्टमे काले यदा मंदायते रविः । स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ २२ ॥

दिवसस्याष्टमे काले यदा रविर्मन्दायते । स कालः कुतपः प्रोक्तः, तत्र पितृभ्यो दत्तं दानमक्षयफलप्रदम् ॥

Verse 23

अपराह्णः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा । तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः ॥ २३ ॥

अपराह्णः पितृणां तु स्वयंभुवा विनिर्दिष्टः । तस्मात् तस्मिन्नेव काले द्विजोत्तमैः कव्यं समर्पयेत् ॥

Verse 24

यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम । राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति ॥ २४ ॥

यत्काव्यं द्विजैर्द्वाभ्यामकाले दीयते मुने । तद्राक्षसं विजानीयात्, पितॄणां नोपतिष्ठति ॥

Verse 25

काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि । दाता नरकमाप्नोति भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ २५ ॥

सायाह्ने यत्प्रदत्तं तु काव्यं तद्राक्षसं भवेत् । दाता नरकमाप्नोति, भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥

Verse 26

क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दंडमितिर्भवेत् । विद्धापराह्णि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता ॥ २६ ॥

क्षयाहे तिथयः स्वल्पा यदि दण्डमितिर्भवेत् । विद्धापराह्णकाले तु श्राद्धं कुर्याद्विधानवित् ॥

Verse 27

क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्णद्वये यदि । पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा ॥ २७ ॥

क्षयाहस्य दिने या तिथिरपराह्णद्वये व्याप्नोति, तदा क्षये पूर्वतिथौ कर्म कर्तव्यम्; वृद्धौ तु तथोत्तरतिथौ कर्तव्यम् ॥

Verse 28

मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरेऽहनि । तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता ॥ २८ ॥

पूर्वदिने मुहूर्तद्वितये तिथिः प्रवर्तते, परेऽहनि च सायाह्नपर्यन्तं व्याप्नोति यत्र; सा तिथिः कर्मणि ‘परा’ इति परम्परायां विश्रुता ॥

Verse 29

किंचित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति । नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर ॥ २९ ॥

केचित् पूर्वदिने मुहूर्तद्वितये सति किंचित्पूर्वमेव कर्तव्यमिति प्राहुः; मुनीश्वर, काव्यदानविषये तु एतन्मतं सर्वेषां न सम्मतम् ॥

Verse 30

निमंत्रितेषु विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ३० ॥

निमन्त्रितेषु विप्रेषु समागतेषु, हे द्विजोत्तम, प्रायश्चित्तेन विशुद्धात्मा कर्ता तेषां सम्यगनुज्ञां समाहरेत् ॥

Verse 31

श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमंत्रयेत् । उभौ च विश्वेदेवार्थं पित्रर्थं त्रीन्यथाविधि ॥ ३१ ॥

श्राद्धार्थं सम्यगनुज्ञातः सन्, विप्रान् भूयः निमन्त्रयेत्—विश्वेदेवार्थं द्वौ, पितृर्थं त्रीन् च यथाविधि ॥

Verse 32

देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमंत्रयेत् । श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मंडलद्वयम् ॥ ३२ ॥

देवतार्थं पित्रर्थं च उभयोरपि वा पृथक् पृथग् वा निमन्त्रणं कुर्यात्। श्राद्धकर्मणि समनुज्ञातः स द्वौ मण्डलौ विधिवत् कारयेत्॥

Verse 33

चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै । वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत् ॥ ३३ ॥

ब्राह्मणस्य मण्डलं चतुरश्रं ज्ञेयं, क्षत्रियस्य त्रिकोणं स्मृतम्। वैश्यस्य वर्तुलं प्रोक्तं, शूद्रस्य तु अभ्याभ्युक्षणेनैव विधिः॥

Verse 34

ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च । आत्मानं वा नियुंजीत न विप्रं वेदवर्जितम् ॥ ३४ ॥

ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव वा आत्मानं वा नियुञ्जीत। वेदवर्जितं विप्राभासं तु न नियोजयेत्॥

Verse 35

प्रक्षाल्य विप्रपादांश्च ह्याचांनानुपवेश्य च । यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम् ॥ ३५ ॥

विप्रपादान् प्रक्षाल्य, आचमनं प्रदाय, तान् उपवेश्य च। नारायणं प्रभुं स्मरन् यथावद् अर्चनं कुर्यात्॥

Verse 36

ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च । अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान् ॥ ३६ ॥

ब्राह्मणानां मध्ये तथा द्वारदेशेऽपि कर्ता। ‘अपहता’ इत्यृचं जपन् तिलान् विकिरेत्॥

Verse 37

यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम् । दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम् ॥ ३७ ॥

यवैर्दर्भघैश्च सर्वेषां देवानामिदमासनं दत्त्वेति वदन् समर्पयेत् । ततः दैवे कर्मणि क्षणप्रतीक्षणं भूयो भूयो दानं कुर्यात् ॥

Verse 38

अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः ॥ ३८ ॥

अक्षय्यदानस्य च आसनदानस्य च षष्ठी तिथिः स्मृता । द्वितीयवाहनदानस्य द्वितीया स्मृता । अन्नदानस्य चतुर्थी स्यात्, शेषाः सम्पुद्धयः प्रोक्ताः ॥

Verse 39

आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम् । तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः ॥ ३९ ॥

पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितं समासाद्य । तत्पात्रे तोयं सेचयेत्, ततः ‘शं नो देवी…’ इत्यृचा जपेत् ॥

Verse 40

यवोसीति ति यवान् क्षित्प्वा गंधपुष्पे च वाग्यतः । आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवास्स इत्यृचा ॥ ४० ॥

‘यवोऽसि’ इति मन्त्रेण यवान् क्षिप्त्वा, वाग्यतः गन्धपुष्पे समर्पयेत् । ततः ‘विश्वे देवासः…’ इत्यृचा देवान् आवाहयेत् ॥

Verse 41

या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः । गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः ॥ ४१ ॥

‘या दिव्या…’ इति मन्त्रेण समाहितः अर्घ्यं दद्यात् । ततः गन्धैः पत्रपुष्पैः धूपैः दीपैश्च यजनं कुर्यात् ॥

Verse 42

देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा । तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम् ॥ ४२ ॥

देवैः समनुज्ञातः पश्चात् पितृगणान् विधिवत् यजेत्। तिलसंयुक्तैर्दर्भैश्च तेषां सदासनं समर्पयेत्॥

Verse 43

पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः । शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलाक्षिपेत् ॥ ४३ ॥

अर्घ्यार्थं द्विजस्त्रीणि पात्राणि पूर्ववत् आसादयेत्। ‘शं नो देव्या’ इति जलं क्षिप्त्वा ‘तिलोऽसि’ इति तिलान् निक्षिपेत्॥

Verse 44

उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः । या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत् ॥ ४४ ॥

‘उशन्त’ इत्यृचा पितॄन् आवाह्य विप्रः समाहितः। ‘या दिव्या’ इति मन्त्रेण पूर्ववत् अर्घ्यं दद्यात्॥

Verse 45

गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैश्च सत्तम । वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत् ॥ ४५ ॥

गन्धैः पत्रपुष्पैश्च धूपदीपैश्च सत्तम। वासोभिर्भूषणैश्चैव यथाविभवम् अर्चयेत्॥

Verse 46

ततोऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः । अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ४६ ॥

ततः घृतयुक्तम् अन्नाग्रं समादाय विचक्षणः। ‘अग्नौ करिष्ये’ इत्युक्त्वा तेभ्यः अनुज्ञां समाहरेत्॥

Verse 47

करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने । कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च ॥ ४७ ॥

करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने । कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च ॥

Verse 48

उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः । सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत् ॥ ४८ ॥

उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः । सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत् ॥

Verse 49

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा । स्वाहांतेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत् ॥ ४९ ॥

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा । स्वाहांतेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत् ॥

Verse 50

आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृप्तिरक्षया । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते ॥ ५० ॥

आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृप्तिरक्षया । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते ॥

Verse 51

यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज । नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५१ ॥

यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज । नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थिते ॥

Verse 52

संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती । यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५२ ॥

संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती । यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते ॥

Verse 53

भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः । क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि ॥ ५३ ॥

भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः । क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि ॥

Verse 54

तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः । उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थइते ॥ ५४ ॥

तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः । उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थइते ॥

Verse 55

यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी । उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छंति वै द्विजाः ॥ ५५ ॥

यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी । उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छंति वै द्विजाः ॥

Verse 56

तच्छेष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत् ॥ ५६ ॥

तच्छेषं विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत् ॥

Verse 57

अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः । आगच्छंतु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः ॥ ५७ ॥

ततः समाहितचित्तः उभयत्र सावधानः सन् अन्नत्यागं कुर्यात्— “आगच्छन्तु महाभागाः महाबलाः विश्वेदेवाः” इति।

Verse 58

ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवंतु ते । इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै ॥ ५८ ॥

श्राद्धे ये यत्र विहिताः देवाः, ते सर्वे सावधानाः सन्तु इति देवान् ऋचा संप्रार्थयेत्।

Verse 59

तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन् । अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ ५९ ॥

एवं स विप्रान् संप्रार्थयेत्, तथा ‘हेति’ इति ऋचा पितॄन् आह्वयेत्— अमूर्तान् मूर्तांश्च दीप्ततेजसः।

Verse 60

नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचजक्षुषाम् । एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः ॥ ६० ॥

तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषां सदा नमस्यामि। एवं पितॄन् नमस्कृत्य नारायणपरायणः भवेत्।

Verse 61

दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत् । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः ॥ ६१ ॥

दत्तं हविः तत्कर्णे विष्णवे विनिवेदयेत्। ततः सर्वे ते द्विजा ब्राह्मणाः वाग्यताः भुञ्जीरन्।

Verse 62

हसतो वदते कोऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः । यथाचार प्रदेयं च मधुमांसादिकं तथा ॥ ६२ ॥

हसन् वदति यः कश्चित् तद् राक्षसहविर्भवेत्। तस्माद् यथाचारं दद्याद् मधुमांसादिकं तथा॥

Verse 63

पाकादिं च प्रशंसेरन् वाग्यता धृतभाजनाः । यदि पात्रं त्यजेत्कोऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः ॥ ६३ ॥

पाकादीन् प्रशंसेयुर्वाग्यताः धृतभाजनाः। यदि पात्रं त्यजेत्कश्चिद् ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः॥

Verse 64

श्राद्धहंता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते । भुंजानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि ॥ ६४ ॥

श्राद्धहन्ता स विज्ञेयः नरकायोपपद्यते। भुञ्जानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पृशेद्यदि॥

Verse 65

तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् । भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः ॥ ६५ ॥

तदन्नमत्यजन् भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत्। भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्ता श्रद्धापरायणः॥

Verse 66

स्मरेन्नारायणं देवमनंतमपराजितम् । रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः ॥ ६६ ॥

स्मरेन्नारायणं देवं अनन्तमपराजितम्। रक्षोघ्नान् वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्च विशेषतः॥

Verse 67

जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा । त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च ॥ ६७ ॥

जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा । त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च ॥

Verse 68

सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ ६८ ॥

सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥

Verse 69

भुंजीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज । ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा ॥ ६९ ॥

भुंजीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज । ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा ॥

Verse 70

शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् । स्वयं च पादौ प्रक्ाल्य सम्यगाचम्य नारद ॥ ७० ॥

शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् । स्वयं च पादौ प्रक्षाल्य सम्यगाचम्य नारद ॥

Verse 71

आचांतेषु च विप्रेषु पिंडं निर्वापयेत्ततः । स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥ ७१ ॥

आचांतेषु च विप्रेषु पिंडं निर्वापयेत्ततः । स्वस्तिवाचनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥

Verse 72

दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम् । अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वंति ये द्विजाः ॥ ७२ ॥

दत्त्वा दानं समाहितचित्तः कुर्यात्; ततः विप्रान् अभिवादयेत्। पात्रं न चालयित्वा ये द्विजाः ‘स्वस्ति’ इति आशीर्वचनानि कुर्वन्ति॥

Verse 73

वत्सरं पितरस्तेषां भवंत्युच्छिष्टभोजिनः । दातारो नोऽभिवर्द्धंतामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः ॥ ७३ ॥

वत्सरं यावत् तेषां पितरः उच्छिष्टभोजिनो भवन्ति; ‘दातारो नोऽभिवर्धन्ताम्’ इत्यादिभिः स्मृतिवाक्यैः तथा निगदितम्॥

Verse 74

आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः । दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गंधसंयुतम् ॥ ७४ ॥

तेभ्यः आशीर्वचो लभेत्, ततः नमस्कारं चरेत्। अनन्तरं शक्त्या दक्षिणां दद्यात्, गन्धसंयुक्तं ताम्बूलं च समर्पयेत्॥

Verse 75

न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत् । वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत् ॥ ७५ ॥

अथ न्युब्जपात्रम् आनीय स्वधाकारम् उदीरयेत्। ‘वाजेवाजे’ इति ऋचा पितॄन् देवान् च विधिवत् विसर्जयेत्॥

Verse 76

भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत् । तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत् ॥ ७६ ॥

तस्यां रजन्यां भोक्ता च श्राद्धकृत् च मैथुनं त्यजेत्। तथा स्वाध्यायम् अध्वानं च प्रयत्नेन परित्यजेत्॥

Verse 77

अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्पृश्यभार्यकः ॥ ७७ ॥

अध्वगः चातुरश्चैव धनविहीनोऽपि यः पुमान् । आपत्श्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वा भार्यकस्पृशा ॥

Verse 78

द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७८ ॥

द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं तु पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥

Verse 79

अत्यंत हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् । स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम् ॥ ७९ ॥

अत्यन्तहव्यशून्यश्चेत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् । स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतर्पणम् ॥

Verse 80

अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः ॥ ८० ॥

अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः ॥

Verse 81

परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् । तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विंदति ॥ ८१ ॥

परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् । तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विंदति ॥

Verse 82

श्राद्धं कुर्वंति ये मर्त्याः श्रद्धावंतो मुनीश्वर । न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवंति च ॥ ८२ ॥

श्रद्धया ये मर्त्याः श्राद्धं कुर्वन्ति, मुनीश्वर, तेषां संततिच्छेदो न भवति; ते च संपन्ना भवन्ति॥

Verse 83

पितॄन्यंजति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः । तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यंति देवताः ॥ ८३ ॥

ये श्राद्धे पितॄन् तर्पयन्ति, तैरेव विष्णुः परमया पूजया प्रपूजितः; जगन्नाथे तुष्टे सर्वा देवताः तुष्यन्ति॥

Verse 84

पितरो देवताश्चैव गंधर्वाप्सरसस्तथा । यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः ॥ ८४ ॥

पितरः देवताश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा। यक्षाः सिद्धा मनुजाश्च—सर्वे हरिरेव सनातनः॥

Verse 85

येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजंगमम् । तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८५ ॥

येनाखिलं जगत् स्थावरजङ्गमं जातम्, तस्मात् स एव विष्णुः सनातनः सर्वं—दाता च भोक्ता च॥

Verse 86

यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च । सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८६ ॥

यदस्ति यन्नास्ति, दृश्यं चादृश्यमेव च, विप्र—सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयम्; तस्मादन्यन्न विद्यते॥

Verse 87

आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मकोऽव्ययः । अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ ८७ ॥

स एव विश्वस्य आधारभूतः, सर्वभूतान्तरात्मा अव्ययः। अनौपम्यस्वभावो भगवान् हव्यकव्यभुक्॥

Verse 88

परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः । कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८८ ॥

यः परब्रह्मेति निर्दिश्यते स एक एव जनार्दनः। स एव कर्ता कारयिता च; सर्वं सनातनो विष्णुरेव॥

Verse 89

इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः । कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते ॥ ८९ ॥

इत्येवं मुनिश्रेष्ठ, श्राद्धस्योत्तमो विधिः ते कथितः। एवं कुर्वतां पापं सद्य एव विलीयते॥

Verse 90

य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः । पितरस्तस्य तुष्यंति संततिश्चैव वर्द्धते ॥ ९० ॥

य इदं भक्त्या श्राद्धकाले पठति द्विजोत्तमः। तस्य पितरः तुष्यन्ति, संततिश्च वर्धते॥