Dharmopadeśa-Śānti: Rules of Impurity, Expiations, and Ancestor Rites

Verse 1

धर्मराज उवाच । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं वर्णानामनुपूर्वशः । प्रब्रवीमि नृपश्रेष्ट तं श्रृणुष्व समाहितः ॥ १ ॥

धर्मराज उवाच। श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं वर्णानामनुपूर्वशः। प्रब्रवीमि नृपश्रेष्ठ तं शृणुष्व समाहितः॥१॥

Verse 2

यो भुञ्जानोऽशुचिं वापि चाण्डालं पतितं स्पृशेत् । क्रोधादज्ञानतो वापिं तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥ २ ॥

यो भुञ्जानोऽशुचिं वापि चाण्डालं पतितं स्पृशेत्। क्रोधादज्ञानतो वापि तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम्॥२॥

Verse 3

त्रिरात्रं वाथ षड्रात्रं यथासंख्यं समाचरेत् । स्नानं त्रिषवणं विप्रपञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ३ ॥

त्रिरात्रं वा षड्रात्रं वा यथाक्रमं प्रायश्चित्तं समाचरेत्। त्रिषवणस्नानेन च विप्रः पञ्चगव्यसेवया शुद्धिमाप्नुयात्॥

Verse 4

भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचिजत्स्त्रवते गुदम् । उच्छिष्टत्वेऽशुचित्वे च तस्य शुद्धिं वदामि ते ॥ ४ ॥

भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचिद् गुदात् स्रावो भवेत्। तदा स उच्छिष्टदोषयुक्तोऽशुचिश्च भवति; तस्य शुद्धिं ते वक्ष्यामि॥

Verse 5

पूर्वं कृत्वा द्विजः शौचं पश्चादप उपस्पृशेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ५ ॥

पूर्वं द्विजः शौचं कृत्वा पश्चाद् आप उपस्पृशेत्। अहोरात्रं मलिनत्वे स्थित्वा पञ्चगव्येन शुद्धिमाप्नुयात्॥

Verse 6

निगिरन्यदि मेहेत भुक्त्वा वा मेहने कृते । अहोरात्रोषितो भूत्वा जुहुयात्सर्पिषाऽनलम् ॥ ६ ॥

निगिरन् यदि मेहेत भुक्त्वा वा मेहनं कृतम्। अहोरात्रोषितो भूत्वा सर्पिषा हुत्वा वह्निं शमयेत् दोषम्॥

Verse 7

यदा भोजनकाले स्यादशुचिर्ब्राह्मणः क्वचित् । भूमौ निधाय तं ग्रासं स्नात्वा शुद्धिमवान्पुयात् ॥ ७ ॥

यदा भोजनकाले ब्राह्मणोऽशुचिर्भवेत् क्वचित्। तं ग्रासं भूमौ निधाय स्नात्वा शुद्धिमवाप्य पुनर्भुञ्जीत॥

Verse 8

भक्षयित्वा तु तद् आसमुपवालेन शुद्ध्यति । अशित्वा चैव तत्सर्वं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ ८ ॥

भक्षयित्वा तु तदन्नमुपवासेन शुद्ध्यति। सर्वं तदशित्वा तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्॥

Verse 9

अश्रतश्चेद्वमिः स्याद्वै ह्यस्वस्थस्त्रिश्रतं जपेत् । स्वस्थस्त्रीणि सहस्त्राणि गायत्र्याः शोधनं परम् ॥ ९ ॥

अश्रितश्चेद्वमिः स्याद्वै ह्यस्वस्थस्त्रिश्रतं जपेत्। स्वस्थस्त्रीणि सहस्त्राणि गायत्र्याः शोधनं परम्॥

Verse 10

चाण्डालैः श्वपर्चैः स्पृष्टो विण्मूत्रे च कृते द्विजः ॥ १० ॥

चाण्डालैः श्वपचैः स्पृष्टो विण्मूत्रे च कृते द्विजः। अशुचिर्भवतीत्युक्तं धर्मविद्भिः सनातनम्॥

Verse 11

त्रिरात्रं तु प्रकुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत् । उदक्यां सूतिकांवापि संस्पृशेदन्त्यजो यदि ॥ ११ ॥

त्रिरात्रं तु प्रकुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत्। उदक्यां सूतिकां वापि संस्पृशेदन्त्यजो यदि॥

Verse 12

त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादिति शातातपोऽब्रवीत् । रजस्वला तु संस्पृष्टा श्वभिर्मातङ्गवायसैः ॥ १२ ॥

त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादिति शातातपोऽब्रवीत्। रजस्वला तु संस्पृष्टा श्वभिर्मातङ्गवायसैः॥

Verse 13

निराहारा शुचिस्तिष्टेत्काले स्नानेन शुद्ध्यति । रजस्वले यदा नार्यावन्योन्यं स्पृशतः क्वचित् ॥ १३ ॥

निराहारः शुचिर्भूत्वा काले तिष्ठेत्; स्नानेन काले शुद्ध्यति। रजस्वलायां नार्यां यदा स्त्रियौ परस्परं कदाचित् स्पृशतः, तदा यथाविधि शौचं विधेयम्॥१३॥

Verse 14

शुद्धेते ब्रह्मकूर्चेन ब्रह्मकूर्चेन चोपरि । उच्छिष्टेन च संस्पृष्टो यो न स्नानं समाचरेत् ॥ १४ ॥

ब्रह्मकूर्चेन शुद्धोऽपि पुनर्ब्रह्मकूर्चेनोपरि शुद्धः सन्, उच्छिष्टसंस्पृष्टो यो न स्नानं समाचरेत्, स शुद्धो न मन्येत॥१४॥

Verse 15

ऋतौ तु गर्भं शङ्कित्वा स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनॄतौ तु स्त्रियं गत्वा शौचं मूत्रपुरीषवत् ॥ १५ ॥

ऋतौ मैथुनं कृत्वा गर्भसंभावनां शङ्कित्वा स्नानं कर्तव्यमिति मैथुनिनां स्मृतिः। अनॄतौ तु स्त्रीगमनं कृत्वा मूत्रपुरीषवत् शौचं विधीयते॥१५॥

Verse 16

उभावप्यशुची स्यातां दम्पती याभसंगतौ । शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ॥ १६ ॥

याभसंगतौ दम्पती उभावप्यशुची स्याताम्। शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यात्, पुमान् तु अशुचिर्भवेत्॥१६॥

Verse 17

भर्त्तुः शरीरशुश्रूषां दौरात्म्यादप्रकुर्वती । दण्ड्या द्वादशकं नारी वर्षं त्याज्या धनं विना ॥ १७ ॥

दौरात्म्याद् भर्तुः शरीरशुश्रूषाम् अप्रकुर्वती नारी द्वादशकं दण्ड्या। ततः परं चेत् तिष्ठति, वर्षं धनं विना त्याज्या॥१७॥

Verse 18

त्यजन्तो पतितान्बन्धून्दण्ड्यानुत्तमसाहसम् । पिता हि पतितः कामं न तु माता कदाचन ॥ १८ ॥

त्यजन्तो पतितान्बन्धून्दण्ड्यानुत्तमसाहसम् । पिता हि पतितः कामं न तु माता कदाचन ॥ १८ ॥

Verse 19

आत्मानं घातयेद्यस्तु रज्ज्वादिभिरुपक्रमैः । मृते मेध्येन लेत्पव्यो जीवतो द्विशतं दमः ॥ १९ ॥

आत्मानं घातयेद्यस्तु रज्ज्वादिभिरुपक्रमैः । मृते मेध्येन लेत्पव्यो जीवतो द्विशतं दमः ॥ १९ ॥

Verse 20

दण्ड्यास्तत्पुत्रमित्राणि प्रत्येकं पाणिकं दमम् । प्रायश्चित्तं ततः कुर्युर्यथाशास्त्रप्रचोदितम् ॥ २० ॥

दण्ड्यास्तत्पुत्रमित्राणि प्रत्येकं पाणिकं दमम् । प्रायश्चित्तं ततः कुर्युर्यथाशास्त्रप्रचोदितम् ॥ २० ॥

Verse 21

जलाग्न्युद्वन्धनभ्रष्टाः प्रव्रज्यानाशकच्युताः । विषप्रपतनध्वस्ताः शस्त्रघातहताश्च ये ॥ २१ ॥

जलाग्न्युद्वन्धनभ्रष्टाः प्रव्रज्यानाशकच्युताः । विषप्रपतनध्वस्ताः शस्त्रघातहताश्च ये ॥ २१ ॥

Verse 22

न चैते प्रव्रत्यवसिताः सर्वलोकबहिष्कृताः । चान्द्रायणेन शुद्ध्यंन्ति तत्पकृच्छ्रद्वयेन वा ॥ २२ ॥

न चैते प्रव्रत्यवसिताः सर्वलोकबहिष्कृताः । चान्द्रायणेन शुद्ध्यंन्ति तत्पकृच्छ्रद्वयेन वा ॥ २२ ॥

Verse 23

उभयावसितः पापश्यामच्छबलकाच्च्युतः । चान्द्रायणाभ्यां शुद्ध्येत दत्त्वा धेनुं तथा वृषम् ॥ २३ ॥

यः उभयावसिताख्येऽपि दोषे पतितः, पापश्यामच्छबलकर्मसु च्युतश्च, स द्वाभ्यां चान्द्रायणव्रताभ्यां शुद्ध्येत; धेनुं वृषभं च दत्त्वा विशुद्धिं लभते॥

Verse 24

स्वश्रृगालप्लवङ्गाद्यैर्मानुषैश्च रतिं विना । स्पृष्टः स्त्रात्वा शुचिः सद्यो दिवा संध्यासु रात्रिषु ॥ २४ ॥

श्वश्रृगालप्लवङ्गादिभिः मानुषैश्च रतिं विना स्पृष्टो यः, स स्नात्वा शुचिर्भवति सद्यः—दिवा संध्यासु रात्रिषु च॥

Verse 25

अज्ञानाद्वा तु यो भुक्त्वा चाण्डालान्नं कथंचन । गोमूत्रयावकाहारो मासार्द्धेन विशुद्ध्यति ॥ २५ ॥

अज्ञानाद्यः कश्चित् चाण्डालान्नं कथञ्चन भुक्त्वा, स गोमूत्रयावकाहारः सन् मासार्धेन विशुद्ध्यति॥

Verse 26

गोब्राह्मणगृहं दग्ध्वा मृतं चोद्वन्धनादिना । पाशं छित्वा तथा तस्य कृच्छ्रमेकं चरेद्दिजः ॥ २६ ॥

गोब्राह्मणगृहं दग्ध्वा, उद्वन्धनादिना मृतं च कृत्वा, तस्य पाशं छित्वा च, द्विजः कृच्छ्रमेकं चरेत्॥

Verse 27

चाण्डालपुल्पसानां च भुक्त्वा हत्वा च योषितम् । कृच्छ्रार्ध्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवद्वयम् ॥ २७ ॥

चाण्डालपुल्पसानामन्नं भुक्त्वा, योषितं हत्वा च यः—ज्ञानादज्ञानाद्वा—स कृच्छ्रार्धं चरेत्; ऐन्दवद्वयं च समाचरेत्॥

Verse 28

कोपालिकान्नभोक्तॄणां तन्नारीगामिनां तथा । अगम्यागमने विप्रो मद्यगो मांसभक्षणे ॥ २८ ॥

कोपालिकान्नभोजनात् तन्नारीसङ्गमात् तथा । अगम्यस्त्रीसमागमात् मद्यपानात् मांसभक्षणात् च विप्रो महापातकी पतति ॥

Verse 29

तपत्कृच्छ्रपरिक्षिप्तो मौर्वीहोमेन शुद्ध्यति । महापातककर्त्तारश्चत्वारोऽथ विशेषतः ॥ २९ ॥

तपत्कृच्छ्रव्रतेनैव परिक्षिप्तो नरः शुचिः । मौर्वीहोमेन शुद्ध्यति; विशेषतः चत्वारो महापातककर्त्तारः स्मृताः ॥

Verse 30

अग्निं प्रविश्य शुद्ध्यन्तिस्थित्वा वा महति क्रतौ । रहस्यकरणोऽप्येवं मासमभ्यस्य पूरुषः ॥ ३० ॥

अग्निं प्रविश्य शुद्ध्यन्ति, महति क्रतौ स्थित्वा अपि । एवं रहस्यकर्मापि पुरुषो मासमभ्यस्य शुद्ध्यति ॥

Verse 31

अघमर्षणसूक्तं वा शुद्ध्येदन्तर्जले जपन् । रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥ ३१ ॥

अघमर्षणसूक्तं वा अन्तर्जले स्थित्वा जपन् शुद्ध्येत् । रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव चापि ॥

Verse 32

कैवर्त्तमेदभिल्लाश्व सत्पैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः । भुक्त्वा चैषां स्त्रियो गत्वा पीत्वा यः प्रतिगृह्यते ॥ ३२ ॥

कैवर्त्तमेदभिल्लाश्वसत्पैता ह्यन्त्यजाः स्मृताः । एषामन्नं भुक्त्वा स्त्रीर्गत्वा सह पीत्वा यः प्रतिगृह्यते स दोषभाग् भवति ॥

Verse 33

कृच्छ्रार्द्धमाचरेज्ज्ञानादैन्दवद्वयम् । मातरं गुरुपत्नीं च दुहितृभगिनीस्नुषाः ॥ ३३ ॥

कृच्छ्रार्द्धमाचरेज्ज्ञानादैन्दवद्वयम् । मातरं गुरुपत्नीं च दुहितृभगिनीस्नुषाः ॥ ३३ ॥

Verse 34

संगम्य प्रविशेदग्निं नान्याशुद्धिर्विधीयते । राज्ञीं प्रव्रजितां धात्रीं तथावर्णोत्तमामपि ॥ ३४ ॥

संगम्य प्रविशेदग्निं नान्याशुद्धिर्विधीयते । राज्ञीं प्रव्रजितां धात्रीं तथावर्णोत्तमामपि ॥ ३४ ॥

Verse 35

गत्वाकृच्छ्रद्वयं कुर्यात्सगोत्रामभिगम्य च । अमूषु पितृगोत्रासु मातृगोत्रगतासु च ॥ ३५ ॥

गत्वाकृच्छ्रद्वयं कुर्यात्सगोत्रामभिगम्य च । अमूषु पितृगोत्रासु मातृगोत्रगतासु च ॥ ३५ ॥

Verse 36

परदारेषु सर्वेषु कृच्छ्रार्द्धं तपनं चरेत् । वेश्याभिगमने पापं व्यपोहन्ति द्विजास्तथा ॥ ३६ ॥

परदारेषु सर्वेषु कृच्छ्रार्द्धं तपनं चरेत् । वेश्याभिगमने पापं व्यपोहन्ति द्विजास्तथा ॥ ३६ ॥

Verse 37

पीत्वा सकृत्सुतत्पं च पञ्चरात्रं कुशोदकम् । गुरुतल्पगतो कुर्याद्रबाह्मणो विधिवद्रूतम् ॥ ३७ ॥

पीत्वा सकृत्सुतत्पं च पञ्चरात्रं कुशोदकम् । गुरुतल्पगतो कुर्याद्रबाह्मणो विधिवद्रूतम् ॥ ३७ ॥

Verse 38

गोन्घस्य केचिदिच्छन्ति केचिच्चैवावकीर्णिनः । दण्डादूर्ध्वं प्रहारेण यस्तु गां विनिपातयेत् ॥ ३८ ॥

केचिद् गोहन्तुः प्रायश्चित्तं गोन्घाख्यं मन्यन्ते, केचिच्चावकीर्णिनः प्रायश्चित्तं वदन्ति। यस्तु दण्डादूर्ध्वं प्रहारेण गां पातयेत्, स महापातकभाग् भवति, तस्य तदेव प्रायश्चित्तम्।

Verse 39

द्विगुणं गोव्रतं तस्य प्रायश्चितं विशोधयेत् । अङ्गुष्टमात्रस्थूलस्तु बाहुमात्रप्रमाणकः ॥ ३९ ॥

तस्य दोषस्य विशुद्ध्यर्थं द्विगुणं गोव्रतं प्रायश्चित्तं समाचरेत्। अङ्गुष्टमात्रस्थूलः, बाहुमात्रप्रमाणकश्च दण्डः विधीयते।

Verse 40

सार्द्रकस्सपालाश्च गोदण्डः परिकीर्त्तितः । गवां निपातने चैव गर्भोऽपि संभवेद्यदि ॥ ४० ॥

सार्द्रकस्सपालाशश्च गोदण्डः परिकीर्तितः। गवां निपातने यदि गर्भोऽपि संभवेत्, तदपि दोषेऽन्तर्भवति।

Verse 41

एकैकशश्वरेत्कृच्छ्रं एषा गोन्घस्य निष्कृतिः । बन्धने रोधने चैव पोषणे वा गवां रुजाम् ॥ ४१ ॥

एकैकशः कृत्वा कृच्छ्रं व्रेत्; एषा गोन्घस्य निष्कृतिः। बन्धने रोधने चैव, पोषणे वा गवां रुजाम्—एतेषु दोषेष्वपि।

Verse 42

संपद्यते चेन्मरणं निमित्तेनैव लिप्यते । मूर्च्छितः पतितो वापि दण्डेनाभिहतस्ततः ॥ ४२ ॥

यदि निमित्तेनैव मरणं संपद्यते, तेनैव लिप्यते। मूर्च्छितः पतितो वापि, पश्चाद् दण्डेनाभिहतः—तस्यापि तद्निमित्तमेव लेख्यते।

Verse 43

उत्थाय षट्पदं गच्छेत्सप्त पञ्चदशापि वा । ग्रासं वा यदि गृह्णीयात्तोयं वापि पिबेद्यदि ॥ ४३ ॥

उत्थाय षट्पदं गच्छेत् सप्त पञ्चदशापि वा । ग्रासं वा यदि गृह्णीयात् तोयं वापि पिबेद्यदि ॥ ४३ ॥

Verse 44

सर्वव्याधिप्रनष्टानां प्रायश्चित्तं न विद्यते । कष्टलोष्टाश्मभिर्गावः शस्त्रैर्वा निहता यदि ॥ ४४ ॥

सर्वव्याधिप्रनष्टानां प्रायश्चित्तं न विद्यते । कष्टलोष्टाश्मभिर्गावः शस्त्रैर्वा निहता यदि ॥ ४४ ॥

Verse 45

प्रायश्चित्तं स्मृतं तत्र शस्त्रे शस्त्रे निगद्यते । काष्टे सान्तपनं प्रोक्तं प्राजापत्यं तु लोष्टके ॥ ४५ ॥

प्रायश्चित्तं स्मृतं तत्र शस्त्रे शस्त्रे निगद्यते । काष्टे सान्तपनं प्रोक्तं प्राजापत्यं तु लोष्टके ॥ ४५ ॥

Verse 46

तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकम् । औषधं स्नेहमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु च ॥ ४६ ॥

तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकम् । औषधं स्नेहमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु च ॥ ४६ ॥

Verse 47

दीयमाने विपत्तिः स्यात्प्रायश्चित्तं तदा नहि । तैलभेषजपाने च भेषजानां च भक्षणे ॥ ४७ ॥

दीयमाने विपत्तिः स्यात् प्रायश्चित्तं तदा नहि । तैलभेषजपाने च भेषजानां च भक्षणे ॥ ४७ ॥

Verse 48

निशल्यकरणे चैव प्रायश्चित्तं न विद्यते । वत्सानां कण्ठबन्धेन क्रिययाभेषजेन तु ॥ ४८ ॥

निशल्यकरणकर्मणि प्रायश्चित्तं न विद्यते; वत्सानां तु कण्ठबन्धादिकया क्रियया तथा भेषजेनैव तत् साधयेत् ॥

Verse 49

सायं संगोपनार्थं च त्वदोषो रोषबन्धयोः । पादे चैवास्य रोमाणि द्विपादे श्मश्रु केवलम् ॥ ४९ ॥

सायं रक्षणार्थं संगोपनं विधीयते; त्वदोषस्तु रोषे बन्धे च। अस्याङ्गे पादेषु रोमाणि, द्विपादस्य तु केवलं श्मश्रु भवति ॥

Verse 50

त्रिपादे तु शिखावर्तं मूले सर्वं समाचरेत् । सर्वान्केशान्समुद्धृत्य छेदयेदङ्गुलद्वयम् ॥ ५० ॥

त्रिपादे शिरोभागे शिखावर्तं मूले सम्यक् समाचरेत्। सर्वान् केशान् समुद्धृत्य अङ्गुलद्वयमात्रं छेदयेत् ॥

Verse 51

एवमेव तु नारीणां मुण्डनं शिरसः स्मृतम् । न स्त्रिया वपनं कार्यं न च वीरासनं स्मृतम् ॥ ५१ ॥

एवमेव नारीणां शिरसो मुण्डनं स्मृतम्। स्त्रिया वपनं न कार्यं, न च वीरासनं स्मृतम् ॥

Verse 52

न च गोष्टे निवासोऽस्ति न गच्छन्तीमनुव्रजेत् । राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥ ५२ ॥

न गोष्ठे निवासः कार्यः, न च गच्छन्तीमनुव्रजेत्। राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥

Verse 53

अकृत्वा वपनं तेषां प्रायश्चित्तं विनिर्द्दिशेत् । केशानां रक्षणार्थं च द्विगुणं व्रतमादिशेत् ॥ ५३ ॥

तेषां वपनं न कृत्वा यः, तेषां प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्। केशरक्षणार्थं च द्विगुणं व्रतमादिशेत्॥

Verse 54

द्विगुणे गतु व्रते चीर्णे द्विगुणा व्रतदक्षिणा ॥ ५४ ॥

द्विगुणे व्रते यथावदाचीर्ये, तस्य व्रतदक्षिणा अपि द्विगुणा देया॥

Verse 55

पापं न क्षीयते हन्तुर्दाता च नरकं व्रजेत् । अश्रौतस्मार्तविहितं प्रायश्चित्तं वदन्ति ये ॥ ५५ ॥

हन्तुः पापं न क्षीयते, दाता च नरकं व्रजेत्—इति येऽश्रौतस्मार्तविहितं प्रायश्चित्तं वदन्ति॥

Verse 56

तान्धर्मविन्घकर्तॄंश्च राजा दण्डेन पीडयेत् । न चैतान्पीडयेद्राजा कथंचित्काममोहितः ॥ ५६ ॥

धर्मविघ्नकर्तॄंश्च राजा दण्डेन पीडयेत्; काममोहितः सन् राजा तान् कथंचिन्न पीडयेत्॥

Verse 57

तत्पापं शतधाभूत्वा तमेव परिसर्पति । प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ ५७ ॥

तत्पापं शतधा भूत्वा तमेव परिसर्पति; ततः प्रायश्चित्ते चीर्णे ब्राह्मणभोजनं कुर्यात्॥

Verse 58

विंशतिर्गा वृषं चैकं दद्यात्तेषां च दक्षिणाम् । क्रिमिभिस्तृण संभूतैर्मक्षिकादिनिपातितैः ॥ ५८ ॥

विंशतिगाः वृषभं चैकं तेषां च यथाविधि दक्षिणां दद्यात्। तृणोत्पन्नैः क्रिमिभिः मक्षिकादिभिश्च पतितैः कृतदोषस्य प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम्॥

Verse 59

कृच्छ्रार्द्धं स प्रकुर्वीत शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । प्रायश्चित्तं च कृत्वा वै भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५९ ॥

स अर्धकृच्छ्रं प्रकुर्वीत शक्त्या च दक्षिणां दद्यात्। प्रायश्चित्तं विधायैव द्विजोत्तमान् भोजयेत् ततः॥

Verse 60

सुवर्णमानिकं दद्यात्ततः शुद्धिर्विधीयते । चाण्डालश्वपचैः स्पृष्टे निशि स्नानं विधीयते ॥ ६० ॥

सुवर्णमानिकं दद्यात् ततः शुद्धिर्विधीयते। चाण्डालश्वपचैः स्पृष्टे निशि स्नानं विधीयते॥

Verse 61

न वसेत्तत्र रात्रौ तु सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति । वसेदथ यदा रात्रावज्ञानादविचक्षणः ॥ ६१ ॥

न वसेत्तत्र रात्रौ तु सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति। वसेदथ यदा रात्रावज्ञानादविचक्षणः॥

Verse 62

तदा तस्य तु तत्पापं शतधा परिवर्तते । उद्गच्छन्ति च नक्षत्राण्युपरिष्टाच्च ये ग्रहाः ॥ ६२ ॥

तदा तस्य तु तत्पापं शतधा परिवर्तते। उद्गच्छन्ति च नक्षत्राण्युपरिष्टाच्च ये ग्रहाः॥

Verse 63

संस्पृष्टे रश्मिभिस्तेषामुदकस्नानमाचरेत् । याश्चान्तर्जलवल्मीकमूषिकोषरवर्त्मसु ॥ ६३ ॥

तेषां रश्मिभिः संस्पृष्टे सति उदकस्नानम् आचरेत्। तथा अन्तर्जलवर्तिषु जलमार्गेषु—वल्मीकमूषिकोषरवर्त्मसु च—स्थितेष्वपि (उदकेषु) स्नानं विधीयते॥

Verse 64

श्मशाने शौचशेषे च न ग्राह्याः सत्प मृत्तिकाः । इष्टापूर्तं तु कर्त्तव्यं ब्राह्मणेन प्रयत्नतः ॥ ६४ ॥

श्मशाने शौचशेषे च सत्पमृत्तिकाः न ग्राह्याः। ब्राह्मणेन तु प्रयत्नतः इष्टापूर्तं कर्तव्यं (धर्मार्थम्)॥

Verse 65

इष्टेन लभते स्वर्गं मोक्षं पूर्त्तेन चान्पुयात् । वित्तक्षेपो भवेदिष्टं तडागं पूर्त्तमुच्यते ॥ ६५ ॥

इष्टेन स्वर्गं लभते, पूर्त्तेन च मोक्षं आप्नुयात्। वित्तस्य क्षेपः इष्टं भवति; तडागनिर्माणं पूर्त्तम् उच्यते॥

Verse 66

आरामश्च विशेषेण देवद्रोण्यस्तथैव च । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ ६६ ॥

आरामश्च विशेषेण, देवद्रोण्यस्तथैव च। वापीकूपतडागानि, देवतायतनानि च (पुण्यानि)॥

Verse 67

पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्वफलमश्नुते । शुक्लाया आहरेन्मूत्रं कृष्णाया गोः शकृत्तथा ॥ ६७ ॥

पतितान् उद्धरेत् यस्तु स पूर्वफलम् अश्नुते। शुक्लायाः गोः मूत्रम् आहरेत्, कृष्णायाः गोः शकृत् तथा॥

Verse 68

ताम्रायाश्च पयो ग्राह्यं श्वेतायाश्च दधि स्मृतम् । कपिलाया घृतं ग्राह्यं महापातकनाशनम् ॥ ६८ ॥

ताम्रवर्णायाः गव्याḥ पयः ग्राह्यम्, श्वेतवर्णायाः दधि स्मृतम्। कपिलायाः घृतं ग्राह्यं, तत् महापातकनाशनम्॥

Verse 69

कुशैस्तीर्थनदीतौयैः सर्वद्रव्यं पृथक् पृथक् । आहृत्य प्रणवेनैव उत्थाप्य प्रणवेन च ॥ ६९ ॥

कुशैः तीर्थनदीतौयैः सर्वद्रव्यं पृथक् पृथक् आहृत्य। प्रणवेनैव उत्थाप्य, प्रणवेन च पुनः समुत्थापयेत्॥

Verse 70

प्रणवेन समालोड्य प्रणवेनैव संपिबेत् । पालाशे मध्यमे पर्णे भाण्डे ताम्रमये शुभे ॥ ७० ॥

प्रणवेन समालोड्य प्रणवेनैव संपिबेत्। पालाशस्य मध्यमे पर्णे, शुभे ताम्रमये भाण्डे॥

Verse 71

पिबेत्पुष्करपर्णे वा मृन्मये वा कुशोदकम् । सूतके तु समुत्पन्ने द्वितीये समुपस्थिते ॥ ७१ ॥

पिबेत् पुष्करपर्णे वा मृन्मये वा कुशोदकम्। सूतके तु समुत्पन्ने, द्वितीये समुपस्थिते॥

Verse 72

द्वितीये नास्ति दोषस्तु प्रथमेनैव शुध्यति । जातेन शुध्यते जातं मृतेन मृतकं तथा ॥ ७२ ॥

द्वितीये नास्ति दोषः; प्रथमेनैव शुध्यति। जातेन शुध्यते जातं, मृतेन मृतकं तथा॥

Verse 73

गर्भसंस्त्रवणे मासे त्रीण्यहानि विनिर्दिशेत् ॥ ७३ ॥

गर्भसंस्त्रवणे मासे त्रीण्यहानि शौचकालं विनिर्दिशेत् ॥

Verse 74

रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्त्रावे विशुद्ध्यति । रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला ॥ ७४ ॥

गर्भस्त्रावे मासतुल्याभी रात्रिभिर्विशुद्ध्यति; रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री विशुद्ध्यति ॥

Verse 75

स्वगोत्राद्भृश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । स्वामिगोत्रेण कर्त्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ ७५ ॥

विवाहात्सप्तमे पदे नारी स्वगोत्राद्भृश्यते; ततः स्वामिगोत्रेण तस्याः पिण्डोदकक्रियाः कार्याः ॥

Verse 76

उद्देश्यं पिण्डदाने स्यात्पिण्डे पिण्डे द्विनामतः । षण्णां देयास्त्रयः पिण्डा एवं दाता न मुह्यति ॥ ७६ ॥

पिण्डदाने उद्देश्यं निर्दिशेत्; पिण्डे पिण्डे द्विनामतः। षण्णां त्रयः पिण्डा देयाः; एवं दाता न मुह्यति ॥

Verse 77

स्वेन भर्त्रा सहस्त्राब्दं माताभुक्ता सुदैवतम् । पितामह्यपि स्वेनैव स्वेनैव प्रपितामही ॥ ७७ ॥

माता स्वेन भर्त्रा सह सहस्राब्दं सुदैवता भुक्ता; तथा पितामही स्वेनैव, तथा प्रपितामही स्वेनैव ॥

Verse 78

वर्षे तु कुर्वीत मातापित्रोस्तु सत्कृतिम् । अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ॥ ७८ ॥

वर्षे तु एकवारं मातापित्रोः सम्यक् सत्कारं कुर्यात्। अदैवं श्राद्धं कृत्वा भोजयेत्, पिण्डमेकं च निर्वपेत्॥

Verse 79

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धमथापरम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं श्राद्धं प़ञ्चविधं बुधैः ॥ ७९ ॥

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं तथापरम्। पार्वणं चेति पञ्चधा श्राद्धं बुधैर्विज्ञेयम्॥

Verse 80

ग्रहोपरागे संक्रान्तौ पर्वोत्सवमलालये । निर्वपेत्र्रीन्नरः पिण्डानेकमेव मृतेऽहनि ॥ ८० ॥

ग्रहणोपरा्गे संक्रान्तौ पर्वोत्सवे चापदालये। त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत्, मृतेऽहनि तु एकमेव॥

Verse 81

अनूढ न पृथक्कन्या पिण्डे गोत्रे च सूतके । पाणिग्रहणमन्त्राभ्यां स्वगोत्राद्भ्रश्यते ततः ॥ ८१ ॥

अनूढा कन्या पिण्डे गोत्रे च सूतके न पृथक् स्मृता। पाणिग्रहणमन्त्रैस्तु कृतविवाहा स्वगोत्राद् भ्रश्यते॥

Verse 82

येन येन तु वर्णेन या कान्या परिणीयते । तत्समं सूतकं याति तथापिण्डोदकेऽपि च ॥ ८२ ॥

येन येन वर्णेन कन्या परिणीयते, तेन तुल्यं सूतकं याति। तथा पिण्डोदकविधौऽपि तदेव नियमः॥

Verse 83

विवाहे चैव संवृत्ते चतुर्थेऽहनिरात्रिषु । एकत्वं सा व्रजेद्भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके ॥ ८३ ॥

विवाहे सम्यगनुष्ठिते चतुर्थ्यां अहोरात्रे सा भार्याऽपि भर्तुरेकत्वं व्रजेत्—पिण्डे गोत्रे च सूतके च तस्यैव सहभागिनी भवति।

Verse 84

प्रथमेऽह्नि द्वितीये वा तृतीये वा चतुर्थके । अस्थिसंचयनं कार्यं बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ॥ ८४ ॥

प्रथमेऽह्नि द्वितीये वा तृतीये वा चतुर्थकेऽपि—एतेषु कस्यचित् दिने बन्धुभिर्हितबुद्धिभिरस्थिसंचयनं कर्तव्यम्।

Verse 85

चतुर्थे पञ्चमे चैव सत्पमे नवमे तथा । अस्थिसंचयनं प्रोक्तं वर्णानामनुपूर्वशः ॥ ८५ ॥

चतुर्थे पञ्चमे चैव सप्तमे नवमे तथा—वर्णानामनुपूर्वशोऽस्थिसंचयनं प्रोक्तम्।

Verse 86

एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात्स स्वर्गलोके महीयते ॥ ८६ ॥

एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः। स प्रेतलोकान्मुच्यते स्वर्गलोके च महीयते॥

Verse 87

नाभिमात्रे जले स्थित्वा हृदयेन तु चिन्तयेत् । आगच्छन्तु मे पितरो गृह्णन्त्वेताञ्जाञ्जलीन् ॥ ८७ ॥

नाभिमात्रे जले स्थित्वा हृदयेनैव चिन्तयेत्—आगच्छन्तु मे पितरः, गृह्णन्त्वेतान् अञ्जलीन् मम।

Verse 88

हस्तौ कृत्वा तु संयुक्तौ पूरचित्वा जलेन च । गोश्रृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये विनिः क्षिपेत् ॥ ८८ ॥

हस्तौ संयुक्तौ कृत्वा जलेन पूरयित्वा च । गोशृङ्गमात्रं जलमुद्धृत्य जलमध्ये पुनर्विनिक्षिपेत् ॥

Verse 89

आकाशे च क्षिपेद्वारि वारिस्थो दक्षघिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक् तथैव च ॥ ८९ ॥

वारिस्थो दक्षिणाभिमुखो दक्षहस्तेन वारि गृहीत्वा आकाशे क्षिपेत् । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा दिक् तथैव च ॥

Verse 90

आपो देवगणाः प्रोक्ता आपः पितृगणास्तथा । तस्मादस्य जलं देयं पितॄणां हितमिच्छता ॥ ९० ॥

आपो देवगणा इति प्रोक्ता आप एव पितृगणाः स्मृताः । तस्मात् पितॄणां हितकामेन तेषां जलं प्रदेयम् ॥

Verse 91

दिवासूर्यांशुसंतत्पं रात्रौ नक्षत्रमारुतैः । मध्ययोरप्युभाभ्यां च पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९१ ॥

दिवा सूर्यांशुसंतप्तं रात्रौ नक्षत्रमारुतैः । मध्ययोरपि चोभाभ्यां पवित्रं सर्वदा जलम् ॥

Verse 92

स्वभावयुक्तमव्यक्तममेध्येन सदा शुचिः । भाण्डस्थं धरणीस्थं वा पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९२ ॥

स्वभावयुक्तमव्यक्तममेध्येनापि सदा शुचिः । भाण्डस्थं धरणीस्थं वा पवित्रं सर्वदा जलम् ॥

Verse 93

देवतानां पितॄणां च जलं दद्याज्जलाञ्जलीन् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याद्विचक्षणः ॥ ९३ ॥

देवताभ्यः पितृभ्यश्च जलाञ्जलीन् जलं दद्यात्। असंस्कृतप्रमीतानां अपि यथास्थाने विचक्षणो दद्यात्॥

Verse 94

श्राद्धे हवनकाले च दद्यादेकेन पाणिना । उभाभ्यां तर्पणे दद्यादेष धर्मो व्यवस्थितः ॥ ९४ ॥

श्राद्धे हवनकाले च एकेन पाणिना दद्यात्। तर्पणे तु उभाभ्यां दद्यात्—एष धर्मो व्यवस्थितः॥

Verse 95

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्मशान्तिनिर्देशो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ‘धर्मशान्तिनिर्देशः’ नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः॥