Shloka 2

Adhyaya 17 — The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

Sanskrit

ऋतुस्नातां सुचार्वङ्गीं लोभनीयॊत्तमाकृतिम् ।

सकामो मनसा भेजे स मुनिस्तामनिन्दिताम् ॥

Transliteration

ṛtu-snātāṃ su-cārvaṅgīṃ lobhanīyottamākṛtim | sa-kāmo manasā bheje sa munis tāmaninditām ||

Translation

ऋतुस्नातां सुललिताङ्गीं परमाकर्षकविग्रहाम्। दृष्ट्वा तां निर्दोषां नारीं कामाविष्टो मुनिर्मनः तत्र न्यवेशयत्॥

Word by Word

• ऋतुस्नाताम्: bathed after her period
• ऋतुस्नाताम्: Karma (कर्म/Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: ऋतु + स्नात (प्रातिपदिक; क्त from √स्ना)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ऋतौ स्नाता (bathed after menstruation); क्त-प्रत्ययान्त

• सुचार्वङ्गीम्: beautiful-limbed
• सुचार्वङ्गीम्: Karma (कर्म/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु + चारु + अङ्गिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहि: सुचारूणि अङ्गानि यस्याः (she who has beautiful limbs)

• लोभनीयउत्तमाकृतिम्: of an excellent, alluring form
• लोभनीयउत्तमाकृतिम्: Karma (कर्म/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: लोभनीय + उत्तम + आकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय: लोभनीया च सा उत्तमा आकृतिः (a most excellent, enticing form)

• सकामः: desirous
• सकामः: Karta (कर्ता/Qualifier of मुनिः)
• Type: Adjective
• Root: स + काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय: कामेन सह (with desire)

• मनसा: with (his) mind
• मनसा: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन

• भेजे: enjoyed/approached
• भेजे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भज् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मुनिः: the sage
• मुनिः: Karta (कर्ता/Apposition)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अनिन्दिताम्: blameless
• अनिन्दिताम्: Karma (कर्म/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अनिन्दित (प्रातिपदिक; नञ् + निन्दित, क्त from √निन्द्)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; नञ्-समास (negation)

Speakers

• Narrative voice (via putra’s telling)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Gṛhastha dharma
• Conjugal life
• Rtu-kāla (fertile season)
• Purāṇic conception motif

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse normalizes kāma within dharma when situated in the proper context (ṛtu-kāla, marriage). It presents household life as a legitimate arena for fulfilling aims of life while maintaining respect for the spouse’s virtue.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ākhyāna with an implicit vaṃśa trajectory: such scenes often precede births of significant figures, linking narrative to lineage development.

What is the esoteric significance?

‘Manasā bheje’ highlights that conception narratives begin at the level of intention. In Purāṇic symbolism, purified intention in lawful union becomes the channel through which extraordinary beings may incarnate.