Adhyaya 316
Chapter Arc: Yudhishthira arrives at the forest lake and beholds a dreadful sight: Arjuna’s bow and arrows scattered, and his brothers—Arjuna, Bhima, Nakula, Sahadeva—lying fallen and motionless, as if life has fled them. → Grief-stricken, he searches for signs of wounds and finds none—no weapon-strikes, no footprints—only an uncanny stillness, convincing him that some vast, unseen being has struck them down. A disembodied Yaksha voice asserts dominion over the water and demands that Yudhishthira answer questions before drinking. → The Yaksha unleashes a cascade of riddling questions—about the self, fate, friendship, livelihood, refuge, and the essence of dharma—and Yudhishthira answers with steady clarity, refusing temptation and speaking of compassion, restraint of mind, and the enduring bond of the good. → Pleased, the Yaksha reveals his identity and power, admits he has felled the brothers, and—moved by Yudhishthira’s truthfulness and dharmic insight—grants boons that lead toward the restoration of the fallen brothers and the safeguarding of the Pandavas’ forest-journey. → The Yaksha’s final condition and the precise choice Yudhishthira must make (whom to revive and why) hangs over the scene, testing dharma against affection and strategy.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४५३६ “लोक हैं।) हू... “+(>9) #:६.# #25-१ त्रयोदशाधिकत्रिशततमो< ध्याय: यक्ष और युधिष्ठिरका प्रश्नोत्तर तथा युधिष्ठिरके उत्तरसे संतुष्ट हुए यक्षका चारों हल जीवित होनेका वरदान ना वैशग्पायन उवाच स ददर्श हतान् भ्रातूँललोकपालानिव च्युतान् | चुगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान्
वैशम्पायन उवाच । स ददर्श हतान् भ्रातॄँल्लोकपालानिव च्युतान् । युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान् ॥
Verse 2
विनिकीर्णभनुर्बाणं दृष्टवा निहतमर्जुनम् । भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान् गतायुष:
विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् । भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान् गतायुषः । धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् ॥
Verse 3
स दीर्घमुष्णं नि:श्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुत: । तान् दृष्टवा पतितान् भ्रातृन् सर्वाश्विन्तासमन्वितः
स दीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः । तान् दृष्ट्वा पतितान् भ्रातॄन् सर्वाशङ्कासमन्वितः । धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् ॥
Verse 4
ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर
वैशम्पायन उवाच— ननु त्वया महाबाहो वृकोदर प्रतिज्ञातं? इति धर्मपुत्रो महाबाहुर्युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप। भ्रातॄन् निपतितान् दृष्ट्वा प्रतिज्ञाफलस्य च व्यर्थतां मन्यमानः शोकचिन्ताभ्यां परिप्लुतो धर्मप्रतिज्ञानां कुलकीर्तेश्च गुरुत्वं स्मरन् वाक्यानि प्राह।
Verse 5
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे | व्यर्थ तदद्य मे सर्व त्वयि वीर निपातिते
“सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे”— इति या मे प्रतिज्ञा, सा अद्य त्वयि वीर निपातिते सर्वथा व्यर्था जाता। इत्येवं धर्मपुत्रो महाबाहुर्युधिष्ठिरः शोकाभिभूतः सुविस्तरं विललाप, धर्माशां भङ्गं चाधर्मस्य जयमिव मन्यमानः।
Verse 6
मनुष्यसम्भवा वाचो विधर्मिण्य: प्रतिश्रुता:
मनुष्यसम्भवा वाचः—विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः—कथं नु फलन्ति? इत्येवं महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः आपदं दृष्ट्वा शोकसन्तप्तः सुविस्तरं विललाप।
Verse 7
देवाश्वापि यदावोचन् सूतके त्वां धनंजय
देवाश्चापि यदा सूतके त्वां धनंजय अवोचन्, तदा स्मृतिं कृत्वा महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप। जन्मकाले देववाक्यं स्मरन् स शोकं ववर्धयामास, नियतिम् आशां च प्रत्यक्षदुःखेन संघर्षयन्।
Verse 8
सहस्राक्षादनवर: कुन्ति पुत्रस्तवेति वै । उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वश:
“सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै”—इति; उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः। एवं सर्वभूतानां घोषं स्मरन् धर्मपुत्रो महाबाहुः शोकं बभार।
Verse 9
धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “धनंजय! जब तुम्हारा जन्म हुआ था
वैशम्पायन उवाच— महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप। अर्जुनं मृतकल्पं पतितं दृष्ट्वा, तस्य धनुर्बाणांश्च विकीर्णान्, भीमसेनं च नकुलसहदेवौ च प्राणविहीनान् निश्चेष्टान् भूमौ शयानान्, स उष्णान् दीर्घान् निःश्वासान् मुमोच; शोकजाश्रूणि च नेत्राभ्यां प्रवहन्ति तमर्द्रयन्। सर्वान् भ्रातॄन् एवं निपतितान् दृष्ट्वा स महाबाहुर्धर्मपुत्रो गाढचिन्तामापन्नो दीर्घकालं विललाप— “धनञ्जय! तव जन्मकाले देवाः अपि ऊचुः— ‘कुन्ति! अयं तव पुत्रः सहस्रनेत्रेण इन्द्रेण किञ्चिदपि न हीयते।’ उत्तरपारियात्रपर्वते च सर्वभूतानि त्वामेवमब्रुवन्— ‘एष अर्जुनः शीघ्रं पाण्डवानां नष्टां राजलक्ष्मीं पुनराहर्ता। रणेषु न कश्चिदेनं जेष्यति, न चायं कञ्चिदपराजित्य निवर्तिष्यते।’”
Verse 10
सो<यं मृत्युवशं यात: कथं जिष्णुर्महाबल: । अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजय:
वैशम्पायन उवाच— “सोऽयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः? अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनञ्जयः।” इति दृष्ट्वा महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः शोकसन्तप्तहृदयः सुविस्तरं विललाप।
Verse 11
रणे प्रमत्तौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणी
वैशम्पायन उवाच— रणे प्रमत्तौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ। तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ महाबाहुर्धर्मपुत्रः सुविस्तरं विललाप। “कथं नु कुन्तीपुत्रौ महाबलौ भीमसेनधनञ्जयौ— यौ सर्वास्त्राप्रतिहतौ, समरे प्रमत्तौ, सदा शत्रून् निबर्हणौ— अद्य सहसा रिपुवशं गतौ?”
Verse 12
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ । यौ सर्वास्त्राप्रतिहती भीमसेनधनंजयौ
वैशम्पायन उवाच— “कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ—यौ सर्वास्त्राप्रतिहतौ भीमसेनधनञ्जयौ?” इति दृष्ट्वा भ्रातॄन् पतितान् भूमौ महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः शोकाकुलः सुविस्तरं विललाप।
Verse 13
अश्मसारमयं नून॑ हृदयं मम दुर्हदः । यमौ यदेतौ दृष्टवाद्य पतितौ नावदीर्यते
वैशम्पायन उवाच— “अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः; यमौ यदेतौ दृष्ट्वाद्य पतितौ नावदीर्यते।” इति महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः शोकाकुलः आत्मानं निन्दन् सुविस्तरं विललाप।
Verse 14
शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ता: क्रियान्विता: । अकृत्वा सदृशं कर्म कि शेध्वं पुरुषर्षभा:
वैशम्पायन उवाच— “शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः। अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः?” इति। भ्रातॄन् पतितान् निःश्वासैर्दीर्घैः सन्तप्तैः पश्यन् धर्मपुत्रो महाबाहुर्युधिष्ठिरः शोकाकुलोऽश्रुपूर्णलोचनः सुविस्तरं विललाप।
Verse 15
अविक्षतशरीराश्षाप्यप्रमृष्टशरासना: । असंज्ञा भुवि संगम्य कि शेध्वमपराजिता:
वैशम्पायन उवाच— “अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः। असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेध्वमपराजिताः?” इति। एवं भ्रातॄन् निरुपद्रवान् भूमौ निपतितान् दृष्ट्वा धर्मपुत्रो महाबाहुर्युधिष्ठिरः शोकचिन्तासमाकुलः सुविस्तरं विललाप।
Verse 16
सानूनिवाद्रे: संसुप्तान् दृष्टवा भ्रातृून् महामति: । सुखं प्रसुप्तान् प्रस्विन्न: खिन्न: कष्टां दशां गत:
वैशम्पायन उवाच— सानूनिवाद्रेः संसुप्तान् दृष्ट्वा भ्रातॄन् महामतिः। सुखं प्रसुप्तानिव तान् ज्ञात्वा प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः। धर्मपुत्रो महाबाहुर्युधिष्ठिरः शोकाकुलः सुविस्तरं विललाप।
Verse 17
एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वर: । शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुल:
वैशम्पायन उवाच— “एवमेवेदम्” इत्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः। शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः। ततः स महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप।
Verse 18
इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् | नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामति:
वैशम्पायन उवाच— इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित्। नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः। शोकाकुलो धर्मपुत्रो महाबाहुर्युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप।
Verse 19
विप्रणष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरज्जसा । नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित्
वैशम्पायन उवाच— “विप्रणष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरञ्जसा। नास्य जेता रणे कश्चिद् अजेता नैष कस्यचित्॥” इति। तान् भ्रातॄन् पतितान् दृष्ट्वा महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः शोकसन्तप्तहृदयः सुविस्तरं विललाप। अथ तपोयुतो धर्मात्मा बहुधा विलप्यात्मानं संस्तभ्य बुद्ध्या विचिन्तयामास।
Verse 20
बुद्धया विचिन्तयामास वीरा: केन निपातिता:
ततः स महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप। अथ बुद्ध्या विचिन्तयामास—“वीराः केन निपातिताः?” इति।
Verse 21
नैषां शस्त्रप्रहारो5स्ति पद नेहास्ति कस्यचित् । भूतं महदिदं मन्ये भ्रातरो येन मे हता:
“नैषां शस्त्रप्रहारोऽस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित्। भूतं महदिदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः॥” इति स महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप।
Verse 22
एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् | स्यात् तु दुर्योधनेनेदमुपांशुविहितं कृतम्
“एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम्। स्यात् तु दुर्योधनेनेदमुपांशुविहितं कृतम्॥” इति स महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप।
Verse 23
गान्धारराजरचितं सतत जिद्दाबुद्धिना । यस्य कार्यमकार्य वा सममेव भवत्युत
“गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना। यस्य कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत॥” इति स महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः सुविस्तरं विललाप।
Verse 24
कस्तस्य विश्वसेद् वीरो दुष्कृतेरकृतात्मन: । अथवा पुरुषैर्गूढै: प्रयोगो5यं दुरात्मन:
वैशम्पायन उवाच— कस्तस्य विश्वसेद् वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः। अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयं दुरात्मनः॥ भ्रातॄन् निहतान् दृष्ट्वा धर्मपुत्रो महाबाहुः शोकसन्तप्तमानसो विललाप सुविस्तरम्— “अथवा गान्धारराजस्य शकुनेरियं कृतिः; यस्य कर्तव्यमकर्तव्यं च समं, तस्याजितात्मनः पापस्य कः पुरुषो विश्वासं कुर्यात्? अथवा दुर्योधनस्य दुरात्मनः प्रेरणया गूढपुरुषैरेवायं हिंसाप्रयोगः कृतः।”
Verse 25
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा तदचिन्तयत् | तस्यासीन्न विषेणेदमुदकं दूषितं यथा
वैशम्पायन उवाच— भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा तदचिन्तयत्। तस्यासीन्न विषेणेदमुदकं दूषितं यथा॥ स परीक्ष्य बहुधा बुद्ध्या निश्चयं समुपागमत्— न विषेणेदमुदकं दूषितमिति। तथापि भ्रातॄन् निहतान् दृष्ट्वा धर्मपुत्रो महाबाहुः शोकाकुलो विललाप सुविस्तरम्।
Verse 26
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते । मुखवर्णा: प्रसन्ना मे ५ 40025 %8 [
वैशम्पायन उवाच— “मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते। मुखवर्णाः प्रसन्ना मे।” इति चिन्तापरः सन् स शोकविह्वलोऽभवत्।
Verse 27
एकैकशश्लोघबलानिमान् पुरुषसत्तमान् | को<न्य: प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते
वैशम्पायन उवाच— “एकैकशः श्लाघ्यबलानिमान् पुरुषसत्तमान्। कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते॥” इति भ्रातॄन् निहतान् दृष्ट्वा धर्मपुत्रो महाबाहुः शोकसन्तप्तो विललाप सुविस्तरम्।
Verse 28
एतेन व्यवसायेन तत् तोयं व्यवगाढवान् | गाहमानश्न तत् तोयमन्तरिक्षात् स शुश्रुवे
वैशम्पायन उवाच— एतेन व्यवसायेन तत् तोयं व्यवगाढवान्। गाहमानश्च तत् तोयमन्तरिक्षात् स शुश्रुवे॥ भ्रातॄन् निहतान् दृष्ट्वा धर्मपुत्रो महाबाहुः शोकाकुलो विललाप सुविस्तरम्।
Verse 29
यक्ष उवाच अहं बक: शैवलमत्स्यभक्षो नीता मया प्रेतवशं तवानुजा: । त्वं पज्चमो भविता राजपुत्र नचेत् प्रश्नान् पछतो व्याकरोषि
यक्ष उवाच—अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षः; मया तवानुजाः प्रेतवशं नीताः। त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र, न चेत् प्रश्नान् पृष्टो व्याकरोषि॥ अर्जुनो निहतः शयानः, धनुर्बाणाश्च विकीर्णाः। भीमसेनः नकुलः सहदेवश्च प्राणवर्जिताः निश्चेष्टाः पतिताः। तान् दृष्ट्वा धर्मपुत्रो महाबाहुर्युधिष्ठिरः संतप्तान् दीर्घान् निःश्वासान् मुमोच; शोकाश्रूणि च नेत्राभ्यां प्रस्रुत्य तमभ्यसिञ्चन्। सर्वान् भ्रातॄन् निपतितान् दृष्ट्वा स गाढां चिन्तामापन्नो दीर्घं विललाप। ततः पुनरुवाच यक्षः—“राजकुमार, अहं शैवलमत्स्यजीवी बकः; मयैव तवानुजाः यमलोकं नीताः। अतः पृष्टः प्रश्नान् न व्याकरोषि चेत्, त्वमपि मृत्युलोके पञ्चमोऽतिथिर्भविष्यसि।”
Verse 30
मा तात साहसं कार्षीमम पूर्वपरिग्रह: । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय तत: पिब हरस्व च
वैशम्पायन उवाच—मा तात साहसं कार्षीः; मम पूर्वपरिग्रहः। प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च॥ अर्जुनो निहतः शयानः, धनुर्बाणाश्च विकीर्णाः; भीमसेनः नकुलः सहदेवश्च प्राणवर्जिताः निश्चेष्टाः। तान् दृष्ट्वा महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः संतप्तान् गुरून् निःश्वासान् मुमोच; शोकाश्रूणि च नेत्राभ्यां प्रस्रुत्य तमभ्यसिञ्चन्। भ्रातॄन् निपतितान् दृष्ट्वा स गाढां चिन्तामापन्नो दीर्घं विललाप॥
Verse 31
युधिछिर उवाच रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् । पृच्छामि को भवान् देवो नैतच्छकुनिना कृतम्
युधिष्ठिर उवाच—रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक्। पृच्छामि को भवान् देवो? नैतच्छकुनिना कृतम्॥
Verse 32
हिमवान् पारियात्रश्न विन्ध्यो मलय एव च । चत्वार: पर्वता: केन पातिता भूरितेजस:
हिमवान् पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च। चत्वारः पर्वताः केन पातिता भूरितेजसः॥
Verse 33
अतीव ते महत् कर्म कृतं च बलिनां वर । यान् न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसा:
अतीव ते महत् कर्म कृतं च बलिनां वर। यान् न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः॥
Verse 34
विषहेरन् महायुद्धे कृतं ते तन्महादभुतम् । न ते जानामि यत् कार्य नाभिजानामि काड्क्षितम्
युधिष्ठिर उवाच— विषहेरन् महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् । न ते जानामि यत् कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ॥
Verse 35
बलवानोंमें श्रेष्ठ वीर! तुमने यह अत्यन्त महान् कर्म किया है। बड़े-बड़े युद्धोंमें जिन वीरों-(के प्रभाव)-को देवता, गन्धर्व, असुर तथा राक्षस भी नहीं सह सकते थे, उन्हें गिराकर तुमने परम अद्भुत पराक्रम किया है। तुम्हारा कार्य क्या है? यह मैं नहीं जानता। तुम क्या चाहते हो? इसका भी मुझे पता नहीं है ।।
युधिष्ठिर उवाच— बलवतां वर वीर! त्वया कृतमिदं महत्कर्म परमाद्भुतम् । देवगन्धर्वासुरराक्षसैरपि येषां प्रभावो न सह्यते, तान् महायुद्धेषु निहत्य त्वया पराक्रमः प्रदर्शितः । किं ते कार्यं न जानामि, किं वा काङ्क्षितमित्यपि न विद्मि । कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम । येनास्म्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः । तस्माद्भगवन् विनयेन पृच्छामि—को भवानिह तिष्ठति ॥
Verse 36
यक्ष उवाच यक्षो5हमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचर:
यक्ष उवाच— यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ॥
Verse 37
वैशग्पायन उवाच ततस्तामशिवां श्र॒ुत्वा वाचं स परुषाक्षराम्
वैशम्पायन उवाच— ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ॥
Verse 38
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नुपक्रम्प तदा स्थित: । विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छुयम्
वैशम्पायन उवाच— यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नुपक्रम्य तदा स्थितः । विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ॥
Verse 39
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् । वृक्षमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभ:
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् । वृक्षमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ॥
Verse 40
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् | वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तत्पश्चात् उस समय इस प्रकार बोलनेवाले उस यक्षकी वह अमंगलमयी और कठोर वाणी सुनकर भरतश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर उसके पास जाकर खड़े हो गये। उन्होंने देखा
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् । ददर्श यक्षं विपुलं वृक्षाग्रे समुपाश्रितम् ॥ इमे ते भ्रातरो राजन् वार्यमाणा मयासकृत् । बलात् तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया ॥ न पेयमुदकं राजन् प्राणानिह परीप्सता । पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ॥ प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥
Verse 41
बलात् तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया | न पेयमुदकं राजन् प्राणानिह परीप्सता
बलात् तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया । न पेयमुदकं राजन् प्राणानिह परीप्सता । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥
Verse 42
पार्थ मा साहसं कार्षीमम पूर्वपरिग्रह: । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च
पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥
Verse 43
युधिछिर उवाच न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् । काम॑ नैतत् प्रशंसन्ति सन््तो हि पुरुषा: सदा
युधिष्ठिर उवाच— न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् । कामं नैतत् प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा । बुद्ध्या यथावद् वक्ष्यामि पृच्छ मां यद् विवक्षितम् ॥
Verse 44
यदात्मना स्वमात्मान प्रशंसे पुरुषर्षभ । यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यामि पूच्छ माम्
युधिष्ठिर उवाच— पुरुषर्षभ! यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसे, तादृशी प्रशंसा सत्पुरुषैर्नानुमोदिता। तथापि यथाप्रज्ञं ते प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यामि; मां पृच्छ।
Verse 45
यक्ष उवाच कि स्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितकश्नचरा: । कश्नैनमस्तं नयति कम्मेंश्ष प्रतेतिष्ठति
यक्ष उवाच— कः स्विदादित्यमुन्नयति? के च तस्याभितः चराः? क एनमस्तं नयति? कस्मिंश्च प्रतेतिष्ठति?
Verse 46
युधिछिर उवाच ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितकश्चरा: । धर्मश्षास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति
युधिष्ठिर उवाच— ब्रह्मादित्यमुन्नयति; देवास्तस्याभितश्चराः। धर्म एनमस्तं नयति; सत्ये च प्रतितिष्ठति।
Verse 47
यक्ष उवाच केनस्विच्छोत्रियो भवति केनस्विद् विन्दते महत् । केनस्विद् द्वितीयवान् भवति राजन् केन च बुद्धिमान्
यक्ष उवाच— केन स्विच्छोत्रियो भवति? केन स्विद्विन्दते महत्? केन स्विद्द्वितीयवान् भवति राजन्? केन च बुद्धिमान्?
Verse 48
युधिछिर उवाच श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् | धृत्या द्वितीयवान् भवति बुद्धिमान् वृद्धसेवया
युधिष्ठिर उवाच— श्रुतेन श्रोत्रियो भवति; तपसा विन्दते महत्। धृत्या द्वितीयवान् भवति; बुद्धिमान् वृद्धसेवया।
Verse 49
यक्ष उवाच कि ब्राह्मणानां देवत्वं कश्न धर्म: सतामिव । कश्चैषां मानुषो भाव: किमेषामसतामिव
यक्ष उवाच—किं ब्राह्मणानां देवत्वं? कश्च धर्मः सतामिव? कश्चैषां मानुषो भावः? किमेषामसतामिव?
Verse 50
युधिछिर उवाच स्वाध्याय एपषां देवत्वं तप एषां सतामिव । मरणं मानुषो भाव: परिवादोडसतामिव
युधिष्ठिर उवाच—स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव। मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव॥
Verse 51
यक्ष उवाच कि क्षत्रियाणां देवत्वं कश्न धर्म: सतामिव । कश्नैषां मानुषो भाव: किमेषामसतामिव
यक्ष उवाच—किं क्षत्रियाणां देवत्वं? कश्च धर्मः सतामिव? कश्चैषां मानुषो भावः? किमेषामसतामिव?
Verse 52
युधिछिर उवाच इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव । भयं वै मानुषो भाव: परित्यागोडसतामिव
युधिष्ठिर उवाच—इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव। भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव॥
Verse 53
यक्ष उवाच किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजु: । का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते
यक्ष उवाच—किमेकं यज्ञियं साम? किमेकं यज्ञियं यजुः? का चैषां वृणुते यज्ञं? कां यज्ञो नातिवर्तते?
Verse 54
युधिछिर उवाच प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजु: । ऋगेका वृणुते यज्ञ तां यज्ञो नातिवर्तते
युधिष्ठिर उवाच— प्राणो वै यज्ञियं साम, मनो वै यज्ञियं यजुः। ऋगेका वृणुते यज्ञं, तां यज्ञो नातिवर्तते॥
Verse 55
यक्ष उवाच किंस्विदावपतां श्रेष्ठ किंस्विन्निवपतां वरम् | किंस्वित् प्रतिष्ठमानानां किंस्वित् प्रसवतां वरम्
यक्ष उवाच— किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम्। किंस्वित् प्रतिष्ठमानानां किंस्वित् प्रसवतां वरम्॥
Verse 56
यक्षने पूछा--खेती करनेवालोंके लिये कौन-सी वस्तु श्रेष्ठ है? बिखेरने (बोने) वालोंके लिये क्या श्रेष्ठ है? प्रतिष्ठाप्राप्त धनियोंके लिये कौन-सी वस्तु श्रेष्ठ है? तथा संतानोत्पादन करनेवालोंके लिये क्या श्रेष्ठ है? ।।
युधिष्ठिर उवाच— वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम्। गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः॥
Verse 57
यक्ष उवाच इन्द्रियार्थाननु भवन् बुद्धिमाँलल्लोकपूजित: । सम्मत: सर्वभूतानामुच्छवसन् को न जीवति
यक्ष उवाच— इन्द्रियार्थाननुभवन् बुद्धिमाँल्लोकपूजितः। सम्मतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन् को न जीवति॥
Verse 58
युधिछिर उवाच देवतातिथिभृत्यानां पितृणामात्मनश्न यः । न निर्वपति पज्चानामुच्छवसन् न स जीवति
युधिष्ठिर उवाच— देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः। न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन् न स जीवति॥
Verse 59
युधिष्ठिरने कहा--जो देवता, अतिथि, भरणीय कुटुम्बीजन, पितर और आत्मा--इन पाँचोंका पोषण नहीं करता, वह श्वास लेनेपर भी जीवित नहीं है ।।
युधिष्ठिर उवाच—यो देवतान् अतिथीन् भरणीयान् कुटुम्बिनः पितॄन् चात्मानं च—एतान् पञ्च न पोषयति, स श्वसन्नपि न जीवति॥ यक्ष उवाच—किंस्विद् गुरुतरं भूमेः? किंस्विदुच्चतरं खः? किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः? किंस्विद् बहुतरं तृणात्?॥
Verse 60
युधिछ्िर उवाच माता गुरुतरा भूमे: खातू् पितोच्चतरस्तथा । मन: शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात्
युधिष्ठिर उवाच—माता गुरुतरा भूमेः, खतोऽपि पितोच्चतरः। मनः शीघ्रतरं वातात्, चिन्ता बहुतरी तृणात्॥
Verse 61
यक्ष उवाच किंस्वित् सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति | कस्यस्विद्धृदयं नास्ति किंस्विद् वेगेन वर्धते
यक्ष उवाच—किंस्वित् सुप्तं न निमिषति? किंस्विज्जातं न चोपति? कस्यस्विद्धृदयं नास्ति? किंस्विद् वेगेन वर्धते?॥
Verse 62
युधिछिर उवाच मत्स्य: सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति । अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते
युधिष्ठिर उवाच—मत्स्यः सुप्तो न निमिषति, अण्डं जातं न चोपति। अश्मनो हृदयं नास्ति, नदी वेगेन वर्धते॥
Verse 63
यक्ष उवाच किंस्वित् प्रवसतो मित्र किंस्विन्मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य च किं मित्र किंस्विन्मित्रं मरिष्यत:
यक्ष उवाच—किंस्वित् प्रवसतो मित्रं? किंस्विन्मित्रं गृहे सतः? आतुरस्य च किं मित्रं? किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः?॥
Verse 64
युधिछिर उवाच सार्थ: प्रवसतो मित्र भार्या मित्र गृहे सतः । आतुरस्य भिषड्मित्र दानं मित्र मरिष्यत:
युधिष्ठिर उवाच— सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य भिषग् मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥
Verse 65
यक्ष उवाच को35तिथि: सर्वभूतानां किंस्विद् धर्म सनातनम् | अमृतं किंस्विद् राजेन्द्र किंस्वित् सर्वमिदं जगत्
यक्ष उवाच— कोऽतिथिः सर्वभूतानां किंस्विद् धर्मः सनातनः । अमृतं किंस्विद् राजेन्द्र किंस्वित् सर्वमिदं जगत् ॥
Verse 66
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा । “साधारण मनुष्योंकी बातें तथा उनकी प्रतिज्ञाएँ तो झूठी निकल जाती हैं; परंतु तुमलोगोंके सम्बन्धमें जो दिव्य वाणियाँ हुई थीं
युधिष्ठिर उवाच— अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् । सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥
Verse 67
यक्ष उवाच किंस्विदेको विचरते जात: को जायते पुन: । किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत्
यक्ष उवाच— किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः । किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥
Verse 68
यक्षने पूछा--अकेला कौन विचरता है? एक बार उत्पन्न होकर पुन: कौन उत्पन्न होता है? शीतकी ओषधि क्या है? और महान् आवपन (क्षेत्र) क्या है? ।।
युधिष्ठिर उवाच— सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥
Verse 69
यक्ष उवाच किंस्विदेकपदं धर्म्य किंस्विदेकपर्द यश: । किंस्विदेकपदं स्वर्ग्य किंस्विदेकप्दं सुखम्
यक्ष उवाच—किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः । किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥
Verse 70
युधिछिर उवाच दाक्ष्यमेकपद धर्म्य दानमेकपर्द यश: । सत्यमेकपदं स्वर्ग्य शीलमेकपदं सुखम्
युधिष्ठिर उवाच—दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः । सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदं सुखम् ॥
Verse 71
यक्ष उवाच किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद् दैवकृत: सखा । उपजीवनं किंस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम्
यक्ष उवाच—किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा । उपजीवनं किंस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम् ॥
Verse 72
यक्षने पूछा--मनुष्यकी आत्मा क्या है? इसका दैवकृत सखा कौन है? इसका उपजीवन (जीवनका सहारा) क्या है? और इसका परम आश्रय क्या है? ।।
युधिष्ठिर उवाच—पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा । उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥
Verse 73
यक्ष उवाच धन्यानामुत्तमं किंस्विद् धनानां स्यात् किमुत्तमम् | लाभानामुत्तमं कि स्यात् सुखानां स्यात् किमुत्तमम्
यक्ष उवाच—धन्यानामुत्तमं किंस्विद् धनानां स्यात् किमुत्तमम् । लाभानामुत्तमं किं स्यात् सुखानां स्यात् किमुत्तमम् ॥
Verse 74
युधिछिर उवाच धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् । लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा
युधिष्ठिर उवाच—धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं, धनानामुत्तमं श्रुतम्। लाभानां श्रेय आरोग्यं, सुखानां तुष्टिरुत्तमा॥
Verse 75
यक्ष उवाच कश्च धर्म: परो लोके कश्न धर्म: सदाफल: । कि नयम्य न शोचन्ति कैश्नल संधिर्न जीर्यते
यक्ष उवाच—कश्च धर्मः परो लोके कश्च धर्मः सदाफलः। किं नयम्य न शोचन्ति कैश्च संधिर्न जीर्यते॥
Verse 76
युधिछिर उवाच आनुशंस्यं परो धर्मस्त्रयी धर्म: सदाफल: । मनो यम्य न शोचन्ति संधि: सदभिर्न जीर्यते
युधिष्ठिर उवाच—आनुशंस्यं परो धर्मस्त्रयी धर्मः सदाफलः। मनो यम्य न शोचन्ति संधिः सद्भिर्न जीर्यते॥
Verse 77
यक्ष उवाच कि नु हित्वा प्रियो भवति कि नु हित्वा न शोचति । कि नु हित्वार्थवान् भवति कि नु हित्वा सुखी भवेत्
यक्ष उवाच—किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति। किं नु हित्वार्थवान् भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत्॥
Verse 78
युधिछिर उवाच मान हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति । काम हित्वार्थवान् भवति लोभ हित्वा सुखी भवेत्
युधिष्ठिर उवाच—मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति। कामं हित्वार्थवान् भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत्॥
Verse 79
यक्ष उवाच किमर्थ ब्राह्मणे दानं किमर्थ नटनर्तके । किमर्थ चैव भृत्येषु किमर्थ चैव राजसु
यक्ष उवाच—किमर्थं ब्राह्मणे दानं? किमर्थं नटनर्तके? किमर्थं चैव भृत्येषु? किमर्थं चैव राजसु?
Verse 80
युधिछिर उवाच धर्मार्थ ब्राह्मणे दानं यशो<र्थ नटनर्तके । भृत्येषु भरणार्थ वै भयार्थ चैव राजसु
युधिष्ठिर उवाच—धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोऽर्थं नटनर्तके। भृत्येषु भरणार्थं वै भयार्थं चैव राजसु॥
Verse 81
यक्ष उवाच केनस्विदावृतो लोक: केनस्विन्न प्रकाशते । केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्ग न गच्छति
यक्ष उवाच—केनस्विदावृतो लोकः? केनस्विन्न प्रकाशते? केन त्यजति मित्राणि? केन स्वर्गं न गच्छति?
Verse 82
युधिछिर उवाच अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते । लोभात् त्यजति मित्राणि संगात् स्वर्ग न गच्छति
युधिष्ठिर उवाच—अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते। लोभात् त्यजति मित्राणि सङ्गात् स्वर्गं न गच्छति॥
Verse 83
यक्ष उवाच मृतः कथं स्यात् पुरुष: कथ॑ राष्ट्र मृतं भवेत् । श्राद्ध मृतं कथं वा स्यात् कथं यज्ञों मृतो भवेत्
यक्ष उवाच—मृतः कथं स्यात् पुरुषः? कथं राष्ट्रं मृतं भवेत्? श्राद्धं मृतं कथं वा स्यात्? कथं यज्ञो मृतो भवेत्?
Verse 84
यक्षने पूछा--पुरुष किस प्रकार मरा हुआ कहा जाता है? राष्ट्र किस प्रकार मर जाता है? श्राद्ध किस प्रकार मृत हो जाता है? और यज्ञ कैसे नष्ट हो जाता है? ।।
यक्ष उवाच— पुरुषः कथं मृत इति कथ्यते? राष्ट्रं कथं मृतं भवति? श्राद्धं कथं मृतं भवति? यज्ञश्च कथं नश्यति? ॥ युधिष्ठिर उवाच— मृतो दरिद्रः पुरुषो, मृतं राष्ट्रमराजकम्। मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं, मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः॥
Verse 85
युधिष्ठिर बोले--दरिद्र पुरुष मरा हुआ है यानी मरे हुएके समान है, बिना राजाका राज्य मर जाता है यानी नष्ट हो जाता है, श्रोत्रिय ब्राह्मणके बिना श्राद्ध मृत हो जाता है और बिना दक्षिणाका यज्ञ नष्ट हो जाता है ।।
यक्ष उवाच— का दिक्? किमुदकं प्रोक्तं? किमन्नं किं च वै विषम्? श्राद्धस्य कालमाख्याहि; ततः पिब हरस्व च॥
Verse 86
युधिछिर उवाच सन््तो दिग् जलमाकाशं गौरन्न प्रार्थना विषम् | श्राद्धस्य ब्राह्मण: काल: कथं वा यक्ष मन्यसे
युधिष्ठिर उवाच— सन्तो दिग्, जलमाकाशं, गौरन्नं, प्रार्थना विषम्। श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः; कथं वा यक्ष मन्यसे॥
Verse 87
यक्ष उवाच तप: कि लक्षणं प्रोक्तं को दमश्न प्रकीर्तित: । क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्वी: परिकीर्तिता
यक्ष उवाच— तपः किं लक्षणं प्रोक्तं? को दमश्च प्रकीर्तितः? क्षमा च का परा प्रोक्ता? का च ह्रीः परिकीर्तिता?॥
Verse 88
युधिछिर उवाच तप: स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दम: । क्षमा द्न्द्सहिष्णुत्वं ह्वीरकार्यनिवर्तनम्
युधिष्ठिर उवाच— तपः स्वधर्मवर्तित्वं, मनसो दमनं दमः। क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं, ह्रीरकार्यनिवर्तनम्॥
Verse 89
यक्ष उवाच किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन् कः शमश्रन प्रकीर्तित: | दया च का परा प्रोक्ता कि चार्जवमुदाहतम्
यक्ष उवाच— किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्, कः शमः प्रकीर्तितः। दया च का परा प्रोक्ता, किम् आर्जवम् उदाहृतम्॥
Verse 90
युधिछिर उवाच ज्ञान तत्त्वार्थसम्बोध: शमक्षित्तप्रशान्तता | दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता
युधिष्ठिर उवाच— ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः, शमः चित्तप्रशान्तता। दया सर्वसुखैषित्वम्, आर्जवं समचित्तता॥
Verse 91
यक्ष उवाच कः शत्रुर्दुर्जय: पुंसां कश्न व्याधिरनन्तक: । कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधु: कीदृश: स्मृत:
यक्ष उवाच— कः शत्रुः सुदुर्जयः पुंसां, कश्च व्याधिरनन्तकः। कीदृशश्च स्मृतः साधुः, असाधुः कीदृशः स्मृतः॥
Verse 92
युधिछिर उवाच क्रोध: सुदुर्जय: शत्रुलोंभो व्याधिरनन्तक: । सर्वभूतहित: साधुरसाधुर्निर्देय: स्मृत:
युधिष्ठिर उवाच— क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुः, लोभो व्याधिरनन्तकः। सर्वभूतहितः साधुः, असाधुर्निर्दयः स्मृतः॥
Verse 93
यक्ष उवाच को मोह: प्रोच्यते राजन् कश्च मान: प्रकीर्तित: । किमालस्यं च विज्ञेयं कक्ष शोक: प्रकीर्तितः:
यक्ष उवाच— को मोहः प्रोच्यते राजन्, कश्च मानः प्रकीर्तितः। किमालस्यं च विज्ञेयं, कः शोकः प्रकीर्तितः॥
Verse 94
युधिछिर उवाच मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता । धर्मनिष्क्रियता55लस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते
युधिष्ठिर उवाच— मोहो हि धर्ममूढत्वं, मानस्त्वात्माभिमानिता। धर्मनिष्क्रियता आलस्यं, शोकस्त्वज्ञानमुच्यते॥
Verse 95
यक्ष उवाच कि स्थैर्यमृषिश्रि: प्रोक्ते कि च धैर्यमुदाह्तम् । स््नान॑ च किं पर प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते
यक्ष उवाच— किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं, किं च धैर्यमुदाहृतम्। स्नानं च किं परं प्रोक्तं, दानं च किमिहोच्यते॥
Verse 96
युधिछिर उवाच स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्य धेर्यमिन्द्रियनिग्रह: । स्नान मनोमलत्यागो दान वै भूतरक्षणम्
युधिष्ठिर उवाच— स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं, धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः। स्नानं मनोमलत्यागो, दानं वै भूत रक्षणम्॥
Verse 97
युधिष्ठिर बोले--अपने धर्ममें स्थिर रहना ही स्थिरता है, इन्द्रियनिग्रह धैर्य है, मानसिक मलोंका त्याग करना परम स्नान है और प्राणियोंकी रक्षा करना ही दान है ।।
यक्ष उवाच— कः पण्डितः पुमान् ज्ञेयो, नास्तिकः क उच्यते। को मूर्खः, कः कामः स्यात्, को मत्सर इति स्मृतः॥
Verse 98
युधिछ्िर उवाच धर्मज्ञ: पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते । काम: संसारहेतुश्न हृत्तापो मत्सर: स्मृत:
युधिष्ठिर उवाच— धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो, नास्तिको मूर्ख उच्यते। कामः संसारहेतुः, हृत्तापो मत्सरः स्मृतः॥
Verse 99
यक्ष उवाच को5हड्कार इति प्रोक्त: कश्न दम्भ: प्रकीर्तित: । कि तद् दैवं परं प्रोक्त कि तत् पैशुन्यमुच्यते
यक्ष उवाच— कोऽहङ्कार इति प्रोक्तः? कश्च दम्भः प्रकीर्तितः? किं तद् दैवं परं प्रोक्तं? किं तत् पैशुन्यमुच्यते?
Verse 100
युधिछिर उवाच महाज्ञानमहड्कारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छूय: । दैवं दानफल प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम्
युधिष्ठिर उवाच— महाज्ञानमहङ्कारः; दम्भो धर्मध्वजोच्छ्रयः। दैवं दानफलं प्रोक्तं; पैशुन्यं परदूषणम्॥
Verse 101
यक्ष उवाच धर्मश्चार्थक्ष॒ कामश्ष॒ परस्परविरोधिन: । एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगम:
यक्ष उवाच— धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः। एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र सङ्गमः?
Verse 102
युधिषछ्िर उवाच यदा धर्मश्न भार्या च परस्परवशानुगौ । तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगम:
युधिष्ठिर उवाच— यदा धर्मश्च भार्या च परस्परवशानुगौ। तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि सङ्गमः॥
Verse 103
यक्ष उवाच अक्षयो नरक: केन प्राप्यते भरतर्षभ । एतनमे मृच्छत: प्रश्ननं तच्छीघ्र॑ वक्तुमहसि,यक्षने पूछा--भरतश्रेष्ठ) अक्षय नरक किस पुरुषको प्राप्त होता है? मेरे इस प्रश्नका शीघ्र ही उत्तर दो
यक्ष उवाच— अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ? एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि।
Verse 104
युधिछिर उवाच ब्राह्मणं स््वयमाहूय याचमानमकिज्चनम् । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात् सो$क्षयं नरक॑ व्रजेत्
युधिष्ठिर उवाच— ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिञ्चनम् । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात् सॊऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥
Verse 105
वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु । देवेषु पितृधर्मेषु सो$क्षयं नरकं॑ व्रजेत्
वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु । देवेषु पितृधर्मेषु सॊऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥
Verse 106
आश्रित्य यं वयं नाथ दुःखान्येतानि सेहिम । “वे ही महाबली अर्जुन आज मृत्युके अधीन कैसे हो गये? ये वे ही धनंजय मेरी आशालताको छिजन्न-भिन्न करके धरतीपर पड़े हैं; जिन्हें अपना रक्षक बनाकर और जिनका ही भारी भरोसा करके हमलोग ये सारे दुःख सहते आये हैं
विद्यमाने धने लोभाद् दानभोगविवर्जितः । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात् सॊऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥
Verse 107
यक्ष उवाच राजन् कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा । ब्राह्म॒ण्यं केन भवति प्रब्रूहीतत् सुनिश्चितम्
यक्ष उवाच— राजन् कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा । ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूहि तत् सुनिश्चितम् ॥
Verse 108
युधिछिर उवाच शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् । कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशय:
युधिष्ठिर उवाच— शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् । कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥
Verse 109
युधिष्ठिर बोले--तात यक्ष! सुनो न तो कुल ब्राह्मणत्वमें कारण है न स्वाध्याय और न शास्त्रश्रवण। ब्राह्मणत्वका हेतु आचार ही है, इसमें संशय नहीं है ।।
युधिष्ठिर उवाच—तात यक्ष! शृणु। न कुलं ब्राह्मणत्वस्य कारणं, न स्वाध्यायः, न शास्त्रश्रवणम्। आचार एव ब्राह्मणत्वस्य हेतुर्नास्त्यत्र संशयः। तस्माद् वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः। अक्षीणवृत्तो न क्षीयते; वृत्ततस्तु हतो हतः॥
Verse 110
पठका: पाठकाश्ैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तका: । सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान् स पण्डित:
पाठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः। सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान् स पण्डितः॥
Verse 111
चतुर्वेदो<पि दुर्वत्त: स शूद्रादतिरिच्यते । योडग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृत:
चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते। योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः॥
Verse 112
चारों वेद पढ़ा होनेपर भी जो दुराचारी है, वह अधमतामें शूद्रसे भी बढ़कर है। जो (नित्य) अग्निहोत्रमें तत्पर और जितेन्द्रिय है, वही “ब्राह्मण” कहा जाता है ।।
यक्ष उवाच—प्रियवचनवादी किं लभते? विमृशितकार्यकरः किं लभते? बहुमित्रकरः किं लभते? धर्मरतः किं लभते? कथय॥
Verse 113
युधिषछ्िर उवाच प्रियवचनवादी प्रियो भवति विमृशितकार्यकरोडथिकं जयति । बहुमित्रकर: सुखं वसते यश्ष धर्मरत: स गतिं लभते
युधिष्ठिर उवाच—प्रियवचनवादी प्रियो भवति; विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति। बहुमित्रकरः सुखं वसते; यः धर्मरतः स गतिं लभते॥
Verse 114
यक्ष उवाच को मोदते किमाश्चर्य क: पन्था: का च वार्तिका । ममैतांश्वतुरः प्रश्नान् कथयित्वा जलं पिब
यक्ष उवाच—को मोदते? किमाश्चर्यम्? कः पन्थाः? का च वार्तिका? ममैतान् चतुरः प्रश्नान् कथयित्वा जलं पिब।
Verse 115
युधिछिर उवाच पजञ्चमे5हनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते
युधिष्ठिर उवाच—पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे। अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते॥
Verse 116
अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् | शेषा: स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमत: परम्
अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम्। शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम्॥
Verse 117
तर्कोउप्रतिष्ठ: श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहित॑ गुहायां महाजनो येन गत: स पन्था:
तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम्। धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः॥
Verse 118
अस्मिन् महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मारसत्दर्वीपरिघट्टनेन भूतानि काल: पचतीति वार्ता
अस्मिन् महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन। मासर्तुसद्-दर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता॥
Verse 119
यक्ष उवाच व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप । पुरुष त्विदानीं व्याख्याहि यश्च सर्वधनी नर:
यक्ष उवाच—व्याख्याताः मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप । पुरुषं त्विदानीं व्याख्याहि यश्च सर्वधनी नरः ॥
Verse 120
यक्षने पूछा--परंतप! तुमने मेरे सब प्रश्नोंके उत्तर ठीक-ठीक दे दिये, अब तुम पुरुषकी भी व्याख्या कर दो और यह बताओ कि सबसे बड़ा धनी कौन है? ।।
युधिष्ठिर उवाच—दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्येन कर्मणा । यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥
Verse 121
तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च । अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नर:,जो मनुष्य प्रिय-अप्रिय, सुख-दुःख और भूत-भविष्यत्--इन द्वद्धोंमें सम है, वही सबसे बड़ा धनी है
तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च । अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः ॥
Verse 122
(भूतभव्यभविष्येषु नि:स्पूह: शान्तमानस: । सुप्रसन्न: सदा योगी स वै सर्वधनी श्वरः ।।
भूतभव्यभविष्येषु निःस्पृहः शान्तमानसः । सुप्रसन्नः सदा योगी स वै सर्वधनीश्वरः ॥ यक्ष उवाच—व्याख्यातः पुरुषो राजन् यश्च सर्वधनी नरः । तस्मात् त्वमेकं भ्रातृणां यमिच्छसि स जीवतु ॥
Verse 123
युधिछिर उवाच श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोत्थित: । व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु
युधिष्ठिर उवाच—श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोत्थितः । व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु ॥
Verse 124
यक्ष उवाच प्रियस्ते भीमसेनो5यमर्जुनो व: परायणम् | स कस्मान्नकुलं राजन् सापत्नं जीवमिच्छसि
यक्ष उवाच—प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम् । स कस्मान्नकुलं राजन् सापत्नं जीवमिच्छसि ॥
Verse 125
यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् | तुल्यं त॑ भीममुत्सूज्य नकुलं जीवमिच्छसि,जिसमें दस हजार हाथियोंके समान बल है, उस भीमको छोड़कर तुम नकुलको ही क्यों जिलाना चाहते हो?
यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् । तुल्यं तं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि ॥
Verse 126
तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव । अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि
तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव । अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि ॥
Verse 127
यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवा: समुपासते । अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि,जिसके बाहुबलका सभी पाण्डवोंको पूरा भरोसा है, उस अर्जुनको भी छोड़कर तुम्हें नकुलको जिला देनेकी इच्छा क्यों है?
यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपासते । अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि ॥
Verse 128
युधिछिर उवाच धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित: । तस्माद् धर्म न त्यजामि मा नो धर्मो हतोडवधीत्
युधिष्ठिर उवाच—धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः । तस्माद्धर्मं न त्यजामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥
Verse 129
आनुशंस्यं परो धर्म: परमार्थाच्च मे मतम् | आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु
युधिष्ठिर उवाच—आनृशंस्यं परो धर्मः; परमार्थाच्च मे मतम्। आनृशंस्यं चिकीर्षामि; नकुलो यक्ष जीवतु॥
Verse 130
धर्मशील: सदा राजा इति मां मानवा विदु: । स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु
युधिष्ठिर उवाच—धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः। स्वधर्मान्न चलिष्यामि; नकुलो यक्ष जीवतु॥
Verse 131
कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भायें तु पितुर्मम । उभे सपुत्रे स्थातां वै इति मे धीयते मति:,मेरे पिताके कुन्ती और माद्री नामकी दो भार्याएँ रहीं। वे दोनों ही पुत्रवती बनी रहें, ऐसा मेरा विचार है
युधिष्ठिर उवाच—कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भार्ये तु पितुर्मम। उभे सपुत्रे स्थातां वै—इति मे धीयते मतिः॥
Verse 132
यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयो: । मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु
युधिष्ठिर उवाच—यथा कुन्ती तथा माद्री; विशेषो नास्ति मे तयोः। मातृभ्यां सममिच्छामि; नकुलो यक्ष जीवतु॥
Verse 133
यक्ष उवाच तस्य ते<र्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम् | तस्मात् ते भ्रातर: सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ
यक्ष उवाच—तस्य तेऽर्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम्। तस्मात्ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ॥
Verse 312
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आरणेयपर्वमें नकुल आदि चारों भाइयोंके मूर्च्छित होकर गिरनेसे सम्बन्ध रखनेवाला तीन सौ बारहवाँ अध्याय प्रा हुआ ॥/
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि नकुलादिचतुर्भ्रातृमूर्च्छापतनवृत्तान्तसम्बद्धो द्वादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः प्रारभ्यते।
Verse 313
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि यक्षप्रश्नने त्रयोदशाधिकत्रिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहद्या भारत वनप्वके अन्तर्गत आरणेयपर्वमें यक्षप्रश्रविषयक तीन सौ तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि यक्षप्रश्नविषये त्रयोदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 363
मयैते निहता:ः सर्वे भ्रातरस्ते महौजस: । यक्षने कहा--तुम्हारा कल्याण हो। मैं जलचर पक्षी नहीं हूँ, यक्ष हूँ। तुम्हारे ये सभी महान् तेजस्वी भाई मेरे द्वारा ही मारे गये हैं
यक्ष उवाच—मयैते निहताः सर्वे भ्रातरस्ते महौजसः।