Adhyaya 40
Baka Dālbhya at Avakīrṇa-tīrtha: Rāṣṭra-kṣaya and Release through Prasāda (Śalya-parva, Adhyāya 40)
Upa-parva: Tīrtha–Ṛṣi-Upākhyāna: Baka Dālbhya and the Depletion of Dhṛtarāṣṭra’s Rāṣṭra
Vaiśaṃpāyana recounts an earlier incident involving the ascetic Baka Dālbhya. After a twelve-year Naimiṣeya satra concludes, sages request a dakṣiṇā of healthy young cattle. Baka proposes a division of the animals and then proceeds to King Dhṛtarāṣṭra’s residence to request cattle. The king responds harshly, directing him to take cattle that have died “by chance,” using a contemptuous form of address. Baka reflects on the insult and, angered, resolves to bring about the king’s realm’s depletion. At Sarasvatī’s Avakīrṇa-tīrtha, he kindles fire and performs an austere rite, offering pieces of dead flesh, by which the rāṣṭra begins to waste away, likened to a forest endlessly cut by an axe. Distressed, Dhṛtarāṣṭra consults ritual specialists, learns the cause, and is advised to propitiate Baka at Sarasvatī. The king approaches with prostration and a formal confession, requesting forgiveness. Seeing his grief, the ṛṣi’s compassion arises; he releases the realm and performs a counter-rite for restoration. Baka accepts many cattle and returns to Naimiṣāraṇya. The chapter closes by widening the tīrtha frame with additional exempla (e.g., Bṛhaspati’s rite and Yayāti’s sacrificial context), reinforcing Sarasvatī’s landscape as a repository of ritual memory and moral causality.
Chapter Arc: जनमेजय की जिज्ञासा उठती है—आर्तिषेण ने कैसा विपुल तप किया, और कुशिकवंशी विश्वामित्र ने किस प्रकार ब्राह्मणत्व प्राप्त किया? → वैशम्पायन सत्ययुग की कथा छेड़ते हैं: आर्तिषेण गुरुकुल में नित्य अध्ययनरत, और विश्वामित्र तपोनिष्ठ, जितेन्द्रिय। फिर राजकीय वैभव और आश्रम-धर्म का टकराव उभरता है—सेना सहित प्रस्थान, वसिष्ठाश्रम की ओर गमन, और देवताओं द्वारा व्रत-विघ्न रचने की चेष्टा। → विश्वामित्र की उग्र तपस्या से प्रसन्न होकर पितामह ब्रह्मा वर देने को उद्यत होते हैं; विश्वामित्र का निर्णायक वर-याचन—“मैं ब्राह्मण हो जाऊँ”—और ब्रह्मा का ‘तथास्तु’। → ब्राह्मणत्व प्राप्त कर विश्वामित्र कृतकाम होते हैं; देवतुल्य यश के साथ समस्त भूमण्डल में विचरण करते हैं—तप की सिद्धि और संकल्प की पूर्णता स्थापित होती है। → अब प्रश्न शेष रहता है—जिस ब्राह्मणत्व को तप से पाया, वह आचरण और लोक-स्वीकृति में कैसे प्रतिष्ठित हुआ, और वसिष्ठ-संबंधी संघर्ष का आगे क्या रूप बना?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-- माल छा सं: चत्वारिशोड् ध्याय: आर्टिषेण एवं विश्वामित्रकी तपस्या तथा वरप्राप्ति जनमेजय उवाच कथमार्टिषेणो भगवान् विपुलं तप्तवांस्तप: । सिन्धुद्वीप: कथं चापि ब्राह्म॒ण्यं लब्धवांस्तदा
जनमेजय उवाच—कथं भगवन् आर्तिषेणो विपुलं तपस्तप्तवान्? सिन्धुद्वीपश्च कथं तदा ब्राह्मण्यं लब्धवान्? एतत् सर्वं मे ब्रूहि; महत् कौतूहलं हि मे।
Verse 2
देवापिश्न कथं ब्रह्मन् विश्वामित्रश्न सत्तम । तन्ममाचक्ष्व भगवन् परं कौतूहलं हि मे
जनमेजय उवाच—देवापिः कथं ब्रह्मन्? विश्वामित्रश्च सत्तम! तन्ममाचक्ष्व भगवन्; परं कौतूहलं हि मे।
Verse 3
वैशग्पायन उवाच पुरा कृतयुगे राजन्नार्टिषेणो द्विजोत्तम: । वसन् गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रत:
वैशम्पायन उवाच—पुरा कृतयुगे राजन्, आर्तिषेणो द्विजोत्तमः। वसन् गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रतः॥
Verse 4
तस्य राजन् गुरुकुले वसतो नित्यमेव च । समाप्तिं नागमद् विद्या नापि वेदा विशाम्पते,प्रजानाथ! नरेश्वर! गुरुकुलमें सर्वदा रहते हुए भी न तो उनकी विद्या समाप्त हुई और न वे सम्पूर्ण वेद ही पढ़ सके
वैशम्पायन उवाच—राजन्, गुरुकुले नित्यं वसतोऽपि तस्य विद्या न समाप्तिमगमत्; नापि, विशाम्पते प्रजानाथ नरेश्वर, स समग्रान् वेदान् अधीतवान्।
Verse 5
स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपा: । ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्
स ततो निर्विण्णो विरक्तश्च राजन् महातपाः तपस्तेपे। तेन तपसा प्राप्य वेदाननुत्तमान्, नरेश्वर, स ऋषिसत्तमो विद्वान् वेदवित् सिद्धश्चाभवत्।
Verse 6
स विद्वान वेदयुक्तश्न सिद्धश्नाप्यूषिसत्तम: । तत्र तीर्थे वरान् प्रादात् त्रीनेव सुमहातपा:
स विद्वान् वेदयुक्तश्च सिद्धश्च ऋषिसत्तमः। तत्र तीर्थे सुमहातपाः त्रीन् एव वरान् प्रादात्।
Verse 7
अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानव: । आप्लुतो वाजिमेधस्य फल प्राप्स्यति पुष्कलम्
अस्मिंस्तीर्थे महानद्याः अद्यप्रभृति मानवः। आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम्॥
Verse 8
अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालादू भविष्यति | अपि चाल्पेन कालेन फल प्राप्स्पति पुष्कललम्
अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालाद् भविष्यति। अपि चाल्पेन कालेन फलं प्राप्स्यति पुष्कलम्॥
Verse 9
एवमुकक््त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनि: | एवं सिद्धः स भगवानार्शिषेण: प्रतापवान्
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः । एवं सिद्धः स भगवानार्षिषेणः प्रतापवान् ॥
Verse 10
तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीप: प्रतापवान् । देवापिश्न महाराज ब्राह्नाण्यं प्रापतुर्महत्
तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । देवापिश्च महाराज ब्राह्मण्यं प्रापतुर्महत् ॥
Verse 11
तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रिय: । तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्
तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रियः । तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् ॥
Verse 12
गाधिनाम महानासीत् क्षत्रिय: प्रथितो भुवि | तस्य पुत्रो5भवद् राजन विश्वामित्र: प्रतापवान्
गाधिनाम महानासीৎ क्षत्रियः प्रथितो भुवि । तस्य पुत्रोऽभवद् राजन् विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥
Verse 13
स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत् किल । स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपा:
स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत् किल । स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः ॥
Verse 14
देहन्यासे मनश्नक्रे तमूचु: प्रणता: प्रजा: । न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान् महाभयात्
वैशम्पायन उवाच—देहन्यासे मनश्चक्रे तं ऊचुः प्रणताः प्रजाः। न गन्तव्यं महाप्राज्ञ तिष्ठेह तात, लोकस्य महाभयात् त्राहि चास्मान्॥
Verse 15
एवमुक्त: प्रत्युवाच ततो गाधि: प्रजास्तत: । विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम
एवमुक्तः प्रत्युवाच ततो गाधिः प्रजास्ततः। विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम॥
Verse 16
इत्युक्त्वा तु ततो गाधिरविश्वामित्रं निवेश्य च । जगाम त्रिदिवं राजन विश्वामित्रो5भवन्नूप:
इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर्विश्वामित्रं निवेश्य च। जगाम त्रिदिवं राजन्, विश्वामित्रोऽभवन्नृपः॥
Verse 17
न स शवक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम् । ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम्
न स शक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम्। ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम्॥
Verse 18
निर्ययौ नगराच्चापि चतुरज्भबलान्वित: । स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात्,तब वे चतुरंगिणी सेना लेकर नगरसे निकल पड़े और दूरतकका रास्ता तय करके वसिष्ठके आश्रमके पास जा पहुँचे
निर्ययौ नगराच्चापि चतुरङ्गबलान्वितः। स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात्॥
Verse 19
तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयात् बहून् । ततस्तु भगवान् विप्रो वसिष्ठो55श्रममभ्ययात्
तस्य ते सैनिका राजन् चक्रुस्तत्रानयात् बहून् । ततस्तु भगवान् विप्रो वसिष्ठोऽश्रममभ्ययात् ॥
Verse 20
ददृशेडथ ततः सर्व भज्यमानं महावनम् | तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तम:,आकर उन्होंने देखा कि वह सारा विशाल वन उजाड़ होता जा रहा है। महाराज! यह देखकर मुनिवर वसिष्ठ राजा विश्वामित्रपर कुपित हो उठे
ददर्शाथ ततः सर्वं भज्यमानं महावनम् । तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥
Verse 21
सृजस्व शबरान् घोरानिति स्वां गामुवाच ह | तथोक्ता सासृजद् धेनु: पुरुषान् घोरदर्शनान्
सृजस्व शबरान् घोरानिति स्वां गामुवाच ह । तथोक्ता सासृजद् धेनुः पुरुषान् घोरदर्शनान् ॥
Verse 22
ते तु तद्बलमासाद्य बभज्जुः सर्वतोदिशम् । तच्छुत्वा दिद्वुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिज:
ते तु तद्बलमासाद्य बभज्जुः सर्वतोदिशम् । तच्छ्रुत्वा दिद्रुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिजः ॥
Verse 23
सो<स्मिंस्तीर्थवरे राजन् सरस्वत्या: समाहित:
सोऽस्मिंस्तीर्थवरे राजन् सरस्वत्याः समाहितः ॥
Verse 24
जलाहारो वायुभक्ष: पर्णाहारश्न सो5भवत्
वैशम्पायन उवाच—स जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्चाभवत्; एवं सुदारुणं तपोऽनुतिष्ठन् संयमजीवनं जगाम।
Verse 25
असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविध्नं प्रचक्रिरे
वैशम्पायन उवाच—असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविघ्नं प्रचक्रिरे; तस्य व्रतानुष्ठानमार्गं पुनः पुनर्व्यवध्नन्।
Verse 26
ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तप:
ततः परेण यत्नेन स बहुविधं तपस्तप्त्वा समापयामास।
Verse 27
तपसा तु तथा युक्त विश्वामित्रं पितामह:
तपसा तथा युक्तं विश्वामित्रं पितामहः सम्यगवेक्ष्य तस्य तपोबलं प्रत्यजानात्।
Verse 28
स तु वत्रे वरं राजन् स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति
स तु वव्रे वरं राजन्—स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति।
Verse 29
स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशा:
वैशम्पायन उवाच—स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशाः।
Verse 30
तस्मिंस्तीर्थवरे राम: प्रदाय विविधं वसु
तस्मिंस्तीर्थवरे रामः प्रदाय विविधं वसु।
Verse 31
पयस्विनीस्तथा थेनूर्यानानि शयनानि च । अथ वस्त्राण्यलड्कारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम्
पयस्विनीस्तथा धेनूर्यानानि शयनानि च। अथ वस्त्राण्यलङ्कारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम्॥
Verse 32
अददान्मुदितो राजन् पूजयित्वा द्विजोत्तमान् | ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात् । यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुति:
अददान्मुदितो राजन् पूजयित्वा द्विजोत्तमान्। ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात्। यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुतिः॥
Verse 39
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शल्यपव्वके अन्तर्गत गदापबव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्राप्रसङ्गे सारस्वतोपाख्याने एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 40
राजन्! बलरामजीने उस श्रेष्ठ तीर्थमें उत्तम ब्राह्मणोंकी पूजा करके उन्हें दूध देनेवाली गौएँ
वैशम्पायन उवाच—राजन्, तस्मिन् श्रेष्ठे तीर्थे बलरामोऽतिथिपूजां कृत्वा श्रेष्ठान् ब्राह्मणान् सम्यगर्चयामास। तान् च प्रसन्नचित्तः क्षीरदोग्ध्रीर्गाः, यानानि, शय्याः, वस्त्राणि, अलङ्कारान्, तथा भोजनपानस्य सुन्दरान् पदार्थान् ददौ। ततः स बकस्याश्रमसमीपं जगाम, यत्र दल्भपुत्रो बकः तीव्रं तपश्चचार।
Verse 226
तप: परं मनन््यमानस्तपस्येव मनो दथधे | उन्होंने विश्वामित्रकी सेनापर आक्रमण करके उनके सैनिकोंको सम्पूर्ण दिशाओं में मार भगाया। गाधिनन्दन विश्वामित्रने जब यह सुना कि मेरी सेना भाग गयी तो तपको ही अधिक प्रबल मानकर तपस्यामें ही मन लगाया
तपः परं मन्यमानस्तपस्येव मनो दधे। स विश्वामित्रस्य सेनामभ्यधावत्, तस्य सैनिकान् सर्वासु दिक्षु विद्राव्य व्यनाशयत्। तच्छ्रुत्वा गाधिनन्दनः विश्वामित्रः तप एव बलवत्तरं मत्वा प्रतिकर्तुं न प्रवृत्तः, तपस्येव मनो न्यधात्।
Verse 236
नियमैश्लोपवासैश्व कर्षयन् देहमात्मन: । राजन! उन्होंने सरस्वतीके उस श्रेष्ठ तीर्थमें चित्तको एकाग्र करके नियमों और उपवासोंके द्वारा अपने शरीरको सुखाना आरम्भ किया
वैशम्पायन उवाच—राजन्, स सरस्वत्याः श्रेष्ठे तीर्थे मन एकाग्रं कृत्वा नियमोपवासैः स्वदेहं कर्शयितुं प्रववृते।
Verse 246
तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमा: पृथक् । वे कभी जल पीकर रहते
तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक्। कदाचिद् जलपायी, कदाचिद् वायुभक्षी, कदाचित् पर्णचर्वी चाभवत्। सदा भूमिवेदिं कृत्वा तस्यामेव शयीत, तपसः सम्बन्धिनोऽन्यान् अपि नियमाञ्छश्वत् पृथक्पृथगनुतिष्ठत्।
Verse 256
न चास्य नियमाद् बुद्धिरपयाति महात्मन: । देवताओंने उनके व्रतमें बारंबार विघ्न डाला; परंतु उन महात्माकी बुद्धि कभी नियमसे विचलित नहीं होती थी
न चास्य नियमाद् बुद्धिरपयाति महात्मनः। देवैः पुनः पुनर्व्रते तस्य विघ्नाः कृताः; तथापि तस्य महात्मनः बुद्धिर्न कदाचन नियमात् विचचाल।
Verse 266
तेजसा भास्कराकारो गाधिज: समपद्यत । तदनन्तर महान प्रयत्नके द्वारा नाना प्रकारकी तपस्या करके गाधिनन्दन विश्वामित्र अपने तेजसे सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे
वैशम्पायन उवाच— तेजसा भास्कराकारो गाधिजः समपद्यत । तदनन्तरं महता प्रयत्नेन नानाविधं तपः कृत्वा गाधिनन्दनः विश्वामित्रः स्वतेजसा सूर्य इव प्रकाशमानो बभूव ॥
Verse 276
अमन्यत महातेजा वरदो वरमस्य तत् | विश्वामित्रको ऐसी तपस्यासे युक्त देख महातेजस्वी एवं वरदायक ब्रह्माजीने उन्हें वर देनेका विचार किया
वैशम्पायन उवाच— अमन्यत महातेजा वरदो वरमस्य तत् । विश्वामित्रं तथा तपस्यायुक्तं दृष्ट्वा महातेजा वरदः पितामहः ब्रह्मा तस्मै वरं दातुं मनसा चक्रे ॥
Verse 283
तथेति चाब्रवीद् ब्रह्मा सर्वतोकपितामह: । राजन! तब उन्होंने यह वर माँगा कि "मैं ब्राह्मण हो जाऊँ।” सम्पूर्ण लोकोंके पितामह ब्रह्माजीने उन्हें “तथास्तु कहकर वह वर दे दिया
वैशम्पायन उवाच— तथेति चाब्रवीद् ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । राजन्, तदा स वरमयाचत—“ब्राह्मणोऽहं भवानीति” । सर्वलोकपितामहः ब्रह्मा “तथास्तु” इति वदन् तं वरं ददौ ॥
Verse 296
विचचार महीं कृत्स्नां कृतकाम: सुरोपम: । उस उग्र तपस्याके द्वारा ब्राह्मणत्व पाकर सफलमनोरथ हुए महायशस्वी विश्वामित्र देवताके समान समस्त भूमण्डलमें विचरने लगे
वैशम्पायन उवाच— विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरोपमः । उग्रेण तपसा ब्राह्मणत्वं प्राप्य सफलमनोरथो महायशाः विश्वामित्रः देव इव सर्वां पृथिवीं विचचार ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how a ruler’s impulsive, contemptuous speech toward a religious petitioner can constitute a governance failure with systemic consequences, and what constitutes adequate restitution once harm has propagated to the realm.
The chapter models restraint and accountability: authority is not merely coercive power but disciplined conduct; reconciliation becomes possible through truthful self-assessment, humility, and corrective action rather than denial.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter functions as an etiological and didactic exemplum: it explains a pattern of misfortune through moral-ritual causality and implies that understanding tīrtha narratives supports dharma-oriented governance and social repair.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.