
Bhakti–Akṣara-Upāsanā-Viveka (Devotion to the Personal vs. Contemplation of the Imperishable)
Upa-parva: Bhagavadgītā Parva (Gītā-Upākhyāna within Bhīṣma Parva)
This chapter opens with Arjuna’s comparative question: among those who worship the personal divine with steady devotion and those who contemplate the imperishable, unmanifest absolute (akṣara/avyakta), who are more established in yoga. Kṛṣṇa answers with a graded taxonomy of spiritual practice. Devotional worship with mind fixed on the personal form is affirmed as the most integrated (yuktatama). Contemplation of the unmanifest is acknowledged as valid but described as more arduous for embodied agents, requiring restraint of the senses, equanimity, and universal welfare orientation. The discourse then provides an accessibility ladder: (1) steady concentration on the divine, (2) practice through repetition (abhyāsa-yoga), (3) action dedicated to the divine purpose, and (4) renunciation of the fruits of all actions, culminating in peace. The closing section defines the behavioral profile of the “dear devotee”: non-hostility, compassion, non-possessiveness, equanimity in pleasure/pain, patience, contentment, steadiness, freedom from agitation, and impartiality toward praise/blame. The chapter ends by commending those who follow this ‘dharmic nectar’ with faith and commitment.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के रण-तट पर, श्रीकृष्ण अर्जुन से कहते हैं—“हे महाबाहो! मेरे परम रहस्य और प्रभावयुक्त वचन फिर सुनो,” मानो युद्ध के शोर के बीच एक गूढ़ दीपक जल उठता है। → भगवान् ‘योग’ के प्रभाव—अपनी सर्वव्यापकता, भक्तों पर अनुग्रह, और भक्ति की अद्भुत शुद्धि-शक्ति—का विस्तार करते हैं; वे बताते हैं कि अधम कही जाने वाली जातियों तक भी, यदि वे शरण लें, तो पवित्रता और गति का द्वार खुल जाता है। → भगवान् का निर्णायक वचन उभरता है—जो सतत प्रेमपूर्वक भजन करते हैं, उनके हृदय में स्थित होकर वे स्वयं अज्ञान का अंधकार तत्त्वज्ञान-दीप से नष्ट करते हैं; और जो एक बार भी “मैं तेरा हूँ” कहकर शरण आता है, उसे वे सब भूतों से अभय देते हैं—यह उनका व्रत है। → अध्याय का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि समस्त ‘गुप्त रहस्यों’ में सर्वोच्च रहस्य पुरुषोत्तम का तत्त्व और प्रेम-भक्ति है—ज्ञान, शुद्धि और अभय का मूल स्रोत वही शरणागति है। → रणभूमि की तात्कालिकता बनी रहती है—यह दिव्य आश्वासन अर्जुन के कर्म-निर्णय को कैसे दृढ़ करेगा, इसका संकेत देकर कथा अगले अध्याय की ओर बढ़ती है।
Verse 1
श्रीभगवान् बोले--हे महाबाहो! फिर भी मेरे परम रहस्य और प्रभावयुक्त वचनको सुन, जिसे मैं तुझ अतिशय प्रेम रखनेवालेके लिये हितकी इच्छासे कहूँगा
श्रीभगवानुवाच— भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः । यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥
Verse 2
सम्बन्ध-- पहले श्लोकमें भगवान्ने जिस विषयपर कहनेकी प्रतिज्ञा की है
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥
Verse 3
१८) “जिनके अश्रित भक्तोंका आश्रय लेकर किरात
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
Verse 4
२१) 'हे उद्धव! संतोंका परमप्रिय “आत्मा” रूप मैं एकमात्र श्रद्धा-भक्तिसे ही वशीभूत होता हूँ। मेरी भक्ति जन्मतः चाण्डालोंको भी पवित्र कर देती है।” यहाँ “पापयोनय:” पदको स्त्री
बुद्धिरज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥
Verse 5
अहिंसा: समता तुष्टिस्तपोः दानं यशोडयश: । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा:
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥
Verse 6
महर्षय: सप्त पूर्वे चत्वारोी35 मनवस्तथा । मद्धभावा मानसा जाता येषां लोक इमा: प्रजा:
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । मद्धावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥
Verse 7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सो<विकम्पेन योगेनः युज्यते नात्र संशय:
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥
Verse 8
सम्बन्ध-- भगवान्के प्रभाव और विथूतियोंके ज्ञानका फल अविचल भक्तियोगकी प्राप्ति बतलायी गयी
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद््गीतापव॑के अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशास्त्ररूप श्रीमद्भगवद््गीतोपनिषद्र्में: श्रीकृष्णाजुनसंवादमें राजविद्याराजगुह्ययोग नामक नवाँ अध्याय पूरा हुआ,८ ।।
मच्चित्ताः मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥
Verse 10
सम्बन्ध-- उपर्युक्त प्रकारसे भजन करनेवाले भक्तोंके प्रति भगवान् क्या करते हैं; अगले दी शलोकोंमें यह बतलाते हैं-- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥
Verse 11
हे अर्जुन! उनके ऊपर अनुग्रह करनेके लिये उनके अन्तःकरणमें स्थित हुआ मैं स्वयं ही उनके अज्ञानजनित अन्धकारको प्रकाशमय तत्त्वज्ञानरूप दीपकके द्वारा नष्ट कर देता हूँ
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥
Verse 12
सम्बन्ध--गीताके सातवें अध्यायके पहले शलोकमें अपने समग्ररूपका ज्ञान करानेवाले जिस विषयको युननेके लिये भगवान्ने अर्जुनको आज्ञा दी थी तथा दूसरे श्लोकमें जिस विज्ञानसहित ज्ञानको पूर्णतया कहनेकी प्रतिज्ञा की थी, उसका वर्णन भगवान्ने सातवें अध्यायमें किया। उसके बाद आठवें जअध्यायमें अर्जुनके सात प्रश्नेंका उत्तर देते हुए भी भगवान्ने उसी विषयका स्पष्टीकरण किया: किंतु वहाँ कहनेकी शैली दूसरी रही; इसलिये नवम अध्यायके आरम्भमें पुनः विज्ञानसहित ज्ञानका वर्णन करनेकी प्रतिज्ञा करके उसी विषयको अंग- प्रत्यंगोंसाहित भलीभॉति समझाया। तदनन्तर दूसरे शब्दोंमें पुनः उसका स्पष्टीकरण करनेके लिये दसवें अध्यायके पहले शलोकमें उसी विषयको पुनः कहनेकी प्रतिज्ञा की और पाँच श्लोकोंद्वार अपनी योगशक्ति और विभूतियोंका वर्णन करके सातवें श्लोकमें उनके जाननेका फल अविचल भक्तियोगकी प्राप्ति बतलायी। फिर आठवें और नवें श्लोकोंमें भक्तियोगके द्वारा भगवान्के भजनमें लगे हुए भ्क्तोंक भाव और आचरणका वर्णन किया और दसवें तथा ग्यारहवेंमें उसका फल अज्ञानजनित अन्धकारका नाश और भगवान्की प्राप्ति करा देनेवाले बुद्धियोगकी प्राप्ति बतलाकर उस विषयका उपसंद्यार कर दिया। इसपर भगवान्की विभरूति और योगको तत्त्वसे जानना भगवत्प्राप्तियें परम सहायक है, यह बात समझकर अब सात श*लोकोंमें अर्जुन पहले भरगवान्की स्घुति करके भगवान्से उनकी योगशक्ति और विभूतियोंका विस्तारसहित वर्णन करनेके लिये प्रार्थना करते हैं-- अजुन उवाच परं ब्रह्म परं धाम पवित्र परमं भवान् | पुरुष शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्
अर्जुन उवाच । परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥
Verse 13
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वताः
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥
Verse 14
३३) अर्थात् एक बार भी "मैं तेरा हूँ” यों कहकर मेरी शरणमें आये हुए और मुझसे अभय चाहनेवालेको मैं सभी भूतोंसे अभय कर देता हूँ, यह मेरा व्रत है।।
अर्जुन उवाच । (अत्र शरणागति-भक्तेः महत्त्वं, अभय-प्रदानं, तथा भगवतः अव्ययत्वं बीजत्वं निधानत्वं च विवृणोति—यः श्रद्धया शरणं गच्छति स अभयं लभते; भगवान् सर्वभूतानामव्ययकारणं पराश्रयश्च; कर्मकाण्डमात्रेण न, अपि तु भक्त्या शरणागत्या च शाश्वती शान्तिर्मोक्षश्च लभ्यते।)
Verse 18
अपने-आप बछ। अर 3. संसारमें और शास्त्रोंमें जितने भी गुप्त रखनेयोग्य रहस्यके विषय माने गये हैं
अत्र श्लोकपाठः नोपलभ्यते; प्रदत्तं पद्यं न, अपि तु विस्तीर्णा टीका-व्याख्या (गीता ९ अध्यायस्य राजविद्या-राजगुह्य-प्रकरणादि) इव दृश्यते। अतः अस्य verse_id इत्यस्य यथार्थ-श्लोकानुवादः कर्तुं श्लोकः (देवनागरी/IAST) अपेक्षितः।
Verse 33
भीष्मपर्वणि तु त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:,भीष्मपर्वमें तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
भीष्मपर्वणि तु त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Arjuna frames a comparative dilemma of method: whether steady devotion to the personal divine or contemplation of the unmanifest imperishable constitutes superior yogic establishment, i.e., which approach is most practicable and integrative for the practitioner.
Kṛṣṇa presents a graded path calibrated to capacity: prioritize steady devotion and attention; if unstable, adopt disciplined practice; if that is difficult, act in service to the divine purpose; if even that is constrained, renounce the fruits of action—because relinquishing result-attachment conduces to peace.
Yes. The chapter closes by commending those who faithfully follow this teaching described as ‘dharmic nectar’ (dharmyāmṛta), indicating that adherence to the outlined discipline and virtues is itself presented as highly valued and spiritually efficacious within the text’s soteriological frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.