Adhyaya 43

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् / कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितं मुनयः प्रभुं कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुः।

Verse 2

मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् / लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च

मुनय ऊचुः—भवता धर्मा मोक्षज्ञानं च सविस्तरं कथितम्; लोकानां सर्गविस्तारो वंशमन्वन्तराणि च।

Verse 3

प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव / भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्

प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसि माधव। भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्॥

Verse 4

सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् / व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्

सूत उवाच—श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक्। व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्॥

Verse 5

कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा / चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः

कूर्म उवाच—नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा। चतुर्धायं पुराणेऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः॥

Verse 6

यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह / नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः

योऽयं लोके नित्यं दृश्यते भूतक्षयः, स एव मुनिभिः नित्यः संकीर्त्यते; नाम्ना ‘प्रतिसंचरः’ इति—पुनः पुनः लयावर्तनरूपः।

Verse 7

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति / त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः

कल्पान्ते यो भविष्यति ब्राह्मो नैमित्तिकः प्रलयः, स कथितः; तदनन्तरं त्रैलोक्यस्यास्य प्रतिसर्गो मनीषिभिः निरूपितः।

Verse 8

महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् / प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः

महदाद्यां विशेषान्तं यदा तत्त्वपरम्परा संक्षयं याति, तदा अयं प्राकृतः प्रतिसर्गः इति कालचिन्तकैः प्रोच्यते।

Verse 9

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि / प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः

ज्ञानात् योगिनः परमात्मनि आत्यन्तिकः प्रलयः प्रोक्तः; अयं प्रलयः प्रतिसर्गश्च कालचिन्तापरैर्द्विजैः वर्ण्यते।

Verse 10

आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः / नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः

अत्र आत्यन्तिकः प्रलयः ससाधनः कथितः; इदानीं वः नैमित्तिकं प्रलयं समासतः कथयिष्ये।

Verse 11

चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे / स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः

चतुर्युगसहस्रान्ते प्रतिसंचरसमागमे । स्वात्मन्येव प्रजाः संस्थाप्य स्रष्टुं प्रजापतिः प्रववृते ॥

Verse 12

ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी / भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी

ततोऽनावृष्टिरुत्पन्ना तीव्रा शतसमाऽयुता । घोरा भूतक्षयकरी सर्वभूतविनाशिनी ॥

Verse 13

ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले / तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले । तान्यग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वं चोपयान्ति हि ॥

Verse 14

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः / असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः । असह्यतेजाः सञ्जातः पिबन्नम्भो गभस्तिभिः ॥

Verse 15

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे / तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत

तस्य रश्मयः सप्त महार्णवजलानि वै । पिबन्ति तेनाहारेण दीप्ताः सूर्याः सप्तैव ते ॥

Verse 16

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् / चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा

ततः ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशं प्रज्वलन्ति। शिखिनां जिह्वा इव चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति॥

Verse 17

व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः / दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

व्याप्नुवन्तश्च ते विप्राः ऊर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः। दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः॥

Verse 18

ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः / खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्ररश्मयः। खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्॥

Verse 19

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा / साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा। साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत॥

Verse 20

दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः / अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्

दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः। अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्॥

Verse 21

सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् / एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत

सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् । एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत ॥

Verse 22

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली / चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा

सर्वलोकप्रणाशश्च सोऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली । चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा ॥

Verse 23

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा । निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते ॥

Verse 24

अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् / सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः

अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् । सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः ॥

Verse 25

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च / ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च । ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥

Verse 26

द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् / तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः

द्वीपान् पर्वतान् वर्षाणि महोदधींश्च सर्वान् भस्मसात् कृत्वा, सप्तात्मा पावकः प्रभुः प्रलयकाले शासनकर्तेव तिष्ठति।

Verse 27

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः / पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वतः अपः पिबन्, समिद्धोऽग्निः पृथिव्यामाश्रितो ज्वलन् प्रज्वलितः।

Verse 28

ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा / लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः

ततः संवर्तको दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजृम्भितः, शैलानतिक्रम्य महतः लोकान् दहति सर्वतः।

Verse 29

स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् / अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति

स देवः पृथिवीं दग्ध्वा रसातलमपि शोषयत्; अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा, दिवमूर्ध्वं दहिष्यति।

Verse 30

योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च / उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु

योजनानां शतानि सहस्राण्ययुतानि च, संवर्तकवह्नेस्तस्य शिखा इहोत्तिष्ठन्ति दीप्तयः।

Verse 31

गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् / तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः

तदा कालरुद्रप्रचोदितोऽसौ दीप्तः गन्धर्वान् पिशाचान् सयक्षोरग-राक्षसान् च दहति।

Verse 32

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः / दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्

भूर्लोकं भुवर्लोकं स्वर्लोकं तथा महर्लोकं च—कालो विश्वतनुः स्वयम्—कालाग्निर्भूत्वा अशेषं दहेत्।

Verse 33

व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना / तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः / अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते

एतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वं वह्निना व्याप्तेषु, तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः अयोगुडनिभं सर्वं भूत्वा तदा चैकं प्रकाशते।

Verse 34

ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः / उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

ततो व्योम्नि तदा घोराः संवर्तका घनाः उत्तिष्ठन्ति, तडिद्भिः समलङ्कृताः गजकुलोन्नादाः।

Verse 35

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः / धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः, केचित् धूम्रवर्णाः, केचित् पीताः पयोधराः।

Verse 36

केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा / शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे

केचिद् रासभवर्णाः स्युः केचिल्लाक्षारसानिभाः। केचिच्छङ्खकुन्दसदृशाः केचिज्जात्यञ्जनसन्निभाः॥

Verse 37

मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे / इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा / इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि

केचिन्मनःशिलाभासाः केचित्कपोतसन्निभाः। केचिदिन्द्रगोपसदृशा हरितालनिभास्तथा॥ केचिदिन्द्रचापनिभा दिवि घना समुत्थिताः॥

Verse 38

केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः / कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः / बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः

केचित्पर्वतसंकाशा केचिद्गजकुलोपमाः। कूटाङ्गಾರनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः॥ बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः॥

Verse 39

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् / ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः / सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम्। ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः॥ सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत॥

Verse 40

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् / सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत्। सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्॥

Verse 41

प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् / अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः

प्रवृष्टे तु महावृष्टौ जगदत्यर्थमम्भसा पूर्यते। अद्भिस्तेजोऽभिभूतं सन् तदग्नितत्त्वं तदानीमप्सु प्रविशति॥

Verse 42

नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः / प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः

नष्टे चाग्नौ तु वर्षशतैः क्षयसंभवाः पयोदाः। महाजलपरिस्त्रवैः प्लावयन्तो भुवनं तदा॥

Verse 43

धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा / अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः

स्वयंभुवा चोद्यमानाः धाराभिः पूरयन्त्यिदम्। अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः॥

Verse 44

साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः / आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति / पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः

साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः। आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति॥ पुनः पतति तद्भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः॥

Verse 45

ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः / पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति

ततः समुद्राः कृत्स्नशः स्वां वेलामतिक्रान्ताः। पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति॥

Verse 46

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे / योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । योगनिद्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः ॥

Verse 47

चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः / वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः

चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः । वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः ॥

Verse 48

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः / कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः । कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः ॥

Verse 49

सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः / तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः

सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः ॥

Verse 50

यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः / अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः

योऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः । अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः ॥

Verse 51

ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः / आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्

ध्यानं तपश्च ज्ञानं च प्राप्य तेष्वेव निश्चलाः योगिनः। गिरिशं मां च समाराध्य ते तत् परमं पदं यान्ति॥

Verse 52

सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् / एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु

सोऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयोऽपि सन्। एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजाम्यहम्॥

Verse 53

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः / जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्ते काले महर्षयः। जनलोके स्थितास्ते तु तपसा योगचक्षुषा॥

Verse 54

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः / सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः। सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्॥

Verse 55

मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् / प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्

मन्त्रोऽग्निर्ब्राह्मणा गावः कुशाः समिध एव च। प्रोक्षणी श्रुवश्चाहं सोमो घृतमथाप्यहम्॥

Verse 56

संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः / वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्

स संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः। वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्॥

Verse 57

अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः / हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः

त्वमनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः। हंसः प्राणोऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः॥

Verse 58

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् / माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

अहं क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम्। माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते॥

Verse 59

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः / मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः। मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति॥