Adhyaya 42
Tīrtha-Māhātmya and the Discipline of Pilgrimage (Tīrtha-sevā) within Prāyaścitta
पूर्वाध्यायस्य प्रवाहं समाप्य सूतः प्रायश्चित्तविषये तीर्थसेवायाः शुद्ध्युपायत्वं दर्शयन् तीर्थानां शैवक्षेत्राणां च क्रमिकं प्राधान्येन निरूपणं करोति। जप्येश्वरसमीपे पञ्चनदं महाभैरवं च, नदीतीर्थेषु वितस्तायाः परमत्वं, पञ्चतपे विष्णोः शिवपूजनं चक्रप्राप्त्यर्थं—शैववैष्णवैक्यस्य सूचकं—प्रशंसति। कायावरोहणं (माहेश्वरधर्मपीठम्), कन्यातीरथं, रामजामदग्न्यतीर्थं, महाकालं, गुह्यं नकुलीश्वरं च निर्दिश्य, काशी-वाराṇसीं परमपुण्यपुरीं मोक्षाभिमुखीं अपरिमितफलां घोषयति। ततः स्वधर्मत्यागे तीर्थफलनाशं चेतयति, पतितप्रायश्चित्तिनां तीर्थयात्रां विधत्ते, त्रिणि ऋणानि निर्वह्य कुटुम्बभारं सम्यक् स्थापयित्वा तीर्थसेवां कर्तव्यमिति नियमयति। अन्ते अस्य माहात्म्यस्य श्रवणकीर्तनमपि पापशुद्धिकरमिति प्रतिज्ञाय, स्थानस्तुतितः नियमबद्धधर्माचारं प्रति ग्रन्थं नयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यच्च तीर्थप्रवरं जप्येश्वरसमीपतः / नाम्ना पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—अन्यच्च तीर्थप्रवरं जप्येश्वरसमीपतः, नाम्ना पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्॥
Verse 2
त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पूजयित्वा महेश्वरम् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते
त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पूजयित्वा महेश्वरम्। सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते॥
Verse 3
अन्यच्च तीर्थप्रवरं शङ्करस्यामितौजसः / महाभैरवमित्युक्तं महापातकनाशनम्
अन्यच्च तीर्थप्रवरं शङ्करस्यामितौजसः। महाभैरवमित्युक्तं महापातकनाशनम्॥
Verse 4
तीर्थानां च परं तीर्थं वितस्ता परमा नदी / सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा
तीर्थानां परं तीर्थं वितस्ता परमा नदी। सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा॥
Verse 5
तीर्थं पञ्चतपं नाम शंभोरमिततेजसः / यत्र देवादिदेवेन चक्रार्थं पूजितो भवः
तीर्थं पञ्चतपं नाम शम्भोरमिततेजसः। यत्र देवादिदेवेन विष्णुना चक्रलाभार्थं भवः पूजितः॥
Verse 6
पिण्डदानादिकं तत्र प्रेत्यानन्तफलप्रदम् / मृतस्तत्रापि नियमाद् ब्रह्मलोके महीयते
पिण्डदानादिकं तत्र प्रेत्यानन्तफलप्रदम्। मृतोऽपि तत्र नियमाद् ब्रह्मलोके महीयते॥
Verse 7
कायावरोहणं नाम महादेवालयं शुभम् / यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः संप्रवर्तिताः
कायावरोहणं नाम महादेवालयं शुभम्। यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः संप्रवर्तिताः॥
Verse 8
श्राद्धं दानं तपो होम उपवासस्तथाक्षयः / परित्यजति यः प्राणान् रुद्रलोकं स गच्छति
श्राद्धं दानं तपो होम उपवासस्तथाक्षयः। परित्यजति यः प्राणान् रुद्रलोकं स गच्छति॥
Verse 9
अन्यच्च तीर्थप्रवरं कन्यातीर्थमिति श्रुतम् / तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणांल्लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान्
अन्यच्च तीर्थप्रवरं कन्यातीर्थमिति श्रुतम्। तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणान् लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान्॥
Verse 10
जामदग्न्यस्य तु शुभं रामस्याक्लिष्टकर्मणः / तत्र स्नात्वा तीर्थ वरे गोसहस्रफलं लभेत्
जामदग्न्यस्य शुभे तीर्थवरेऽक्लिष्टकर्मणः रामस्य । तत्र स्नात्वा गोसहस्रदानफलमवाप्नुयात् ॥
Verse 11
महाकालमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यमवाप्नुयात्
महाकालमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । तत्र गत्वा प्राणत्यागी गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥
Verse 12
गुह्याद् गुह्यतमं तीर्थं नकुलीश्वरमुत्तमम् / तत्र सन्निहितः श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वरः
गुह्याद् गुह्यतरं तीर्थं नकुलीश्वरमुत्तमम् । तत्र सन्निहितः श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वरः ॥
Verse 13
हिमवच्छिखरे रम्ये गङ्गाद्वारे सुशोभने / देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च संवृतः
हिमवच्छिखरे रम्ये गङ्गाद्वारे सुशोभने । देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च संवृतः ॥
Verse 14
तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम् / सर्वपापैर्विमुच्येत मृतस्तज्ज्ञानमाप्नुयात्
तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम् । सर्वपापैर्विमुच्येत मृतस्तज्ज्ञानमाप्नुयात् ॥
Verse 15
अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम् / भीमेश्वरमिति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम्
अन्यच्च देवदेवस्य पुण्यतमं शुभं स्थानं विद्यते। तद् ‘भीमेश्वरम्’ इति ख्यातं; तत्र गत्वा जनः पातकं मुञ्चति॥
Verse 16
तथान्यच्चण्डवेगायाः संभेदः पापनाशनः / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते ब्रह्महत्यया
तथैव चण्डवेगायाः अन्यः संभेदः पापनाशनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च ब्रह्महत्यायाः अपि मुच्यते॥
Verse 17
सर्वेषामपि चैतेषां तीर्थानां परमा पुरी / नाम्नावाराणसी दिव्या कोटिकोट्ययुताधिका
सर्वेषामपि एतेषां तीर्थानां मध्ये परमा पुरी दिव्या ‘वाराणसी’ नाम। तस्याः पुण्यफलम् कोटिकोट्ययुताधिकं भवति॥
Verse 18
तस्याः पुरस्तान्माहात्म्यं भाषितं वो मया त्विह / नान्यत्र लभ्यते मुक्तिर्योगिनाप्येकजन्मना
तस्याः पुर्याः माहात्म्यं पुरस्तात् एव मया वः अत्र भाषितम्। अन्यत्र एकजन्मना योगिनापि मुक्तिः न लभ्यते॥
Verse 19
एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पापहरा नृणाम् / गत्वा संक्षालयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्
एते देशाः प्राधान्यतः संक्षेपेण प्रोक्ता नृणां पापहराः। तान् गत्वा जन्मान्तरशतैः कृतं पापं अपि संक्षालयेत्॥
Verse 20
यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि / न तस्य फलते तीर्थमहि लोके परत्र च
यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि, न तस्य तीर्थं फलति लोकेऽस्मिन् परत्र च।
Verse 21
प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा पापचरो गृही / प्रकुर्यात् तीर्थसंसेवां ये चान्ये तादृशा जनाः
प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा पापचरो गृही, एते चान्ये च तादृशा जनाः तीर्थसंसेवां प्रकुर्वीरन्।
Verse 22
सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत् तीर्थानि यत्नतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमाप्नुयात्
सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत् तीर्थानि यत्नतः; सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमाप्नुयात्।
Verse 23
ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य कुर्याद् वा तीर्थसेवनम् / विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्यां तेषु निधाय च
ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य कुर्याद् वा तीर्थसेवनम्; विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्यां तेषु निधाय च।
Verse 24
प्रायश्चित्तप्रसङ्गेन तीर्थमाहात्म्यमीरितम् / यः पठेच्छृणुयाद् वापि मुच्यते सर्वपातकैः
प्रायश्चित्तप्रसङ्गेन तीर्थमाहात्म्यमीरितम्; यः पठेच्छृणुयाद् वापि मुच्यते सर्वपातकैः।
Frequently Asked Questions
Pilgrimage is framed as part of prāyaścitta and must be grounded in svadharma: one should discharge the three debts, arrange family responsibilities, and then perform tīrtha-sevā; abandoning one’s ordained duties for pilgrimage is said to make the tīrtha fruitless.
It functions as samanvaya: the Purāṇa presents inter-devotional legitimacy by depicting Viṣṇu seeking Śiva’s grace for the cakra, reinforcing that Śaiva and Vaiṣṇava worship operate within a shared īśvara-centered sacral order.
The chapter declares Kāśī the highest holy city whose merit surpasses all measures and links it uniquely to liberation, implying that its soteriological efficacy exceeds ordinary tīrtha merit even for advanced practitioners.
Three-night fasting with Maheśvara worship (Pañcanada), piṇḍa/śrāddha rites yielding inexhaustible post-mortem results (Pañcatapa), bathing and worship leading to sin-destruction and liberating knowledge (Gangādvāra/Nakulīśvara region), and confluence bathing/drinking that removes even brahma-hatyā (Caṇḍavegā-saṅgama).