Adhyaya 20
Śrāddha-Kāla-Nirṇaya: Proper Times, Nakṣatra Fruits, Tīrtha Merit, and Offerings for Ancestral Rites
अस्मिन्नध्याये उत्तरभागस्य धर्मोपदेशक्रमे श्राद्धं भोगापवर्गप्रदं संस्काररूपेण व्यवस्थितम्। प्रथमं अमावास्यायां पिण्डान्वाहार्यकश्राद्धस्य प्राधान्यं, कृष्णपक्षे ग्राह्यतिथिनिर्णयः, चतुर्दशी निषेधः (शस्त्रहतमृत्यौ तु विशेषः) चोच्यते। ततः ग्रहण-मरणादिनैमित्तिकहेतवः, अयन-विषुव-व्यतीपात-संक्रान्ति-जन्मदिनादिकाम्यावसराश्च निर्दिश्यन्ते। नक्षत्र-वार-ग्रह-तिथ्यनुसारफलविस्तरेण कालानुगुण्यं प्रतिपाद्यते। नित्य-काम्य-नैमित्तिक-एकोद्दिष्ट-वृद्धि/पार्वण-यात्रा-शुद्धि-दैविकादिभेदाः सन्ध्याकालमर्यादाश्च कथ्यन्ते। अनन्तरं तीर्थमाहात्म्ये गङ्गा-प्रयाग-गया-वाराणसी-प्रमुखानां बहूनां च स्थलेष्वक्षयपुण्यप्रशंसा, पितॄणां तृप्त्यर्थं धान्य-फल-भोज्यवस्तूनां कालपर्यन्ततृप्तिदायकसूच्याः, वर्जनीयवस्तूनां च निर्देशः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अथ श्राद्धममावास्यां प्राप्य कार्यं द्विजोत्तमैः / पिण्डान्वाहार्यकं भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच—अमावास्यां प्राप्तायां श्राद्धं कार्यं द्विजोत्तमैः। पिण्डान्वाहार्यकं भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्॥
Verse 2
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते / अपराह्ने द्विजातीनां प्रशस्तेनामिषेण च
राज्ञि क्षीणे रक्षणशक्तौ पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं विशेषतः प्रशस्यते। द्विजातीनामपराह्णे कर्तव्यं, प्रशस्तेनामिषेणापि समर्पणं शक्यम्॥
Verse 3
प्रतिपत्प्रभृति ह्यन्यास्तिथयः कृष्णपक्षके / चतुर्दशीं वर्जयित्वा प्रशस्ता ह्युत्तरोत्तराः
प्रतिपत्प्रभृतयः कृष्णपक्षेऽन्यास्तिथयः चतुर्दशीं वर्जयित्वा प्रशस्ताः। ता ह्युत्तरोत्तरं क्रमशः शुभतराः भवन्ति॥
Verse 4
अमावास्याष्टकास्तिस्त्रः पौषमासादिषु त्रिषु / तिस्त्रश्चान्वष्टकाः पुण्या माघी पञ्चदशी तथा
पौषादिषु त्रिषु मासेषु अमावास्यासम्बद्धा अष्टकास्तिस्रः सन्ति। तिस्त्रश्चान्वष्टकाः पुण्याः, माघी पञ्चदशी च तथा॥
Verse 5
त्रयोदशी मघायुक्ता वर्षासु तु विशेषतः / शस्यापाकश्राद्धकाला नित्याः प्रोक्ता दिने दिने
वर्षासु विशेषतः मघायुक्ता त्रयोदशी शस्या। शस्यापाकश्राद्धकाला नित्याः प्रोक्ता दिने दिने॥
Verse 6
नैमित्तिकं तु कर्तव्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः / बान्धवानां च मरणे नारकी स्यादतो ऽन्यथा
ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः बान्धवानां च मरणे नैमित्तिकं कर्म कर्तव्यमेव। अन्यथा नरकी स्यात्॥
Verse 7
काम्यानि चैव श्राद्धानि शस्यान्ते ग्रहणादिषु / अयने विषुवे चैव व्यतीपाते ऽप्यनन्तकम्
काम्यश्राद्धानि च शस्यान्ते ग्रहणादिषु च प्रशस्यन्ते। अयने विषुवे च व्यतीपातेऽपि अनन्तकं पुण्यफलम्॥
Verse 8
संक्रान्त्यमक्षयं श्राद्धं तथा जन्मदिनेष्वपि / नक्षत्रेषु च सर्वेषु कार्यं काम्यं विशेषतः
संक्रान्तौ श्राद्धमक्षयं भवति, तथा जन्मदिनेऽपि। सर्वेषु नक्षत्रेषु विशेषतः काम्यकर्म कार्यम्॥
Verse 9
स्वर्गं च लभते कृत्वा कृत्तिकासु द्विजोत्तमः / अपत्यमथ रोहिण्यां सौम्ये तु ब्रह्मवर्चसम्
कृत्तिकासु विधिं कृत्वा द्विजोत्तमः स्वर्गमाप्नुयात्। रोहिण्यां सुतसंपत्तिं, सौम्ये तु ब्रह्मवर्चसम्॥
Verse 10
रौद्राणां कर्मणां सिद्धिमार्द्रायां शौर्यमेव च / पुनर्वसौ तथा भूमिं श्रियं पुष्ये तथैव च
आर्द्रायां रौद्रकर्मसिद्धिः शौर्यं च जायते। पुनर्वसौ भूमिलाभः, पुष्ये च श्रियः प्राप्तिः॥
Verse 11
सर्वान् कामांस्तथा सार्पे पित्र्ये सौभाग्यमेव च / अर्यम्णे तु धनं विन्द्यात् फाल्गुन्यां पापनाशनम्
सार्पे सर्वकामप्राप्तिः, पित्र्ये सौभाग्यमेव च। अर्यम्णे धनलाभः स्यात्, फाल्गुन्यां पापनाशनम्॥
Verse 12
ज्ञातिश्रैष्ठ्यं तथा हस्ते चित्रायां च बहून् सुतान् / वाणिज्यसिद्धिं स्वातौ तु विशाखासु सुवर्णकम्
हस्ते जातः स्वज्ञातिषु श्रैष्ठ्यं प्राप्नोति; चित्रायां बहून् सुतान् लभते। स्वातौ वाणिज्ये सिद्धिं याति; विशाखासु सुवर्ण-धनसमृद्धिं प्राप्नोति।
Verse 13
मैत्रे बहूनि मित्राणि राज्यं शाक्रे तथैव च / मूले कृषिं लभेद् यानसिद्धिमाप्ये समुद्रतः
मैत्रे बहूनि मित्राणि लभते; शाक्रे राज्यं तथैव च। मूले कृषिसिद्धिं प्राप्नोति; आप्ये समुद्रयानसिद्धिम् अवाप्नोति।
Verse 14
सर्वान् कामान् वैश्वदेवे श्रैष्ठ्यं तु श्रवणे पुनः / श्रविष्ठायां तथा कामान् वारुणे च परं बलम्
वैश्वदेवे सर्वान् कामान् अवाप्नोति; श्रवणे पुनः श्रैष्ठ्यं लभते। श्रविष्ठायां कामान् तथा प्राप्नोति; वारुणे च परं बलम् अधिगच्छति।
Verse 15
अजैकपादे कुप्यं स्यादहिर्बुध्ने गृहं शुभम् / रेवत्यां बहवो गावो ह्यश्विन्यां तुरगांस्तथा / याम्ये ऽथ जीवनं तत् स्याद्यदि श्राद्धं प्रयच्छति
अजैकपादे श्राद्धं दत्त्वा कुप्यं लभते; अहिर्बुध्ने शुभं गृहं प्राप्नोति। रेवत्यां बहवो गावः; अश्विन्यां तुरगाः तथा। याम्ये तु श्राद्धप्रदानेन जीवनं दीर्घं बलं च स्यात्।
Verse 16
आदित्यवारे त्वारोग्यं चन्द्रे सौभाग्यमेव च / कौजे सर्वत्र विजयं सर्वान् कामान् बुधस्य तु
आदित्यवारे आरोग्यं लभते; चन्द्रवारे सौभाग्य-समृद्धिं च। कौजे सर्वत्र विजयः स्यात्; बुधवारे सर्वकामसमृद्धिः।
Verse 17
विद्यामभीष्टा जीवे तु धनं वै भार्गवे पुनः / शमैश्वरे लभेदायुः प्रतिपत्सु सुतान् शुभान्
गुरौ बलवति सति जीवेऽभीष्टां विद्यां लभते; भार्गवे प्रबले धनसमृद्धिं प्राप्नोति। शनैश्चरशमनकाले दीर्घायुः स्यात्; प्रतिपत्तिथौ च शुभान् सुतान् अवाप्नोति॥
Verse 18
कन्यकां वै द्वितीयायां तृतीयायां तु वन्दिनः / पशून्क्षुद्रांश्चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यांशोभनान् सुतान्
द्वितीयायां तिथौ कन्यां लभते; तृतीयायां वन्दिनो यशःप्रचारकान्। चतुर्थ्यां क्षुद्रपशून् प्राप्नोति; पञ्चम्यां शोभनान् शुभान् सुतान्॥
Verse 19
षष्ट्यां द्यूतं कृषिं चापि सप्तम्यां लभते नरः / अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा
षष्ठ्यां श्राद्धदः कर्ता द्यूते कृषौ च सिद्धिमाप्नुयात्; सप्तम्यां नरः सिद्धिं लभते। अष्टम्यां च वाणिज्यसमृद्धिं श्राद्धदाता सदा प्राप्नोति॥
Verse 20
स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु / एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान्
नवम्यां तिथौ एकखुरं दद्यात्; दशम्यां बहु द्विखुरान्। एकादश्यां च रूप्यं दत्त्वा ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् लभते॥
Verse 21
द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यमेव च / ज्ञातिश्रैष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु क्रुप्रजाः / पञ्चदश्यां सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा
द्वादश्यां जातरूपं रजतं कुप्यं च लभते; त्रयोदश्यां ज्ञातिश्रैष्ठ्यं प्राप्नोति। चतुर्दश्यां कृपाप्रजाः; पञ्चदश्यां श्राद्धदः सदा सर्वकामान् अवाप्नुयात्॥
Verse 22
तस्माच्छ्राद्धं न कर्तव्यं चतुर्दश्यां द्विजातिभिः / शस्त्रेण तु हतानां वै तत्र श्राद्धं प्रकल्पयेत्
तस्माच्चतुर्दश्यां द्विजातिभिः श्राद्धं न कर्तव्यम्। शस्त्रेण हतानां तु तस्यामेव विधिवत् श्राद्धं प्रकल्पयेत्॥
Verse 23
द्रव्यब्राह्मणसंपत्तौ न कालनियमः कृतः / तस्माद् भोगापवर्गार्थं श्राद्धं कुर्युर्द्विजातयः
द्रव्यब्राह्मणसंपत्तौ कालनियमो न कृतः। तस्माद् भोगापवर्गार्थं द्विजातयः श्राद्धं कुर्युः॥
Verse 24
कर्मारम्भेषु सर्वेषु कुर्यादाभ्युदयं पुनः / पुत्रजन्मादिषु श्राद्धं पार्वणं पर्वणि स्मृतम्
कर्मारम्भेषु सर्वेषु पुनराभ्युदयं कुर्यात्। पुत्रजन्मादिषु श्राद्धं पार्वणं पर्वणि स्मृतम्॥
Verse 25
अहन्यहनि नित्यं स्यात् काम्यं नैमित्तिकं पुनः / एकोद्दिष्टादि विज्ञेयं वृद्धिश्राद्धं तु पार्वणम्
अहन्यहनि यन्नित्यं तन्नित्यं परिकीर्तितम्। काम्यं नैमित्तिकं चैव एकोद्दिष्टादि विज्ञेयम्। वृद्धिश्राद्धं तु पार्वणं निश्चयतः॥
Verse 26
एतत् पञ्चविधं श्राद्धं मनुना परिकीर्तितम् / यात्रायां षष्ठमाख्यातं तत्प्रयत्नेन पालयेत्
एतत् पञ्चविधं श्राद्धं मनुना परिकीर्तितम्। यात्रायां षष्ठमाख्यातं तत् प्रयत्नेन पालयेत्॥
Verse 27
शुद्धये सप्तमं श्राद्धं ब्रह्मणा परिभाषितम् / दैविकं चाष्टमं श्राद्धं यत्कृत्वा मुच्यते भयात्
शुद्ध्यर्थं सप्तमं श्राद्धं ब्रह्मणा परिकीर्तितम्। अष्टमं दैविकं श्राद्धं यत्कृत्वा भयात् प्रमुच्यते॥
Verse 28
संध्यारात्र्योर्न कर्तव्यं राहोरन्यत्र दर्शनात् / देशानां च विशेषेण भवेत् पुण्यमनन्तकम्
सन्ध्यारात्र्योर्न कर्तव्यं सन्ध्याकर्म निशि क्वचित्। राहोर्दर्शनमात्रेण तदन्यत्र न विद्यते॥ देशानां च विशेषेण पुण्यं स्यादनन्तकम्॥
Verse 29
गङ्गायामक्षयं श्राद्धं प्रयागे ऽमरकण्टके / गायन्ति पितरो गाथां कीर्तयन्ति मनीषिणः
गङ्गायामक्षयं श्राद्धं प्रयागेऽमरकण्टके। पितरो गायन्ति गाथां मनीषिणः कीर्तयन्ति च॥
Verse 30
एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गायां व्रजेत्
एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः। तेषां समवेतानां यद्येकोऽपि गवां व्रजेत्॥
Verse 31
गयां प्राप्यानुषङ्गेण यदि श्राद्धं समाचरेत् / तारिताः पितरस्तेन स याति परमां गतिम्
गयां प्राप्यानुषङ्गेण यदि श्राद्धं समाचरेत्। तारिताः पितरस्तेन स याति परमां गतिम्॥
Verse 32
वराहपर्वते चैव गङ्गायां वै विशेषतः / वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः
वराहपर्वते चैव गङ्गायां वै विशेषतः । वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः ॥
Verse 33
गङ्गाद्वारे प्रभासे च बिल्वके नीलपर्वते / कुरुक्षेत्रे च कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे महालये
गङ्गाद्वारे प्रभासे च बिल्वके नीलपर्वते । कुरुक्षेत्रे च कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे महालये ॥
Verse 34
केदारे फल्गुतीर्थे च नैमिषारण्य एव च / सरस्वत्यां विशेषेण पुष्करेषु विशेषतः
केदारे फल्गुतीर्थे च नैमिषारण्य एव च । सरस्वत्यां विशेषेण पुष्करेषु विशेषतः ॥
Verse 35
नर्मदायां कुशावर्ते श्रीशैले भद्रकर्णके / वेत्रवत्यां विपाशायां गोदावर्यां विशेषतः
नर्मदायां कुशावर्ते श्रीशैले भद्रकर्णके । वेत्रवत्यां विपाशायां गोदावर्यां विशेषतः ॥
Verse 36
एवमादिषु चान्येषु तीर्थेषु पुलिनेषु च / नदीनां चैव तीरेषु तुष्यन्ति पितरः सदा
एवमादिषु चान्येषु तीर्थेषु पुलिनेषु च । नदीनां चैव तीरेषु तुष्यन्ति पितरः सदा ॥
Verse 37
व्रीहिभिश्च यवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा / श्यामाकैश्च यवैः शाकैर्नोवारैश्च प्रियङ्गुभिः / गौधूमैश्च तिलैर्मुद्गैर्मासं प्रीणयते पितॄन्
व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलैर्वा, श्यामाकयवैः शाकैर्नीवारैः प्रियङ्गुभिश्च, गौधूमतिलमुद्गैश्च—एतैः पितॄन् मासपर्यन्तं प्रीणयति।
Verse 38
आम्रान् पाने रतानिक्षून् मृद्वीकांश्च सदाडिमान् / विदार्याश्च भरण्डाश्च श्राद्धकाले प्रादपयेत्
श्राद्धकाले विधिवद् आम्रान्, पाने रतानिक्षून्, मृद्वीकाः सदाडिमाः, तथा विदार्यः भरण्डाश्च प्रादपयेत्।
Verse 39
लाजान् मधुयुतान् दद्यात् सक्तून् शर्करया सह / दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन शृङ्गाटककशेरुकान्
लाजान् मधुयुतान् दद्यात्, सक्तून् शर्करया सह; श्राद्धे च प्रयत्नेन शृङ्गाटककशेरुकान् दद्यात्।
Verse 40
द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेनतु / औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पञ्च तु
मत्स्यमांसेन द्वौ मासौ, हारिणेन तु त्रीन्; औरभ्रेण चतुरो, शाकुनेन पञ्च मासान् इह (भवति)।
Verse 41
षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेनाथ सप्त वै / अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु
छागमांसेन षण्मासान्, पार्षतेन तु सप्त वै; वेणस्य मांसेन अष्ट, रौरवेण नवैव तु।
Verse 42
दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः / शशकूर्मर्योर्मांसेन मासानेकादशैव तु
वराहमहिषयोर्मांसैः पितरः दशमासान् तृप्यन्ति; शशकूर्मयोर्मांसेन तु एकादशमासान् नूनम्।
Verse 43
संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन तु / वार्ध्रोणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी
गव्येन पयसा संवत्सरं तृप्तिः; पयसा पायसेन च तथैव। वार्ध्रोणसस्य मांसेन तु द्वादशवार्षिकी तृप्तिरुच्यते।
Verse 44
कालशाकं महाशल्कं खङ्गलोहामिषं मधु / आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः
कालशाकं महाशल्कं खङ्गलोहामिषं मधु च—एतानि सर्वाणि मुन्यन्नानि; आनन्त्यफलप्राप्तये कल्पन्ते।
Verse 45
क्रीत्वा लब्ध्वा स्वयं वाथ मृतानाहृत्य वा द्विजः / दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन तदस्याक्षयमुच्यते
क्रीत्वा लब्ध्वा स्वयं वा अथवा मृतानाहृत्यापि द्विजः; श्राद्धे प्रयत्नेन दद्यात्, तदस्याक्षयफलमिति कथ्यते।
Verse 46
पिप्पलीं क्रमुकं चैव तथा चैव मसूरकम् / कूष्माण्डालाबुवार्ताकान् भूस्तृणं सुरसं तथा
पिप्पलीं क्रमुकं चैव मसूरकं तथैव च; कूष्माण्डालाबुवार्ताकान् भूस्तृणं सुरसां तथा।
Verse 47
कुसुम्भपिण्डमूलं वै तन्दुलीयकमेव च / राजमाषांस्तथा क्षीरं माहिषं च विवर्जयेत्
कुसुम्भपिण्डमूलं तन्दुलीयकशाकं राजमाषांश्च माहिषं क्षीरं च श्राद्धादौ सर्वथा विवर्जयेत्।
Verse 48
कोद्रवान् कोविदारांश्चपालक्यान् मरिचांस्तथा / वर्जयेत् सर्वयत्नेन श्राद्धकाले द्विजोत्तमः
श्राद्धकाले द्विजोत्तमः सर्वयत्नेन कोद्रवान् कोविदारांश्च पालक्यान् मरिचांश्च विवर्जयेत्।
Frequently Asked Questions
The dark-fortnight tithis from pratipat onward are commended, progressively auspicious, with caturdaśī generally prohibited; however, for those slain by weapons, śrāddha may be performed on caturdaśī.
It presents a multi-type framework: nitya (daily), kāmya (desire-motivated), naimittika (occasion-specific), plus ekoddiṣṭa-related forms, vṛddhi/pārvaṇa, a travel form, a purification form, and daivika. This taxonomy governs intention, eligibility, timing, and expected phala (results), aligning ritual with both social dharma and liberation-oriented merit.
Saṃkrānti days are explicitly said to give inexhaustible merit, and the chapter also praises eclipses, solstices, equinoxes, and vyatīpāta conjunctions as exceptionally fruitful occasions for kāmya rites.
The Gaṅgā is singled out for inexhaustible fruit, and sites such as Prayāga, Amarakantaka, Gayā, Varāha Mountain, Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prabhāsa, Kurukṣetra, Kedāra, Phalgu-tīrtha, Naimiṣāraṇya, Sarasvatī, Puṣkara, Narmadā locations, Śrīśaila, and especially Vārāṇasī are praised.
Recommended items include rice, barley, black gram, sesame, wheat, green gram, roots/fruits, and various fruits (mango, sugarcane juice, grapes, pomegranate), along with specific preparations (parched grain with honey, saktu with sugar, water-chestnut, tubers). Items to avoid include kusumbha root, tandulīyaka greens, rāja-māṣa, buffalo milk, kodo millet, kovidāra blossoms/pods, pālakya greens, and black pepper.