Adhyaya 21
Āvāhāryaka-Śrāddha: Qualifications of Recipients, Paṅkti-Pāvana, and Exclusions
उत्तरभागे पितृकर्मप्रसङ्गे व्यासः क्षयपक्षे स्नानतर्पणानन्तरं कर्तव्यं आवाहार्यकश्राद्धं निरूपयति। ततः ‘कान् भोजयेत्’ इति निर्णीयते—प्रथमं योगिनः सत्यविदः, ततः नियमयुक्ता यतयः सेवापराः तपस्विनः, ततः मोक्षाभिमुखा विरक्तगृहस्थाः, अभावे तु श्रद्धावन्तः साधकाः। योग्यब्राह्मणलक्षणं—वेदाध्ययनं श्रौताग्न्यग्निहोत्रादि वेदाङ्गज्ञानं सत्यव्रतं चान्द्रायणादिव्रतानि; तथा ब्रह्मनिष्ठा महादेवभक्तिः वैष्णवशुद्धिश्च एकत्रोक्ता। पङ्क्तिपावनान् निर्दिश्य स्वजनसगोत्रभोजनं निषिद्धं, दानलोभेन मित्रेच्छया मन्त्राज्ञभोजिनश्च वर्जनीयाः। ब्रह्मबन्धुपतितपाषण्डसङ्गिनो दुष्टाचाराः सन्ध्यामहायज्ञविमुखाश्चादयः श्राद्धफलनाशकरा धर्मसङ्घं च दूषयन्तीति, शुद्धिविधिपरिणामविस्ताराय पराध्यायस्य भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे विशो ऽध्यायः व्यास उवाच स्नात्वा यथोक्तं संतर्प्य पितॄंश्चन्द्रक्षये द्विजः / पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यात् सौम्यमनाः शुचिः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच—यथोक्तं स्नात्वा पितॄन् संतर्प्य चन्द्रक्षये द्विजः शुचिः सौम्यमनाः पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यात्।
Verse 2
पूर्वमेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् / तीर्थं तद् हव्यकव्यानां प्रदाने चातिथिः स्मृतः
पूर्वमेव वेदपारगं ब्राह्मणं परीक्षेत। स हव्यकव्यानां प्रदाने तीर्थं स्मृतः, दाने च स एवातिथिरुच्यते।
Verse 3
ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तचेतसः / व्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः
ये सोमपाः विरजसो धर्मज्ञाः शान्तचेतसः। व्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः॥
Verse 4
पञ्चाग्निरप्यधीयानो यजुर्वेदविदेव च / बह्वृचश्च त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वाथ यो भवेत्
पञ्चाग्निधरः सन् वेदाध्ययनपरः, यजुर्वेदविद्, बह्वृचः, त्रिसौपर्णत्रिमधुविद् अपि यः स्यात्—स एषैर्वैदिकगुणैः परिकीर्त्यते।
Verse 5
त्रिणाचिकेतच्छन्दोगो ज्येष्ठसामग एव च / अथर्वशिरसो ऽध्येता रुद्राध्यायी विशेषतः
त्रिणाचिकेतच्छन्दोगो ज्येष्ठसामग एव च; अथर्वशिरसोऽध्येता, रुद्राध्यायी विशेषतः।
Verse 6
अग्निहोत्रपरो विद्वान् न्यायविच्च षडङ्गवित् / मन्त्रब्राह्मणविच्चैव यश्च स्याद् धर्मपाठकः
अग्निहोत्रपरो विद्वान् न्यायविच्च षडङ्गवित्; मन्त्रब्राह्मणविच्चैव यश्च स्याद् धर्मपाठकः।
Verse 7
ऋषिव्रती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः / ब्रह्मदेयानुसंतानो गर्भशुद्धः सहस्रदः
ऋषिव्रती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः; ब्रह्मदेयानुसंतानो गर्भशुद्धः सहस्रदः।
Verse 8
चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित् / गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः
चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित्; गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः।
Verse 9
विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः / महादेवार्चनरतो वैष्णवः पङ्क्तिपावनः
विमुक्तः सर्वतः स्थिरधीः ब्रह्मभावे प्रतिष्ठितो द्विजोत्तमः। स महादेवार्चनपरायणो वैष्णवोऽपि, स्वसन्निधानेनैव पङ्क्तिं पावयति॥
Verse 10
अहिंसानिरतो नित्यमप्रतिग्रहणस्तथा / सत्रिणो दाननिरता विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
अहिंसायां सदा रतः, अप्रतिग्रहो यः, सत्रपालनपरायणः। दाननिष्ठाश्च ये, ते पङ्क्तिपावना इति विज्ञेयाः॥
Verse 11
युवानः श्रोत्रियाः स्वस्था महायज्ञपरायणाः / सावित्रीजापनिरता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः
युवानः श्रोत्रियाः स्वस्थाः स्वसंयताश्च ये द्विजाः। महायज्ञपराः सन्तः सावित्रीजापनिष्ठिताः, ते ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः॥
Verse 12
कुलीनाः श्रुतवन्तश्च शीलवन्तस्तपस्विनः / अग्निचित्स्नातका विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
कुलीनाः श्रुतसम्पन्नाः शीलवन्तस्तपस्विनः। अग्निचित्स्नातकाः विप्राः, ते पङ्क्तिपावना इति विज्ञेयाः॥
Verse 13
मातापित्रोर्हिते युक्तः प्रातः स्नायी तथा द्विजः / अध्यात्मविन्मुनिर्दान्तो विज्ञेयः पङ्क्तिपावनः
मातापित्रोर्हिते युक्तः प्रातःस्नायी च यो द्विजः। अध्यात्मविद् मुनिसदृशो दान्तः, स पङ्क्तिपावनः स्मृतः॥
Verse 14
ज्ञाननिष्ठो महायोगी वेदान्तार्थविचिन्तकः / श्रद्धालुः श्राद्धनिरतो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
ज्ञाननिष्ठो महायोगी वेदान्तार्थविचिन्तकः। श्रद्धालुः श्राद्धनिरतो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः॥
Verse 15
वेदविद्यारतः स्नातो ब्रह्मचर्यपरः सदा / अथर्वणो मुमुक्षुश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
वेदविद्यारतः स्नातो ब्रह्मचर्यपरः सदा। अथर्वणो मुमुक्षुश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः॥
Verse 16
असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैव च / असंबन्धी च विज्ञेयो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैव च। असंबन्धी च विज्ञेयो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः॥
Verse 17
भोजयेद् योगिनं पूर्वं तत्त्वज्ञानरतं यतिम् / अलाभे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकं तथा
भोजयेद् योगिनं पूर्वं तत्त्वज्ञानरतं यतिम्। अलाभे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकं तथा॥
Verse 18
तदलाभे गृहस्थं तु मुमुक्षुं सङ्गवर्जितम् / सर्वालाभे साधकं वा गृहस्थमपि भोजयेत्
तदलाभे गृहस्थं तु मुमुक्षुं सङ्गवर्जितम्। सर्वालाभे साधकं वा गृहस्थमपि भोजयेत्॥
Verse 19
प्रकृतेर्गुणतत्त्वज्ञो यस्याश्नाति यतिर्हविः / फलं वेदविदां तस्य सहस्रादतिरिच्यते
प्रकृतेर्गुणतत्त्वज्ञो यतिर्हविरश्नाति यस्य वै। तस्य वेदविदां फलात् सहस्रगुणमधिकं फलम्॥
Verse 20
तस्माद् यत्नेन योगीन्द्रमीश्वरज्ञानतत्परम् / भोजयेद् हव्यकव्येषु अलाभादितरान् द्विजान्
तस्माद् यत्नेन योगीन्द्रमीश्वरज्ञानतत्परम्। हव्यकव्येषु भोजयेदलाभादितरान् द्विजान्॥
Verse 21
एष वै प्रथमः कल्पः प्रिदाने हव्यकव्ययोः / अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः
एष वै प्रथमः कल्पो विधाने हव्यकव्ययोः। अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः॥
Verse 22
मातामहं मातुलं च स्वस्त्रीयं श्वशुरं गुरुम् / दौहित्रं विट्पतिं बन्धुमृत्विग्याज्यौ च भोजयेत्
मातामहं मातुलं च स्वस्त्रीयं श्वशुरं गुरुम्। दौहित्रं विट्पतिं बन्धुमृत्विग्याज्यौ च भोजयेत्॥
Verse 23
न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्यो ऽस्य संग्रहः / पैशाची दक्षिणा सा हि नैवामुत्र फलप्रदा
न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं न धनैस्तस्य संग्रहः। पैशाची दक्षिणा सा हि नैवामुत्र फलप्रदा॥
Verse 24
काम श्राद्धे ऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् / द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्
श्राद्धकर्मणि कामवशान्न मित्रमपि नाभिरूपं त्वरितमपि पूजयेत् पात्रत्वेन। द्विषतः कृतं हविर्भोजनं प्रेत्य परलोके निष्फलं भवति॥
Verse 25
ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति / तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते
अनधीयानो ब्राह्मणः तृणाग्निरिव शनैः शाम्यति। तस्मै हव्यं न दातव्यं, न हि भस्मनि हूयते॥
Verse 26
यथेरिणे बीजमुप्त्वा न वप्ता लभते फलम् / तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्
यथा इरिणे भूमौ बीजमुप्त्वा वप्ता फलं न लभते। तथा अनृचेऽग्नौ हविर्दत्त्वा दाता पुण्यफलं न लभते॥
Verse 27
यावतो ग्रसते पिण्डान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् / तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तान् स्थूलांस्त्वयोगुडान्
यावन्तः पिण्डान् अमन्त्रवित् हव्यकव्येषु ग्रसते। तावन्तः प्रेत्य स दीप्तान् स्थूलान् अयोगुडान् ग्रसते॥
Verse 28
अपि विद्याकुलैर्युक्ता हीनवृत्ता नराधमाः / यत्रैते भुञ्जते हव्यं तद् भवेदासुर द्विजाः
अपि विद्याकुलैर्युक्ताः, हीनवृत्ताः नराधमाः। यत्रैते भुञ्जते हव्यं, तद् भवेदासुरं द्विजाः॥
Verse 29
यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्येते त्रिपूरुषम् / स वै दुर्ब्राह्मणो नार्हः श्राद्धादिषु कदाचन
यस्य त्रिपुरुषपर्यन्तं वेदाध्ययनं वेदपरम्परा च विच्छिद्येते, स एव दुर्ब्राह्मणः; स कदाचन श्राद्धादिषु कर्मसु न योग्यः।
Verse 30
शूद्रप्रेष्यो भृतो राज्ञो वृषलो ग्रामयाजकः / बधबन्धोपजीवी च षडेते ब्रह्मबन्धवः
शूद्रप्रेष्यः, राज्ञो भृतकः, वृषलः, ग्रामयाजकः, बधबन्धोपजीवी च—एते षट् ब्रह्मबन्धवः प्रकीर्तिताः।
Verse 31
दत्तानुयोगान् वृत्यर्थं पतितान् मनुरब्रवीत् / वेदविक्रायिणो ह्येते श्राद्धादिषु विगर्हिताः
वृत्यर्थं दत्तानुयोगान् ये गृह्णन्ति, तान् मनुरपतितान् अब्रवीत्; एते हि वेदविक्रायिणः, श्राद्धादिषु च विगर्हिताः।
Verse 32
श्रुतिविक्रयिणो ये तु परपूर्वासमुद्भवाः / असमानान् याजयन्ति पतितास्ते प्रकीर्तिताः
श्रुतिविक्रयिणो ये, परपूर्वासमुद्भवाश्च, असमानान् याजयन्ति च—ते पतिताः इति प्रकीर्तिताः।
Verse 33
असंस्कृताध्यापका ये भृत्या वाध्यापयन्ति ये / अधीयते तथा वेदान् पतितास्ते प्रकीर्तिताः
असंस्कृताध्यापका ये, भृत्यान् वा येऽध्यापयन्ति, ये च तथैव वेदान् अधीयते—ते पतिताः इति प्रकीर्तिताः।
Verse 34
वृद्धश्रावकनिर्ग्रन्थाः पञ्चरात्रविदो जनाः / कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः
वृद्धश्रावकनिर्ग्रन्थाः पञ्चरात्रविदो जनाः । कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डाश्च तद्विधाः स्मृताः ॥
Verse 35
यस्याश्नन्ति हवींष्येते दुरात्मानस्तु तामसाः / न तस्य तद् भवेच्छ्राद्धं प्रेत्य चेह फलप्रदम्
यस्याश्नन्ति हवींष्येते दुरात्मानस्तु तामसाः । न तस्य तद्भवेच्छ्राद्धं प्रेत्य चेह फलप्रदम् ॥
Verse 36
अनाश्रमो यो द्विजः स्यादाश्रमी वा निरर्थकः / मिथ्याश्रमी च ते विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिदूषकाः
अनाश्रमो यो द्विजः स्यादाश्रमी वा निरर्थकः । मिथ्याश्रमी च ते विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिदूषकाः ॥
Verse 37
दुश्चर्मा कुनखी कुष्ठी श्वित्री च श्यावदन्तकः / विद्धप्रजननश्चैव स्तेनः क्लीबो ऽथ नास्तिकः
दुश्चर्मा कुनखी कुष्ठी श्वित्री च श्यावदन्तकः । विद्धप्रजननश्चैव स्तेनः क्लीबोऽथ नास्तिकः ॥
Verse 38
मद्यपो वृषलीसक्तो वीरहा दिधिषूपतिः / आगारदाही कुण्डाशी सोमविक्रयिणो द्विजाः
मद्यपो वृषलीसक्तो वीरहा दिधिषूपतिः । आगारदाही कुण्डाशी सोमविक्रयिणो द्विजाः ॥
Verse 39
परिवेत्ता तथा हिंस्त्रः परिवित्तिर्निराकृतिः / पौनर्भवः कुसीदी च तथा नक्षत्रदर्शकः
परिवेत्ता च हिंस्त्रश्च परिवित्तिर्निराकृतिः । पौनर्भवः कुसीदी च नक्षत्रदर्शक एव च—एते निन्द्याः स्मृताः ॥
Verse 40
गीतवादित्रनिरतो व्याधितः काण एव च / हीनाङ्गश्चातिरिक्ताङ्गो ह्यवकीर्णिस्तथैव च
गीतवादित्रनिरतः व्याधितः काण एव च । हीनाङ्गश्चातिरिक्ताङ्गो ह्यवकीर्णिस्तथैव च—अयोग्याः परिकीर्तिताः ॥
Verse 41
कन्यादूषी कुण्डगोलौ अभिशस्तो ऽथ देवलः / मित्रध्रुक् पिशुनश्चैव नित्यं भार्यानुवर्तकः
कन्यादूषी कुण्डगोलौ अभिशस्तोऽथ देवलः । मित्रध्रुक् पिशुनश्चैव नित्यं भार्यानुवर्तकः—पतिताः निन्द्याश्च स्मृताः ॥
Verse 42
मातापित्रोर्गुरोस्त्यागी दारत्यागी तथैव च / गोत्रभिद् भ्रष्टशौचश्च काण्डस्पृष्टस्तथैव च
मातापित्रोर्गुरोस्त्यागी दारत्यागी तथैव च । गोत्रभिद् भ्रष्टशौचश्च काण्डस्पृष्टस्तथैव च—धर्मे मलिनाः प्रकीर्तिताः ॥
Verse 43
अनपत्यः कूटसाक्षी याचको रङ्गजीवकः / समुद्रयायी कृतहा तथा समयभेदकः
अनपत्यः कूटसाक्षी याचको रङ्गजीवकः । समुद्रयायी कृतहा समयभेदकस्तथा—निन्द्यवृत्तयः स्मृताः ॥
Verse 44
देवनिन्दापरश्चैव वेदनिन्दारतस्तथा / द्विजनिन्दारतश्चैते वर्ज्याः श्राद्धादिकर्मसु
देवान् निन्दति यो नित्यं वेदान् निन्दारतः सदा । द्विजान् निन्दारतश्चैव स श्राद्धादिषु कर्मसु वर्जनीयः ॥
Verse 45
कृतघ्नः पिशुनः क्रूरो नास्तिको वेदनिन्दकः / मित्रध्रुक् कुहकश्चैव विशेषात् पङ्क्तिदूषकाः
कृतघ्नः पिशुनः क्रूरो नास्तिको वेदनिन्दकः । मित्रध्रुक् कुहकश्चैव विशेषात् पङ्क्तिदूषकाः ॥
Verse 46
सर्वे पुनरभोज्यान्नास्त्वदानार्हाश्च कर्मसु / ब्रह्मभावनिरस्ताश्च वर्जनीयाः प्रयत्नतः
एते सर्वे पुनरभोज्याः स्वदानार्हाश्च कर्मसु । ब्रह्मभावनिरस्ताश्च वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥
Verse 47
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गः संध्योपासनवर्जितः / महायज्ञविहीनश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गः संध्योपासनवर्जितः । महायज्ञविहीनश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः ॥
Verse 48
अधीतनाशनश्चैव स्नानहोमविवर्जितः / तामसो राजसश्चैव ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः
अधीतनाशनश्चैव स्नानहोमविवर्जितः । तामसो राजसश्चैव ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः ॥
Verse 49
बहुनात्र किमुक्तेन विहितान् ये न कुर्वते / निन्दितानाचरन्त्येते वर्जनीयाः प्रयत्नतः
बहुनात्र किमुक्तेन? ये विहितान् कर्माणि न कुर्वन्ति, निन्दितान्येवाचरन्ति; ते जनाः प्रयत्नतः परिहर्तव्याः।
Frequently Asked Questions
A prescribed śrāddha performed in the waning moon phase after ritual bath and satisfaction of the Pitṛs, featuring piṇḍa-offerings and careful selection of qualified recipients for havya-kavya efficacy.
Those whose Vedic learning, conduct, vows, and inner steadiness make the communal feeding line ritually pure—especially disciplined Veda-learned brāhmaṇas and truth-knowing yogic types; additionally, eligibility is strengthened by being of different pravara/gotra and not a close relation to the other diners.
Because it claims the śrāddha fruit multiplies when the offering is consumed by ascetics who know truth—particularly those who understand Prakṛti and the guṇas and are devoted to knowledge of the Lord—making recipient-realization a key amplifier of ritual merit.
Neglect of svādhyāya, selling or commodifying Vedic rites, serving for livelihood in censured ways, serious ethical transgressions (violence, illicit relations, deceit), reviling Veda/devas/dvijas, and failure to perform sandhyā and mahāyajñas—such traits are said to defile the paṅkti and void the rite’s fruit.