Adhyaya 19
Bhojana-vidhi and Nitya-karman: Directions for Eating, Prāṇa-Oblations, Sandhyā, and Conduct Leading to Apavarga
उत्तरभागे वर्णाश्रमनियमितजीवनोपदेशं प्रवर्तयन् व्यासो ब्राह्मणस्य नित्याचारं वर्णयति, येन भोजनादिकं कर्मापि यज्ञवत् पवित्रं भवति। भोजनकाले दिग्विन्यासः फलसहितः, ततः शौचोपक्रमः—शुद्धासनं, पादहस्तप्रक्षालनम्, आचमनं, प्रशान्तचित्तता—निरूप्यते। जलपरिवेष्टनं व्याहृतिभिः, आपोशनं, प्राणहोमक्रमश्च (प्राणापानव्यानोदानसमानानां हविः) कथ्यते; शेषस्य प्रजापतिरूपेण परमात्मनः पूजया ध्यानात्मकं भक्षणं समाप्यते। कालासनपात्रवस्त्रसहवासभावादिषु शुद्धिसीमाः, जपाध्ययननियमाश्च वेदफलसिद्ध्यर्थं दृढीकृताः। सायंसन्ध्या गायत्रीजपश्च धर्मलक्षणत्वेन अनिवार्यौ, शयनदेशशयनविधिरपि निर्दिष्टः। अन्ते परमेṣ्ठिनः प्रीत्यर्थं स्वाश्रमधर्मपालनमेव अपवर्गमार्ग इति दृढं प्रतिपाद्य, कर्तव्यस्य योगवेदान्तदृष्ट्या मोक्षसाधनत्वं सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशो ऽध्यायः व्यास उवाच प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / आसीनस्त्वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशोऽध्यायः। व्यास उवाच—प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा, आसीनः शुद्ध आसने भूम्यां पादौ निधाय तु।
Verse 2
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः / श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखाः
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते, यशस्यं दक्षिणामुखः। श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते, ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः॥
Verse 3
पञ्चार्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु / उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः
पञ्चार्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु। उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः॥
Verse 4
उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ / आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रे भोजनं चरेत्
उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ करौ च प्रक्षाल्य, आचम्य आर्द्राननोऽक्रोधः सन् पञ्चार्द्रे विधिवद् भोजनं चरेत्।
Verse 5
महाव्यहृतिभिस्त्वन्नं परिधायोदकेन तु / अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशानक्रियां चरेत्
महाव्याहृतिभिः सहोदकेनान्नं परिधाय, ‘अमृतोपस्तरणमसि’ इति वदन् आपोशनक्रियां चरेत्।
Verse 6
स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणायाद्याहुतिं ततः / अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तदनन्तरम्
ततः स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणाय प्रथमाहुतिं जुहुयात्; अनन्तरम् अपानाय हुत्वा, ततः व्यानायापि जुहुयात्।
Verse 7
उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमीम् / विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादात्मनि द्विजः
ततः उदानाय कुर्यात्, समानाय च पञ्चमीम्; एतेषां तत्त्वं विज्ञाय द्विज आत्मन्येव जुहुयात्।
Verse 8
शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीतव्यं जनैर्युतम् / ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम्
शेषमन्नं यथाकामं जनैः सह भुञ्जीत; तन्मनसा देवम् आत्मानं प्रजापतिं ध्यात्वा।
Verse 9
अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् / आचान्तः पुनराचामेदायं गौरिति मन्त्रतः
“अमृतापिधानमसि” इति जपन् विधिवद् उपरिष्टाद् अपः पिबेत्। आचान्तः पुनरपि “अयं गौरिति” मन्त्रतः नियमेन आचामेत्।
Verse 10
द्रुपदां वा त्रिरावर्त्य सर्वपापप्रणाशनीम् / प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद् हृदयं ततः
अथवा सर्वपापप्रणाशनीं शुद्धिसूक्तिं त्रिरावर्त्य, ततः “प्राणानां ग्रन्थिरसि” इति भावयन् हृदयं स्पृशेत्; अनन्तरं विधिं प्रवर्तयेत्।
Verse 11
आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठे ऽथ दक्षिणे / निः स्त्रवयेद् हस्तजलमूर्ध्वहस्तः समाहितः
आचम्य अङ्गुष्ठमात्रं जलं गृहीत्वा, दक्षिणपादाङ्गुष्ठे हस्तजलम् निःस्रावयेत्; ऊर्ध्वहस्तः समाहितः स्यात्।
Verse 12
हुतानुमन्त्रणं कुर्यात् श्रद्धायामिति मन्त्रतः / अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मणेति हि
“श्रद्धायाम्…” इत्यादि मन्त्रतः हुतस्य हुतानुमन्त्रणं विधिवत् कुर्यात्। अथ “ॐ” इत्यक्षरेण “ब्रह्मणे” इति मन्त्रेण स्वात्मानं ब्रह्मणि योजयेत्।
Verse 13
सर्वेषामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः / यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्
सर्वेषां यागानाम् आत्मयागः परः स्मृतः। यः एतेन विधिना करोति स ब्रह्मणोऽक्षयं पदं याति।
Verse 14
यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्त्रग्गन्धालङ्कृतः शुचिः / सायंप्रापर्नान्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः
यज्ञोपवीतधारी शुचिर्भूत्वा स्त्रग्गन्धालङ्कारसमन्वितः भोजनं भुञ्जीत। सायं प्रापराह्णसायोरन्तरे विशेषतः संध्याकाले एवैतत् कर्तव्यम्॥
Verse 15
नाद्यात् सूर्यग्रहात् पूर्वमह्नि सायं शशिग्रहात् / ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात् तु मुक्तयोः
सूर्यग्रहणात् पूर्वं प्रातःकाले नाद्यात्, सायं च शशिग्रहणात् पूर्वं नाद्यात्। ग्रहणकाले नाश्नीयात्; मुक्तयोः स्नात्वा ततो भुञ्जीत॥
Verse 16
मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा / अमुक्तयोरस्तङ्गतयोरद्याद् दृष्ट्वा परे ऽहनि
मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा। अमुक्तयोरस्तङ्गतयोरुभयोः परेऽहनि दृष्ट्वा ततोऽद्यादिति॥
Verse 17
नाश्नीयात् प्रेक्षमाणानामप्रदायैव दुर्मतिः / न यज्ञशिष्टादन्द् वा न क्रुद्धो नान्यमानसः
प्रेक्षमाणानां जनानामप्रदायैव दुर्मतिः नाश्नीयात्। न यज्ञशिष्टं विना भुञ्जीत, न क्रुद्धः, नान्यमानसः॥
Verse 18
आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् / वृत्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्
आत्मार्थमेव यस्य भोजनं, रत्यर्थमेव यस्य मैथुनम्। वृत्यर्थमेव यस्याध्ययनं, निष्फलं तस्य जीवितम्॥
Verse 19
यद्भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यच्च भुङ्क्ते उदङ्मुखः / सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तदासुरम्
यः शिरोवेष्टितः सन् भुङ्क्ते, यश्चोत्तराभिमुखो भुङ्क्ते, यश्च पादुकाधरः सन् भुङ्क्ते—तत्सर्वम् आसुरं विद्यात्।
Verse 20
नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् / न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितो ऽपि वा
नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक्। न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितोऽपि वा॥
Verse 21
न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु / नोच्छिष्टो घृतमादद्यान्न मूर्धानं स्पृशेदपि
न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु। नोच्छिष्टो घृतमादद्याद् न मूर्धानं स्पृशेदपि॥
Verse 22
न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निः शेषं न भार्यया / नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु
न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निःशेषं न भार्यया। नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु॥
Verse 23
नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न यानशयनस्थितः / न पादुकानिर्गतो ऽथ न हसन् विलपन्नपि
नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न यानशयनस्थितः। न पादुकानिर्गतोऽथ न हसन् विलपन्नपि॥
Verse 24
भुक्त्वैवं सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् / इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानुपबृंहयेत्
एवं भुक्त्वा सुखमास्थाय तदन्नं सम्यक् परिणामयेत् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थान् उपबृंहयेत् ॥
Verse 25
ततः संध्यामुपासीत पूर्वोक्तविधिना द्विजः / आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति
ततः संध्यामुपासीत पूर्वोक्तविधिना द्विजः । आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति ॥
Verse 26
न तिष्ठति तु यः पुर्वां नास्ते संध्यां तु पश्चिमाम् / स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः
न तिष्ठति तु यः पूर्वां नास्ते संध्यां तु पश्चिमाम् । स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः ॥
Verse 27
हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रैर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम् / सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि
हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रैर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम् । सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि ॥
Verse 28
नोत्तराभिमुखः स्वप्यात् पश्चिमाभिमुखो न च / न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित्
नोत्तराभिमुखः स्वप्यात् पश्चिमाभिमुखो न च । न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित् ॥
Verse 29
न शीर्णायां तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि / नानुवंशं न पालाशे शयने वा कदाचन
न शीर्णखट्वायां शयीत, न शून्यागारे कदाचन। नानुवंशशयने नापि पालाशकाष्ठशयने क्वचित्॥
Verse 30
इत्येतदखिलेनोक्तमहन्यहनि वै मया / ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफलप्रदम्
इत्येतदखिलं मया अहन्यहनि सम्यगुक्तम्। ब्राह्मणानां कृत्यजातं यत् अपवर्गफलप्रदम्॥
Verse 31
नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः / स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते
नास्तिक्यादथ वा आलस्यात् ब्राह्मणो यः न करोति। स याति घोरनरकान् काकयोनौ च जायते॥
Verse 32
नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम् / तस्मात् कर्माणि कुर्वोत तुष्टये परमेष्ठिनः
नान्यो विमुक्तये पन्था स्वाश्रमविधिमुत्सृज्य। तस्मात् कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्ठिनः॥
Frequently Asked Questions
That daily life—especially eating—must be converted into disciplined worship through śauca, mantra, ācamana/āpośana, and prāṇa-offerings, and that such āśrama-based discipline is presented as the indispensable route to apavarga when performed for Parameṣṭhin.
It explicitly states that among sacrifices, offering one’s own self is highest, and links correct performance of this interiorized yajña—supported by prāṇa-homa and Brahman-yoking mantras—to attainment of the imperishable state of Brahman.
After digestion and study through Itihāsa–Purāṇa to illuminate Veda, the twice-born is to perform evening sandhyā as previously taught and repeat the Divine Gāyatrī seated and facing west; neglect of morning and evening sandhyā is treated as a fall from Vedic dharma.
Yes—alongside washing and ācamana, it insists on eating without anger or distraction, and restricts japa/recitation during improper times, postures, clothing states, and contexts, implying that mental composure is part of śauca and mantra efficacy.