Adhyaya 17
Rules of Food, Acceptance, and Purity for the Twice-Born (Dvija-Śauca and Anna-Doṣa)
उत्तरभागस्य धर्मोपदेशप्रवाहे व्यासः अन्नविधिं दातृविचारं च शौचाशौचनियमांश्च कठोरान् निरूपयति। अन्नभक्षणं पापपुण्यसंक्रमणस्य तथा सामाजिक-याज्ञिकस्थितेः कारणं भवतीति दर्शयन्, आपत्काले विना शूद्रसम्बद्धं निन्दितान्नं भुक्त्वा पतनं दुर्गतिजन्म च भवतीति चेतयति; मरणकाले पच्यमानान्नेनापि पुनर्जन्म अन्नस्वामिनो योन्यां जातौ वा सम्बध्यते इति विस्तारयति। केषां अन्नं वर्जनीयम्, के दानाः ग्राह्याः न, तथा शाक-क्षुप-फलगुह्य-मत्स्य-मांस-क्षीरादीनां निषिद्ध-शर्तसहितानां च सूचीं ददाति। केशकीटादिदूषणं, पशुस्पर्शनास्वादनं, पुनःपाकः, चाण्डालादिसंसर्गः, रजस्वलास्पर्शः, शीतल-पुराणत्वादि च दूषणहेतवः इति नियमाः कथ्यन्ते। अन्ते द्विजानां सुरापानं दृढं निषिध्य, दोषफलानि प्रायश्चित्ततर्कं च—दोषो निष्क्रमणपर्यन्तं तिष्ठतीति—निगदति; एवं शौचसंयमौ परकर्मयोग्यतायै योग-वेदान्तसाधनाय च पूर्वापेक्षे इति उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षोडशो ऽध्यायः व्यास उवाच नाद्याच्छूद्रस्य विप्रो ऽन्नं मोहाद् वा यदि वान्यतः / स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षोडशोऽध्यायः। व्यास उवाच—विप्रो नाद्याच्छूद्रस्यान्नं मोहाद्वा यदि वान्यतः; अनापदि यस्तु भुङ्क्ते स शूद्रयोनिं व्रजति॥
Verse 2
षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् / जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते
षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम्। जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते॥
Verse 3
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः / यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः। यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्॥
Verse 4
राजान्नं नर्तकान्नं च तक्ष्णो ऽन्नं चर्मकारिणः / गणान्नं गणिकान्नं च षण्ढान्नं चैव वर्जयेत्
राजान्नं नर्तकान्नं च तक्ष्णोऽन्नं चर्मकारिणः। गणान्नं गणिकान्नं च षण्ढान्नं चैव वर्जयेत्॥
Verse 5
चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा / गान्धर्वलोहकारान्नं सूतकान्नं च वर्जयेत्
चक्रोपजीविनां रजकानां तस्कराणां ध्वजिनां च तथा। गान्धर्वाणां लोहकाराणामन्नं सूतकसम्बद्धं च वर्जयेत्॥
Verse 6
कुलालचित्रकर्मान्नं वार्धुषेः पतितस्य च / पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि
कुलालस्य चित्रकर्मिणोऽन्नं वार्धुषेः पतितस्य च। पौनर्भवच्छत्रिकयोः अभिशस्तस्य चैव हि॥
Verse 7
सुवर्णकारशैलूषव्याधबद्धातुरस्य च / चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दण्डिकस्य च
सुवर्णकारशैलूषव्याधबद्धातुरस्य च। चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दण्डिकस्य च॥
Verse 8
स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च / सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः
स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च। सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः॥
Verse 9
भार्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे / उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः
भार्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे। उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः॥
Verse 10
अपाङ्क्त्यान्नं च सङ्घान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि / क्लीबसंन्यासिनोश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि / भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षुतम्
अपाङ्क्त्यजनैः प्राप्तं सङ्घे वितीर्णमन्नं तथा शस्त्राजीविनः। क्लीबस्य संन्यासिनश्च मत्तोन्मत्तस्य चान्नकम्। भीतस्य रुदितस्य चावक्रुष्टं परिक्षुतं चान्नं वर्जनीयम्॥
Verse 11
ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च / वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च
ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धार्थं पक्तमन्नं सूतकिनश्च यत्। वृथापाकं शावगृहसम्भूतं श्वशुरस्य चान्नं वर्जनीयम्॥
Verse 12
अप्रजानां तु नारीणां भृतकस्य तथैव च / कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा
अप्रजानां स्त्रीणां भृतकस्य तथैव च। कारुकाणां विशेषेण शस्त्रविक्रयिणां तथा॥ (तदन्नं दानं च) वर्जनीयम्॥
Verse 13
शौण्डान्नं घाटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च / विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च
शौण्डस्य घाटिकस्य च भिषजामन्नमेव च। विद्धप्रजननस्य च परिवित्त्यन्नमेव च वर्जनीयम्॥
Verse 14
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः / अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् / गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम्
पुनर्भुवो विशेषेण दिधिषूपतेस्तथैव च। अवज्ञातमवधूतं सरोषं विस्मयान्वितम्॥ गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम्॥
Verse 15
दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम् / यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नानि किल्बिषम्
दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम्। यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्॥
Verse 16
आर्धिकः कुलमित्रश्च स्वगोपालश्च नापितः / एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्
आर्धिकः कुलमित्रश्च स्वगोपालश्च नापितः। एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्॥
Verse 17
कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च / एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः
कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च। एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः॥
Verse 18
पायसं स्नेहपक्वं यद् गोरसं चैव सक्तवः / पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद् ग्राह्यं द्विजातिभिः
पायसं स्नेहपक्वं यद् गोरसं चैव सक्तवः। पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद् ग्राह्यं द्विजातिभिः॥
Verse 19
वृन्ताकं नालिकाशाकं कुसुम्भाश्मन्तकं तथा / पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं चैव वर्जयेत्
वृन्ताकं नालिकाशाकं कुसुम्भाश्मन्तकं तथा। पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं चैव वर्जयेत्॥
Verse 20
छत्राकं विड्वराहं च शेलं पेयूषमेव च / विलयं सुमुखं चैव कवकानि च वर्जयेत्
छत्राकं विड्वराहं च शेलं पेयूषमेव च । विलयं सुमुखं चैव कवकानि च वर्जयेत् ॥
Verse 21
गृञ्जनं किंशुकं चैव ककुभाण्डं तथैव च / उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः
गृञ्जनं किंशुकं चैव ककुभाण्डं तथैव च । उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः ॥
Verse 22
वृथा कृशरसंयावं पायसापूपमेव च / अनुपाकृतमांसं च देवान्नानि हवींषि च
वृथा कृशरसंयावं पायसापूपमेव च । अनुपाकृतमांसं च देवान्नानि हवींषि च ॥
Verse 23
यवागूं मातुलिङ्गं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान् / नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत्
यवागूं मातुलिङ्गं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान् । नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥
Verse 24
पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्य तथैव च / रात्रौ च तिलसंबद्धं प्रयत्नेन दधि त्यजेत्
पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्य तथैव च । रात्रौ च तिलसंबद्धं प्रयत्नेन दधि त्यजेत् ॥
Verse 25
नाश्नीयात् पयसा तक्रं न बीजान्युपजीवयेत् / क्रियादुष्टं भावदुष्टमसत्संसर्गि वर्जयेत्
पयसा सह तक्रं नाश्नीयात्, बीजव्यापारेण च नोपजीवयेत्। क्रियादुष्टं भावदुष्टम् असत्संसर्गिणं च नित्यं वर्जयेत्॥
Verse 26
केशकीटावपन्नं च सहृल्लेखं च नित्यशः / श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चण्डालावेक्षितं तथा
केशकीटावपन्नं सहृल्लेखं च नित्यशः, श्वाघ्रातं पुनः सिद्धं चण्डालावेक्षितं तथा—एतान्यन्नानि अशुचीनि वर्जनीयानि॥
Verse 27
उदक्यया च पतितैर्गवा चाघ्रातमेव च / अनर्चितं पुर्युं षितं पर्यायान्नं च नित्यशः
उदक्यया पतितैर्गवा चाघ्रातम्, अनर्चितं पुर्युषितं पर्यायान्नं च—एतान्यन्नानि नित्यशो वर्जयेत्॥
Verse 28
काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संयुतम् / मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च
काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिसंयुक्तमेव च। मनुष्यैरवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च—तदशुचि विज्ञेयम्॥
Verse 29
न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चाल्या सरोषया / मलबद्वाससा वापि परवासो ऽथ वर्जयेत्
न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चाल्या सरोषया। मलबद्वाससा दत्तं परवासोऽपि च वर्जयेत्॥
Verse 30
विवत्सायाश्च गोः क्षीरमौष्ट्रं वानिर्दशं तथा / आविकं सन्धिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत्
मनुरब्रवीत्—विवत्सायाः गोः क्षीरम्, औष्ट्रं क्षीरम्, दशाहात् पूर्वं दुग्धं, आविकं क्षीरम्, तथा सन्धिनीगोः क्षीरं च—एतानि सर्वाण्यपेयानि।
Verse 31
बलाकं हंसदात्यूहं कलविङ्कं शुकं तथा / कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम्
बलाकं हंसं दात्यूहं कलविङ्कं शुकं तथा; कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकिलं च—एतेऽपि (गणनीयाः)।
Verse 32
वायसं खञ्जरीटं च श्येनं गृध्रं तथैव च / उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतानपि / कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
वायसं खञ्जरीटं च श्येनं गृध्रं तथैव च; उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतानपि; कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च—एते पक्षिणो गणनीयाः।
Verse 33
सिंहव्याघ्रं च मार्जारं श्वानं शूकरमेव च / शृगालं मर्कटं चैव गर्दभं च न भक्षयेत्
सिंहव्याघ्रं च मार्जारं श्वानं शूकरमेव च; शृगालं मर्कटं चैव गर्दभं च—एतान् न भक्षयेत्।
Verse 34
न भक्षयेत् सर्वमृगान् पक्षिणो ऽन्यान् वनेचरान् / जलेचरान् स्थलचरान् प्राणिनश्चेति धारणा
सर्वमृगान् न भक्षयेत्, पक्षिणोऽन्यान् वनेचरान्; जलेचरान् स्थलचरान् प्राणिनश्च—इति धारणा विहिता।
Verse 35
गोधा कूर्मः शशः श्वाविच्छल्यकश्चेति सत्तमाः / भक्ष्याः पञ्चनखा नित्यं मनुराह प्रिजापतिः
सत्तमाः शृणुत—गोधा कूर्मः शशः श्वावित् च शल्यकश्चेति पञ्चनखाः; एते नित्यं भक्ष्याः इति मनुः प्रजापतिरुवाच।
Verse 36
मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीयान् मांसं रौरवमेवच / निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यस्तु नान्यथा
सशल्कान् मत्स्यान् एव भुञ्जीत, मांसं च नियमोक्तमेव; देवताभ्यः ब्राह्मणेभ्यश्च निवेद्य ततो भुञ्जीत, नान्यथा।
Verse 37
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिञ्जलम् / वाध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनहंसपराजिताः
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिञ्जलम्। वाध्रीणसं बकं चैव भक्ष्यं—मीनहंसपराजिताः॥
Verse 38
शफरं सिंहतुण्डं च तथा पाठीनरोहितौ / मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणाय द्विजोत्तमाः
शफरं सिंहतुण्डं च तथा पाठीनरोहितौ। मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणाय द्विजोत्तमाः॥
Verse 39
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया / यथाविधि नियुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
एषां मांसं प्रोक्षितं चेत् द्विजकाम्यया भक्षयेत्; यथाविधि नियुक्तं च प्राणात्ययेऽपि भक्षयेत्।
Verse 40
भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते / औषधार्थमशक्तौ वा नियोगाद् यज्ञकारणात्
न कदाचन मांसं भक्षयेत्। यज्ञशेषभोजी तु न लिप्यते; औषधार्थेऽशक्तौ वा नियोगात् यज्ञहेतोश्च भक्षणं दोषं न जनयति।
Verse 41
आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् / यावन्ति पशुरोमाणि तावतो नरकान् व्रजेत्
श्राद्धे दैवे वा आमन्त्रितः सन् यो मांसं त्यजेत्, स पशुरोमसंख्यया नरकान् प्राप्नुयात्।
Verse 42
अदेयं चाप्यपेयं च तथैवास्पृश्यमेव च / द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
द्विजातीनां मद्यं नित्यं अदेयम् अपेयम् अस्पृश्यम्; अनालोक्यं च—एषा निश्चिता मर्यादा।
Verse 43
तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्यं नित्यं विवर्जयेत् / पीत्वा पतति कर्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद् द्विजः
तस्मात् सर्वथा मद्यं नित्यं विवर्जयेत्। पीत्वा द्विजः कर्मभ्यः पतति, असंभाष्यश्च भवति।
Verse 44
भक्षयित्वा ह्यभक्ष्याणि पीत्वापेयान्यपि द्विजः / नाधिकारी भवेत् तावद् यावद् तन्न जहात्यधः
अभक्ष्याणि भक्षयित्वा अपेयानि च पीत्वा द्विजः, यावत् अधोभागात् तद् मलिन्यं न जहाति तावत् नाधिकारी भवति।
Verse 45
तस्मात् परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः / अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद् याति रौरवम्
तस्माद् विप्रो नित्यं प्रयत्नतः अभक्ष्याणि च अपेयानि च परिहरेत्; अन्यथा चेत् स रौरवनाम नरकं याति।
Frequently Asked Questions
That moral and ritual qualities adhere to food and transfer through consumption: “another’s sin” is metaphorically lodged in their food, so eating improperly sourced or contaminated food disrupts śauca, damages dharmic standing, and can shape karmic outcome and rebirth.
It discourages meat broadly, yet permits limited cases: when the meat is ritually processed and first offered as naivedya to deities and brāhmaṇas, when enjoined by sacrificial context, for medicinal need, incapacity, or in emergencies—never as casual enjoyment.
As absolutely prohibited—never to be given, drunk, or even touched; drinking causes fall from prescribed duties and social exclusion, and impurity remains until physically expelled, with hell-consequence stated for persistent transgression.
Contamination by hair/insects/worms, animal sniffing (dog/cow), crow/fowl contact, staleness or next-day cooking, re-cooking, touch by menstruating persons or outcastes, being sneezed on/reviled, or association with sūtaka/śāva households and improperly performed rites.