Adhyaya 18

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तदशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां महामुने / तदाचक्ष्वाखिलं कर्म येन मुच्येत बन्धनात्

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तदशोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां महामुने, तदाचक्ष्वाखिलं कर्म येन मुच्येत बन्धनात्।

Verse 2

व्यास उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं गदतो मम / अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां क्रमाद् विधिम्

व्यास उवाच—समाहिता यूयं शृणुध्वं गदतो मम; अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां क्रमाद् विधिं वक्ष्ये।

Verse 3

ब्राह्मे मुहूर्ते तूत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् / कायक्लेशं तदुद्भूतं ध्यायीत मनसेश्वरम्

ब्राह्मे मुहूर्ते समुत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्; कायक्लेशं तदुद्भूतं ध्यायीत मनसेश्वरम्।

Verse 4

उषः काले ऽथ संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः / स्नायान्नदीषु सुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि

उषःकाले संप्राप्ते बुधः आवश्यकं कृत्वा; शुद्धासु नदीषु स्नायात्, यथाविधि शौचं च समापयेत्।

Verse 5

प्रातः स्नानेन पूयन्ते ये ऽपि पापकृतो जनाः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रातः स्नानं समाचरेत्

प्रातःस्नानेन येऽपि पापकृतो जनाः पूयन्ते; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नित्यं प्रातःस्नानं समाचरेत्।

Verse 6

प्रातः स्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं शुभम् / ऋषीणामृषिता नित्यं प्रातः स्नानान्न संशयः

प्रातःस्नानं शुभं दृष्टादृष्टफलप्रदं प्रशंसन्ति; ऋषीणां नित्यं सुसंस्थितोऽयमाचारः—प्रातःस्नाने न संशयः।

Verse 7

मुखे सुप्तस्य सततं लाला याः संस्त्रवन्ति हि / ततो नैवाचरेत् कर्म अकृत्वा स्नानमादितः

सुप्तस्य मुखे सततं लाला संस्त्रवन्ति; तस्मात् आदौ स्नानमकृत्वा कर्म नैव समाचरेत्।

Verse 8

अलक्ष्मीः कालकर्णो च दुः स्वप्नं दुर्विचिन्तितम् / प्रातः स्नानेन पापानि पूयन्ते नात्र संशयः

अलक्ष्मीः कालकर्णश्च दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम्; प्रातःस्नानेन पापानि पूयन्ते—नात्र संशयः।

Verse 9

न च स्नानं विना पुंसां पावनं कर्म सुस्मृतम् / होमे जप्ये विशेषेण तस्मात् स्नानं समाचरेत्

स्नानं विना पुंसां पावनं कर्म न सुस्मृतम्; होमे जप्ये विशेषेण तस्मात् स्नानं समाचरेत्।

Verse 10

अशक्तावशिरस्कं वा स्नानमस्य विधीयते / आर्द्रेण वाससा वाथ मार्जनं कापिलं स्मृतम्

अशक्तस्य शिरोरोमविहीनस्य वा स्नानं विधीयते; अथवा आर्द्रेण वाससा देहमार्जनं ‘कापिलं’ शौचं स्मृतम्।

Verse 11

असामर्थ्ये समुत्पन्ने स्नानमेवं समाचरेत् / ब्राह्मादीनि यथाशक्तौ स्नानान्याहुर्मनीषिणः

असामर्थ्ये समुत्पन्ने एवमेव स्नानं समाचरेत्; ब्राह्मादीनि स्नानानि यथाशक्ति मनीषिणो वदन्ति।

Verse 12

ब्राह्ममाग्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च / वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्नानं प्रकीर्तितम्

ब्राह्ममाग्नेयं चोद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च; वारुणं यौगिकं चैव—षोढा स्नानं प्रकीर्तितम्।

Verse 13

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आग्नेयं भस्मना पादमस्तकाद्देहधूलनम्

ब्राह्मं तु मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिर्मार्जनं; आग्नेयं भस्मना पादमस्तकाद्देहधूलनं शौचम्।

Verse 14

गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानमुत्तमम् / यत्तु सातपवर्षेण स्नानं तद् दिव्यमुच्यते

गवां रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानमुत्तमम्; यत्तु सातपवर्षेण स्नानं तद् दिव्यमुच्यते।

Verse 15

वारुणं चावगाहस्तु मानसं त्वात्मवेदनम् / यौगिकं स्नानमाख्यातं योगो विष्णुविचिन्तनम्

वारुणं स्नानमित्युक्तं जलावगाहनं शुभम्। मानसं स्नानमात्मज्ञानं, यौगिकं स्नानं योगः—नित्यं विष्णोर्विचिन्तनम्॥

Verse 16

आत्मतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः / मनः शुचिकरं पुंसां नित्यं तत् स्नानमाचरेत्

आत्मतीर्थमिति ख्यातं ब्रह्मवादिजनैः सेवितम्। मनःशुद्धिकरं नित्यं तदन्तःस्नानमाचरेत्॥

Verse 17

शक्तश्चेद् वारुणं विद्वान् प्राजापत्यं तथैव च / प्रक्षाल्य दन्तकाष्ठं वै भक्षयित्वा विधानतः

शक्तश्चेद् विद्वान् वारुणं प्राजापत्यं तथैव च। कृत्वा दन्तकाष्ठं प्रक्षाल्य भक्षयेद् विधिवत्॥

Verse 18

आचम्य प्रयतो नित्यं स्नानं प्रातः समाचरेत् / मध्याङ्गुलिसमस्थौल्यं द्वादशाङ्गुलसंमितम्

आचम्य प्रयतो नित्यं प्रातःस्नानं समाचरेत्। मध्याङ्गुलिसमस्थौल्यं द्वादशाङ्गुलसंमितम्॥

Verse 19

सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात् तदग्रेण तु धावयेत् / क्षीरवृक्षसमुद्भूतं मालतीसंभवं शुभम् / अपामार्गं च बिल्वं च करवीरं विशेषतः

सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात् तदग्रेण तु धावयेत्। क्षीरवृक्षसमुद्भूतं मालतीसम्भवं शुभम्। अपामार्गं च बिल्वं च करवीरं विशेषतः॥

Verse 20

वर्जयित्वा निन्दितानि गृहीत्वैकं यथोदितम् / परिहृत्य दिनं पापं भक्षयेद् वै विधानवित्

निन्दितानि सर्वाणि वर्जयित्वा यथोक्तमेवैकं ग्राह्यं गृह्णीयात्। पापदिवसं परिहृत्य विधानवित् विधिना एव भुञ्जीत॥

Verse 21

नोत्पाटयेद्दन्तकाष्टंनाङ्गुल्या धावयेत् क्वचित् / प्रक्षाल्य भङ्क्त्वा तज्जह्याच्छुचौदेशे समाहितः

दन्तकाष्ठं नोत्पाटयेत्; न चाङ्गुल्या क्वचिद् दन्तान् धावयेत्। प्रक्षाल्य तद् भङ्क्त्वा शुचौ देशे समाहितः त्यजेत्॥

Verse 22

स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / आचम्य मन्त्रवन्नित्यं पुनराचम्य वाग्यतः

स्नात्वा देवान् ऋषींश्च पितृगणान् च यथाविधि संतर्पयेत्। नित्यं मन्त्रवद् आचम्य पुनराचम्य वाग्यतः स्यात्॥

Verse 23

संमार्ज्य मन्त्रैरात्मानं कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आपो हिष्ठा व्याहृतिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः

कुशैः सोदकबिन्दुभिः मन्त्रैश्चात्मानं संमार्ज्य; ‘आपो हिष्ठा’ इति सूक्तेन व्याहृतिभिः सावित्र्या च शुभैर्वारुणमन्त्रैश्च शुद्धिं कुर्यात्॥

Verse 24

ओङ्कारव्याहृतियुतां गायत्रीं वेदमातरम् / जप्त्वा जलाञ्जलिं दद्याद् भास्करं प्रति तन्मनाः

ओङ्कारव्याहृतियुतां वेदमातरं गायत्रीं जप्त्वा; ततः भास्करं प्रति तन्मनाः सन् जलाञ्जलिं दद्याद्॥

Verse 25

प्राक्कूलेषु समासीनो दर्भेषु सुसमाहितः / प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत् संध्यामिति श्रुतिः

प्राक्कूलेषु दर्भेषु समासीनः सुसमाहितमानसः। प्राणायामत्रयं कृत्वा संध्यां ध्यायेदिति श्रुतिः॥

Verse 26

या संध्या सा जगत्सूतिर्मायातीता हि निष्कला / ऐश्वरी तु पराशक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा

या संध्या सा जगत्सूतिः मायातीता हि निष्कला। ऐश्वरी परमा शक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा॥

Verse 27

ध्यात्वार्ऽकमण्डलगतां सावित्रीं वै जपन् बुधः / प्राङ्मुखः सततं विप्रः संध्योपासनमाचरेत्

अर्कमण्डलगतां सावित्रीं ध्यात्वा जपन् बुधः। प्राङ्मुखः सततं विप्रः संध्योपासनमाचरेत्॥

Verse 28

संध्याहीनो ऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु / यदन्यत् कुरुते किञ्चिन्न तस्य फलमाप्नुयात्

संध्याहीनोऽशुचिर्नित्यं अनर्हः सर्वकर्मसु। यदन्यत् कुरुते किञ्चिन्न तस्य फलमाप्नुयात्॥

Verse 29

अनन्यचेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः / उपास्य विधिवत् संध्यां प्राप्ताः पूर्वं परां गतिम्

अनन्यचेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः। उपास्य विधिवत् संध्यां पूर्वं प्राप्ताः परां गतिम्॥

Verse 30

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्मकार्ये द्विजोत्तमः / विहाय संध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम्

यो द्विजोत्तमः धर्मकार्येष्वन्यत्र यत्नं करोति, संध्याप्रणतिं विहाय, स नरकायुतं याति।

Verse 31

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संध्योपासनमाचरेत् / उपासितो भवेत् तेन देवो योगतनुः परः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संध्योपासनमाचरेत्; तेनोपासितो भवति देवो योगतनुः परः।

Verse 32

सहस्रपरमां नित्यं शतमध्यां दशावराम् / सावित्ररिं वै जपेद् विद्वान् प्राङ्मुखः प्रयतः स्थितः

सहस्रपरमां नित्यं शतमध्यां दशावराम्; सावित्रीं वै जपेद्विद्वान् प्राङ्मुखः प्रयतः स्थितः।

Verse 33

अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं समाहितः / मन्त्रैस्तु विविधैः सौरेरृग्यजुः सामसंभवैः

अथ समाहितः उदयन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठेत; विविधैर्मन्त्रैः सौरेरृग्यजुःसामसंभवैः।

Verse 34

उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम् / कुर्वोत प्रणतिं भूमौ मूर्ध्ना तेनैव मन्त्रतः

उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम्, भूमौ मूर्ध्ना प्रणतिं कुर्यात् तेनैव मन्त्रतः।

Verse 35

ॐ खखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे / निवेदयामि चात्मानं नमस्ते ज्ञानरूपिणे / नमस्ते घृणिने तुभ्यं सूर्याय ब्रह्मरूपिणे

ॐ। खखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे नमः। आत्मानं ते निवेदयामि—नमस्ते ज्ञानरूपिणे। नमस्ते घृणिने तुभ्यं सूर्याय ब्रह्मरूपिणे॥

Verse 36

त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योती रसो ऽमृतम् / भूर्भुवः स्वस्त्वमोङ्कारः सर्वे रुद्राः सनातनाः / पुरुषः सन्महो ऽतस्त्वां प्रणमामि कपर्दिनम्

त्वमेव ब्रह्म परमम् आपो ज्योतिः रसोऽमृतम्। भूर्भुवः स्वस्त्वमोङ्कारः; सर्वे रुद्राः सनातनाः। पुरुषः सन् महोऽसि; तस्मात्त्वां प्रणमामि कपर्दिनम्॥

Verse 37

त्वमेव विश्वं बहुधा सदसत् सूयते च यत् / नमो रुद्राय सूर्याय त्वामहं शरणं गतः

त्वमेव विश्वं बहुधा सदसत् सूयते च यत्। नमो रुद्राय सूर्याय; त्वामहं शरणं गतः॥

Verse 38

प्रचेतसे नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमो नमस्ते रुद्राय त्वामहं शरणं गतः

प्रचेतसे नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते। नमो नमस्ते रुद्राय; त्वामहं शरणं गतः॥

Verse 39

हिरण्यबाहवे तुभ्यं हिरण्यपतये नमः / अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः

हिरण्यबाहवे तुभ्यं हिरण्यपतये नमः। अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः॥

Verse 40

नमो ऽस्तु नीलग्रीवाय नमस्तुभ्यं पिनाकिने / विलोहिताय भर्गाय सहस्राक्षाय ते नमः

नमोऽस्तु नीलग्रीवाय नमस्तुभ्यं पिनाकिने । विलोहिताय भर्गाय सहस्राक्षाय ते नमः ॥

Verse 41

नमो हंसाय ते नित्यमादित्याय नमो ऽस्तु ते / नमस्ते वज्रहस्ताय त्र्यम्बकाय नमो ऽस्तु ते

नमो हंसाय ते नित्यमादित्याय नमोऽस्तु ते । नमस्ते वज्रहस्ताय त्र्यम्बकाय नमोऽस्तु ते ॥

Verse 42

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं महान्तं परमेश्वरम् / हिरण्मयं गृहे गुप्तमात्मानं सर्वदेहिनाम्

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं महान्तं परमेश्वरम् । हिरण्मयं गृहे गुप्तमात्मानं सर्वदेहिनाम् ॥

Verse 43

नमस्यामि परं ज्योतिर्ब्रह्माणं त्वां परां गतिम् / विश्वं पशुपतिं भीमं नरनारीशरीरिणम्

नमस्यामि परं ज्योतिर्ब्रह्माणं त्वां परां गतिम् । विश्वं पशुपतिं भीमं नरनारीशरीरिणम् ॥

Verse 44

नमः सूर्याय रुद्राय भास्वते परमेष्ठिने / उग्राय सर्वभक्ताय त्वां प्रपद्ये सदैव हि

नमः सूर्याय रुद्राय भास्वते परमेष्ठिने । उग्राय सर्वभक्ताय त्वां प्रपद्ये सदैव हि ॥

Verse 45

एतद् वै सूर्यहृदयं जप्त्वा स्तवमनुत्तमम् / प्रातः काले ऽथ मध्याह्ने नमस्कुर्याद् दिवाकरम्

एतत् सूर्यहृदयनामानुत्तमं स्तवं जप्त्वा, प्रातःकाले तथा मध्याह्ने दिवाकरं भक्त्या नमस्कुर्यात्।

Verse 46

इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकाय द्विजातये / प्रदेयं सूर्यहृदयं ब्रह्मणा तु प्रदर्शितम्

इदं सूर्यहृदयं ब्रह्मणा प्रदर्शितं; पुत्राय शिष्याय वा धार्मिकाय द्विजातये एव प्रदेयं, नान्यस्मै।

Verse 47

सर्वपापप्रशमनं वेदसारसमुद्भवम् / ब्राह्मणानां हितं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम्

सर्वपापप्रशमनं वेदसारसमुद्भवं; ब्राह्मणहितं पुण्यम्, ऋषिसङ्घैर्निषेवितं च।

Verse 48

अथागम्य गृहं विप्रः समाचम्य यथाविधि / प्रज्वाल्य विह्निं विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम्

अथ गृहं गत्वा विप्रः यथाविधि समाचम्य; वह्निं प्रज्वाल्य विधिवज्जातवेदसि जुहुयात्।

Verse 49

ऋत्विक्पुत्रो ऽथ पत्नी वा शिष्यो वापि सहोदरः / प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहुयुर्वा यताविधि

ऋत्विक्पुत्रः पत्नी वा शिष्यो वा सहोदरः; विशेषानुज्ञां प्राप्य यथाविधि जुहुयात्।

Verse 50

पवित्रपाणिः पूतात्मा शुक्लाम्बरधरोत्तरः / अनन्यमानसो वह्निं जुहुयात् संयतेन्द्रियः

पवित्रपाणिः पूतात्मा शुक्लाम्बरधरोत्तरः। अनन्यमानसो वह्निं जुहुयात् संयतेन्द्रियः॥

Verse 51

विना दर्भेण यत्कर्म विना सूत्रेण वा पुनः / राक्षसं तद्भवेत् सर्वं नामुत्रेह फलप्रदम्

विना दर्भेण यत्कर्म विना सूत्रेण वा पुनः। राक्षसं तद्भवेत् सर्वं नामुत्रेह फलप्रदम्॥

Verse 52

दैवतानि नमस्कुर्याद् देयसारान्निवेदयेत् / दद्यात् पुष्पादिकं तेषां वृद्धांश्चैवाभिवादयेत्

दैवतानि नमस्कुर्याद् देयसारान्निवेदयेत्। दद्यात् पुष्पादिकं तेषां वृद्धांश्चैवाभिवादयेत्॥

Verse 53

गुरुं चैवाप्युपासीत हितं चास्य समाचरेत् / वेदाभ्यासं ततः कुर्यात् प्रयत्नाच्छक्तितो द्विजः

गुरुं चैवाप्युपासीत हितं चास्य समाचरेत्। वेदाभ्यासं ततः कुर्यात् प्रयत्नाच्छक्तितो द्विजः॥

Verse 54

जपेदध्यापयेच्छिष्यान् धारयेच्च विचारयेत् / अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः / वैदिकांश्चैव निगमान् वेदाङ्गानि वेशिषतः

जपेदध्यापयेच्छिष्यान् धारयेच्च विचारयेत्। अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः॥ वैदिकांश्चैव निगमान् वेदाङ्गानि विशेषतः॥

Verse 55

उपेयादीश्वरं चाथ योगक्षेमप्रसिद्धये / साधयेद् विविधानर्थान् कुटुम्बार्थे ततो द्विजः

ततः योगक्षेमसिद्ध्यर्थं द्विजोऽथेश्वरं समुपेयात्। ततोऽनन्तरं कुटुम्बधारणार्थं धर्म्योपायैर्विविधानर्थान् साधयेत्॥

Verse 56

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदमाहरेत् / पुष्पाक्षतान् कुशतिलान् गोमयं शुद्धमेव च

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदं समाहरेत्। पुष्पाक्षतान् कुशतिलान् गोमयं च विशुद्धकम्॥

Verse 57

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च / स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्त्रवणेषु च

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च। गर्तप्रस्त्रवणेषु च नित्यं स्नानं समाचरेत्॥

Verse 58

परकीयनिपानेषु न स्नायाद् वै कदाचन / पञ्चपिण्डान् समुद्धृत्य स्नायाद् वासंभवे पुनः

परकीयनिपानेषु न स्नायाद् वै कदाचन। वासंभवे पुनः स्नानं कर्तुं पञ्चपिण्डान् समुद्धृत्य स्नायात्॥

Verse 59

मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि / अधश्च तिसृभिः कायं पादौ षड्भिस्तथैव च

मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि। अधश्च तिसृभिः कायं पादौ षड्भिस्तथैव च॥

Verse 60

मृत्तिका च समुद्दिष्टा त्वार्द्रामलकमात्रिका / गोमयस्य प्रमाणं तत् तेनाङ्गं लेपयेत् ततः

मृत्तिकापि विधीयते—आर्द्रामलकमात्रा; गोमयस्यापि तदेव प्रमाणम्। तेनाङ्गं लेपयित्वा ततः शुद्धिं समाचरेत्॥

Verse 61

लेपयित्वा तु तीरस्थस्तल्लिङ्गैरेव मन्त्रतः / प्रक्षाल्याचम्य विधिवत् ततः स्नायात् समाहितः

लेपयित्वा तु तीरस्थः तल्लिङ्गैरेव मन्त्रतः। प्रक्षाल्याचम्य विधिवत् ततः स्नायात् समाहितः॥

Verse 62

अभिमन्त्र्य जलं मन्त्रैस्तल्लिङ्गैर्वारुणैः शुभैः / भावपूतस्तदव्यक्तं ध्यायन् वै विष्णुमव्ययम्

मन्त्रैस्तल्लिङ्गैर्वारुणैः शुभैर्जलमभिमन्त्र्य। भावपूतः स तदव्यक्तं ध्यायेद्वै विष्णुमव्ययम्॥

Verse 63

आपो नारायणोद्भूतास्ता एवास्यायनं पुनः / तस्मान्नारायणं देवं स्नानकाले स्मरेद् बुधः

आपो नारायणोद्भूतास्ता एवास्यायनं पुनः। तस्मान्नारायणं देवं स्नानकाले स्मरेद्बुधः॥

Verse 64

प्रोच्य सोंकारमादित्यं त्रिर्निमज्जेज्जलाशये / आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्

सोंकारमादित्यं प्रोच्य त्रिर्निमज्जेज्जलाशये। आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्॥

Verse 65

अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतो मुखः / त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम्

अन्तश्चरन् सर्वभूतेषु हृदयगुहायां विश्वतोमुखः। त्वमेव यज्ञस्त्वं वषट्कारः, त्वमापो ज्योतिः रसोऽमृतं च॥

Verse 66

द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येद् व्याहृतिप्रणवान्विताम् / सावित्रीं वा जपेद् विद्वान् तथा चैवाघमर्षणम्

द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येद् व्याहृतिप्रणवान्विताम्। सावित्रीं वा जपेद् विद्वान् तथैवाघमर्षणम्॥

Verse 67

ततः संमार्जनं कुर्यादापो हि ष्ठा मयोभुवः / इदमापः प्रवहत व्याहृतिभिस्तथैव च

ततः संमार्जनं कुर्याद् ‘आपो हि ष्ठा मयोभुवः’। ‘इदमापः प्रवहत’ इति व्याहृतिभिस्तथैव च॥

Verse 68

ततो ऽभिमन्त्र्य तत् तीर्थमापो हिष्ठादिमन्त्रकैः / अन्तर्जलगतो मग्नो जपेत् त्रिरघमर्षणम्

ततोऽभिमन्त्र्य तत् तीर्थम् ‘आपो हिष्ठा’दिमन्त्रकैः। अन्तर्जलगतो मग्नो जपेत् त्रिरघमर्षणम्॥

Verse 69

त्रिपदां वाथ सावित्रीं तद्विष्णोः परमं पदम् / आवर्तयेद् वा प्रणवं देवं वा संस्मरेद्धरिम्

त्रिपदां वाथ सावित्रीं ‘तद्विष्णोः परमं पदम्’। आवर्तयेद् वा प्रणवं देवं वा संस्मरेद्धरिम्॥

Verse 70

द्रुपदादिव यो मन्त्रो यजुर्वेदे प्रतिष्ठितः / अन्तर्जले त्रिरावर्त्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

द्रुपदादिप्रारम्भो यो मन्त्रो यजुर्वेदे प्रतिष्ठितः। स अन्तर्जले निमग्नः त्रिरावर्त्य जपन् सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 71

अपः पाणौ समादाय जप्त्वा वै मार्जने कृते / विन्यस्य मूर्ध्नि तत् तोयं मुच्यते सर्वपातकैः

अपः पाणौ समादाय मार्जनविधिमन्त्रं जप्त्वा। तत् तोयं मूर्ध्नि विन्यस्य सर्वपातकैः प्रमुच्यते॥

Verse 72

यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः / तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम्

यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः। तथैवाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम्॥

Verse 73

अथोपतिष्ठेदादित्यं मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिम् / प्रक्षिप्यालोकयेद् देवमुद्वयं तमसस्परि

अथादित्यं समुपतिष्ठेत् मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिम्। प्रक्षिप्यालोकयेद् देवं उद्वयं तमसः परम्॥

Verse 74

उदुत्यं चित्रमित्येते तच्चक्षुरिति मन्त्रतः / हंसः शुचिषदेतेन सावित्र्या च विशेषतः

‘उदुत्यं चित्रम्’ इत्येते तथा ‘तच्चक्षुर्’ इति मन्त्रतः। एतैः सावित्र्या च विशेषतः हंसं शुचिषदं चिन्तयेत्॥

Verse 75

अन्यैश्च वैदिकैर्मन्त्रैः सौरैः पापप्रणाशनैः / सावित्रीं वै जपेत् पश्चाज्जपयज्ञः स वै स्मृतः

अन्यैश्च वैदिकैर्मन्त्रैः सौरैः पापप्रणाशनैः सह, ततः परं सावित्रीं (गायत्रीं) जपेत्। एष एव जपयज्ञः स्मृतः।

Verse 76

विविधानि पवित्राणि गुह्यविद्यास्तथैव च / शतरुद्रीयमथर्वशिरः सौरांश्च शक्तितः

विविधानि पवित्राणि कर्माणि, गुह्यविद्याश्च तथैव; शक्तितः शतरुद्रीयम्, अथर्वशिरः, सौरांश्च स्तोत्रान् अपि (स उपदिशति)।

Verse 77

प्राक्कूलेषु समासीनः कुशेषु प्राङ्मुखः शुचिः / तिष्ठंश्चेदीक्षमाणोर्ऽकं जप्यं कुर्यात् समाहितः

प्राक्कूलेषु कुशेषु समासीनः, प्राङ्मुखः शुचिः; आवश्यकतया तिष्ठन् अपि, अर्कं निरीक्ष्य, समाहितः जप्यं कुर्यात्।

Verse 78

स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षैः पुत्रजीवसमुद्भवः / कर्तव्या त्वक्षमाला स्यादुत्तरादुत्तमा स्मृता

स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षैः, पुत्रजीवसमुद्भवेन (मणिना) च, अक्ष्माला कर्तव्या; सा उत्तरादुत्तमा स्मृता।

Verse 79

जपकाले न भाषेत नान्यानि प्रेक्षयेद् बुधः / न कम्पयेच्छिरोग्रीवां दन्तान्नैव प्रकाशयेत्

जपकाले न भाषेत, नान्यानि प्रेक्षयेत् बुधः। न कम्पयेच्छिरोग्रीवां, दन्तान् नैव प्रकाशयेत्।

Verse 80

गुह्यका राक्षसा सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः / एकान्ते सुशुभे देशे तस्माज्जप्यं समाचरेत्

गुह्यका राक्षसाः सिद्धाश्च प्रसभं यतः साधनफलम् अपहरन्ति; तस्मादेकान्ते सुशुभे देशे मन्त्रजपं समाचरेत्।

Verse 81

चण्डालाशौचपतितान् दृष्ट्वाचम्य पुनर्जपेत् / तैरेव भाषणं कृत्वा स्नात्वा चैव जपेत् पुनः

चण्डालम् अशुचिं पतितं वा दृष्ट्वा आचम्य पुनर्जपेत्; तैरेव सह भाषणं कृत्वा स्नात्वा ततः पुनर्जपेत्।

Verse 82

आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदर्शने / सौरान् मन्त्रान् शक्तितो वै पावमानीस्तु कामतः

अशुचिदर्शने नित्यं प्रयतः आचम्य जपेत्; शक्तितः सौरान् मन्त्रान् जपेत्, कामतः पावमानीश्च।

Verse 83

यदि स्यात् क्लिन्नवासा वै वारिमध्यगतो जपेत् / अन्यथा तु शुचौ भूम्यां दर्भेषु सुसमाहितः

यदि क्लिन्नवासा स्यात् तर्हि वारिमध्ये स्थित्वा जपेत्; अन्यथा शुचौ भूमौ दर्भेषु उपविश्य सुसमाहितो जपेत्।

Verse 84

प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्वा ततः क्षितौ / आचम्य च यथाशास्त्रं शक्त्या स्वाध्यायमाचरेत्

प्रदक्षिणां समाप्य ततः क्षितौ नमस्कृत्वा; यथाशास्त्रम् आचम्य शक्त्या स्वाध्यायं जपं च आचरेत्।

Verse 85

ततः संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / अदावोङ्कारमुच्चार्य नमो ऽन्ते तर्पयामि वः

ततः देवान् ऋषीन् पितृगणांश्च संतर्पयेत्। आदौ ओङ्कारम् उच्चार्य, अन्ते च “नमोऽन्ते तर्पयामि वः” इति वदेत्॥

Verse 86

देवान् ब्रह्मःऋषींश्चैव तर्पयेदक्षतोदकैः / तिलोदकैः पितॄन् भक्त्या स्वसूत्रोक्तविधानतः

देवान् ब्रह्मर्षींश्च अक्षतोदकैः तर्पयेत्। पितॄन् तु तिलोदकैः भक्त्या तर्पयेत्, स्वसूत्रोक्तविधानतः॥

Verse 87

अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु / देवर्षोस्तर्पयेद् धीमानुदकाञ्जलिभिः पितन्

अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना, दक्षिणेन तु। धीमान् देवर्षीन् पितॄंश्च उदकाञ्जलिभिः तर्पयेत्॥

Verse 88

यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषीतर्पणे / प्राचीनावीती पित्र्ये तु स्वेन तीर्थेन भावतः

यज्ञोपवीती देवानां कर्मणि, निवीती ऋषितर्पणे। प्राचीनावीती पित्र्ये तु, स्वेन तीर्थेन भावतः॥

Verse 89

निष्पीड्य स्नानवस्त्रं तु समाचम्य च वाग्यतः / स्वैर्मन्त्रैरर्चयेद् देवान् पुष्पैः पत्रैरथाम्बुभिः

स्नानवस्त्रं निष्पीड्य, समाचम्य च वाग्यतः। स्वैर्मन्त्रैः देवान् अर्चयेत्, पुष्पैः पत्रैः अथ अम्बुभिः॥

Verse 90

ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथैव मधुसूदनम् / अन्यांश्चाभिमतान् देवान् भक्त्या चाक्रोधनो ऽत्वरः

भक्त्या क्रोधविवर्जितोऽत्वरितश्च ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं मधुसूदनं च, तथा स्वाभिमतान् अन्यान् देवानपि सम्यगर्चयेत्।

Verse 91

प्रदद्याद् वाथ पुष्पाणि सूक्तेन पौरुषेण तु / आपो वा देवताः सर्वास्तेन सम्यक् समर्चिताः

पौरुषेण तु सूक्तेन पुष्पाणि प्रदद्यात्; आपो हि देवताः सर्वाः, तेनैव सम्यक् समर्चिताः।

Verse 92

ध्यात्वा प्रणवपूर्वं वै दैवतानि समाहितः / नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेद् वै पृथक् पृथक्

प्रणवपूर्वं समाहितो दैवतानि ध्यात्वा, नमस्कारेण पुष्पाणि पृथक् पृथग् विन्यसेद् वै।

Verse 93

न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् / तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम्

न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं वैदिकं कर्म विद्यते; तस्मादनादिमध्यान्तं हरिं नित्यम् आराधयेत्।

Verse 94

तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुषेण तु / नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो सूक्तेन पुरुषेण तु / नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो वेदेषूक्तश्चतुर्ष्वपि

“तद्विष्णोः” इति मन्त्रेण पुरुषसूक्तेन च; एतयोः सदृशो मन्त्रो नास्ति वेदेषु चतुर्ष्वपि।

Verse 95

निवेदयेत स्वात्मानं विष्णावमलतेजसि / तदात्मा तन्मनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः

स्वात्मानं विष्णौ विमले तेजसि समर्पयेत्। तदात्मा तन्मनाः शान्तः ‘तद्विष्णोः’ इति मन्त्रतः॥

Verse 96

अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम् / आराधयेन्महादेवं भावपूतो महेश्वरम्

अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम्। भावपूतो महादेवं महेश्वरमाराधयेत्॥

Verse 97

मन्त्रेण रुद्रागायत्र्या प्रणवेनाथ वा पुनः / ईशानेनाथ वा रुद्रैस्त्र्यम्बकेन समाहितः

रुद्रगायत्र्या मन्त्रेण प्रणवेनाथ वा पुनः। ईशानेनाथ वा रुद्रैस्त्र्यम्बकेन समाहितः॥

Verse 98

पुष्पैः पत्रैरथाद्भिर्वा चन्दनाद्यैर्महेश्वरम् / उक्त्वा नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन योजयेत्

पुष्पैः पत्रैरथाद्भिर्वा चन्दनाद्यैर्महेश्वरम्। ‘नमः शिवाय’ इति मन्त्रेणानेन योजयेत्॥

Verse 99

नमस्कुर्यान्महादेवं ऋतं सत्यमितिश्वरम् / निवेदयीत स्वात्मानं यो ब्रह्माणमितीश्वरम्

महादेवं नमस्कुर्यादृतं सत्यं इतीश्वरम्। स्वात्मानं निवेदयीत ‘यो ब्रह्म’ इति निश्चितः॥

Verse 100

प्रदक्षिणं द्विजः कुर्यात् पञ्च ब्रह्माणि वै जपन् / ध्यायीत देवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम्

द्विजः पञ्चब्रह्ममन्त्रान् जपन् प्रदक्षिणां कुर्यात्। व्योममध्यस्थितं शिवमीशानं देवं ध्यायीत॥

Verse 101

अथावलोकयेदर्कं हंसः सुचिषदित्यृचा / कुर्यात् पञ्च महायज्ञान् गृहं गत्वा समाहितः

ततः समाहितचित्तः सूर्यं पश्येद् ‘हंसः सुचिषद्’ इत्यादित्यृचा जपन्। गृहं गत्वा पञ्च महायज्ञान् विधिवत् कुर्यात्॥

Verse 102

देवयज्ञं पितृयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च / मानुष्यं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते

देवयज्ञं पितृयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च। मानुष्यं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते॥

Verse 103

यदि स्यात् तर्पणादर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो न हि / कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्

यदि तर्पणात् पूर्वं ब्रह्मयज्ञः कृतो न स्यात्। मनुष्ययज्ञं कृत्वा वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्॥

Verse 104

अग्नेः पश्चिमतो देशे भूतयज्ञान्त एव वा / कुशपुञ्जे समासीनः कुशपाणिः समाहितः

अग्नेः पश्चिमदेशे वा भूतयज्ञान्त एव वा। कुशपुञ्जे समासीनः कुशपाणिः समाहितः॥

Verse 105

शालाग्नौ लौकिके वाग्नौ जले भूभ्यामथापिवा / वैश्वदेवं ततः कुर्याद् देवयज्ञः स वै स्मृतः

शालाग्नौ लौकिके वाऽग्नौ जले भूमौ तथापि वा । वैश्वदेवं ततः कुर्याद् देवयज्ञः स उच्यते ॥

Verse 106

यदि स्याल्लौकिके पक्वं ततो ऽन्नं तत्र हूयते / शालाग्नौ तत्र देवान्नं विधिरेष सनातनः

यदि स्याल्लौकिके पक्वं ततोऽन्नं तत्र हूयते । शालाग्नौ तत्र देवान्नं विधिरेष सनातनः ॥

Verse 107

देवेभ्यस्तु हुतादन्नाच्छेषाद् भूतबलिं हरेत् / भूतयज्ञः स वै ज्ञेयो भूतिदः सर्वदेहिनाम्

देवेभ्यस्तु हुतादन्नाच्छेषाद् भूतबलिं हरेत् । भूतयज्ञः स वै ज्ञेयो भूतिदः सर्वदेहिनाम् ॥

Verse 108

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितादिभ्य एव च / दद्याद् भूमौ बलिं त्वन्नं पक्षिभ्यो ऽथ द्विजोत्तमः

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितादिभ्य एव च । दद्याद् भूमौ बलिं त्वन्नं पक्षिभ्योऽथ द्विजोत्तमः ॥

Verse 109

सायं चान्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् / भूतयज्ञस्त्वयं नित्यं सायं प्रातर्विधीयते

सायं चान्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् । भूतयज्ञस्त्वयं नित्यं सायं प्रातर्विधीयते ॥

Verse 110

एकं तु भोजयेद् विप्रं पितॄनुद्दिश्य सत्तमम् / नित्यश्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः

एकं तु भोजयेद्विप्रं पितॄनुद्दिश्य सत्तमम् । नित्यश्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः ॥

Verse 111

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः / वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत्

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः । वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत् ॥

Verse 112

पूजयेदतिथिं नित्यं नमस्येदर्चयेद् द्विजम् / मनोवाक्कर्मभिः शान्तमागतं स्वगृह ततः

पूजयेदतिथिं नित्यं नमस्येदर्चयेद्द्विजम् । मनोवाक्कर्मभिः शान्तमागतं स्वगृहं ततः ॥

Verse 113

हन्तकारमथाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः / दद्यादतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम्

हन्तकारमथाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः । दद्यादतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम् ॥

Verse 114

भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमग्रं तस्याश्चतुर्गुणम् / पुष्कलं हन्तकारं तु तच्चतुर्गुणमुच्यते

भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमग्रं तस्याश्चतुर्गुणम् । पुष्कलं हन्तकारं तु तच्चतुर्गुणमुच्यते ॥

Verse 115

गोदोहमात्रं कालं वै प्रतीक्ष्यो ह्यतिथिः स्वयम् / अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेदतिथिं यथा

गोदोहमात्रं कालं वै प्रतीक्षेतातिथिः स्वयम्। गृहस्थोऽपि यथाशक्ति समभ्यागतमतिथिं पूजयेदर्चयेद्यथा॥

Verse 116

भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे / दद्यादन्नं यथाशक्ति त्वर्थिभ्यो लोभवर्जितः

भिक्षां भिक्षवे दद्याद्विधिवद् ब्रह्मचारिणे। अन्नं च यथाशक्ति दद्यादर्थिभ्यो लोभवर्जितः॥

Verse 117

सर्वेषामप्यलाभे तु अन्नं गोभ्यो निवेदयेत् / भुञ्जीत बन्धुभिः सार्धं वाग्यतो ऽन्नमकुत्सयन्

सर्वेषामप्यलाभे तु अन्नं गोभ्यो निवेदयेत्। ततः बन्धुभिः सार्धं भुञ्जीत वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन्॥

Verse 118

अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमाः / भृञ्जीत चेत् स मूढात्मा तिर्यग्योनिं सगच्छति

अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमाः। भुञ्जीत चेत् स मूढात्मा तिर्यग्योनिं स गच्छति॥

Verse 119

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा / नाशयत्याशु पापानि देवानामर्चनं तथा

वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा। देवानामर्चनं चैव नाशयत्याशु पापानि॥

Verse 120

यो मोहादथवालस्यादकृत्वा देवतार्चनम् / भुङ्क्ते स याति नरकान् शूकरेष्वभिजायते

यो मोहादथवा आलस्याद् देवतार्चनं विना भुङ्क्ते, स नरकान् याति, शूकरेष्वभिजायते।

Verse 121

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कृत्वा कर्माणि वै द्विजाः / भुञ्जीत स्वजनैः सार्धं सयाति परमां गतिम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कृत्वा कर्माणि वै द्विजाः, भुञ्जीत स्वजनैः सार्धं; स याति परमां गतिम्।