Adhyaya 39
Measure of the Three Worlds, Planetary Spheres, and Sūrya as the Root of Trailokya
पुराणस्य विश्ववर्णने प्रवृत्ते सूतः ऋषीन् प्रति त्रैलोक्यस्य परिमाणं ब्रह्माण्डोत्पन्नलोकानां क्रमोत्कर्षं च संक्षेपेण निरूपयति। भूरलोकः सूर्यचन्द्रकिरणव्याप्त्या परिभाष्यते, भुवर्लोकः तद्विस्तारसमः, स्वर्गलोकः ध्रुवपर्यन्तं ऊर्ध्वं विस्तीर्णः यत्र वायवो विभागैः प्रवर्तन्ते। ततः योजनमानैः सूर्यचन्द्रनक्षत्रमण्डलानि तथा बुधशुक्रमङ्गलबृहस्पतिशनिसप्तर्षिध्रुवस्थानानि क्रमशः दर्श्यन्ते; ध्रुवः ज्योतिर्चक्रस्य स्थिरनाभिरिव, तत्र नारायणो धर्मरूपेण निवसतीति। अनन्तरं सूर्यरथकालचक्रयोः प्रतिमा, सप्ताश्वानां वेदमात्राभिः सम्बन्धश्च कथ्यते। अन्ते सूर्यः त्रैलोक्यव्यापककिरणः सर्वज्योतिषां मूलतेजः, आदित्याः तस्य कार्यांशा इति देवतत्त्वेन स्तूयते, उपासनायाः मार्गं प्रबोधयन्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः / त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागेऽष्टात्रिंशोऽध्यायः । सूत उवाच—अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु ॥
Verse 2
भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः / जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः
भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्ततः । जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः ॥
Verse 3
सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते / तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः
सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते । तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः ॥
Verse 4
यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात् / भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु
यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात्, तावान् भुवर्लोकोऽपि स्यात् भास्करमण्डलमानतः।
Verse 5
ऊर्ध्वंयन्मण्डलाद् व्योमध्रुवोयावद्व्यवस्थितः / स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः
ऊर्ध्वं भास्करमण्डलाद् व्योम्नि ध्रुवान्तं यावद् व्यवस्थितम्, स स्वर्लोकः समाख्यातः; तत्र वायोस्तु नेमयः।
Verse 6
आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः / संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः
आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः, संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः।
Verse 7
तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः / भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्
तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः, भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्।
Verse 8
लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते
लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम्, नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते।
Verse 9
द्वेलक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् / तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः
द्विलक्षोपरि विप्राः, नक्षत्रमण्डलात् बुधः स्थितः। तावत्प्रमाणभागे तु बुधोपरि शुक्रोऽप्युशनाः प्रतिष्ठितः॥
Verse 10
अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः / लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
शुक्रस्यैव प्रमाणेन अङ्गारकोऽपि व्यवस्थितः। भौमाद् द्विलक्षदूरे तु देवपुरोहितो गुरुः स्थितः॥
Verse 11
सौरिर्द्विलक्षेण गुरोर् ग्रहाणामथ मण्डलम् / सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते
गुरोर्मण्डलात् द्विलक्षेण सौरिः स्थितो ग्रहाणाम्। तस्माल्लक्षमात्रेण सप्तर्षिमण्डलं प्रकाशते॥
Verse 12
ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः / मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः / तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः
सप्तर्षिमण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः। समस्तज्योतिश्चक्रस्य मेढीभूतो ध्रुवोऽचलः॥ तत्र धर्मस्वरूपोऽसौ भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः॥
Verse 13
नवयोजनसाहस्त्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः / त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
नवयोजनसाहस्रः सवितुर्विष्कम्भः स्मृतः। मण्डलप्रमाणतोऽस्य विस्तारस्त्रिगुणः स्मृतः॥
Verse 14
द्विगुणस्तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः / तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति
तस्य प्रमाणस्य द्विगुणः शशिनो विस्तारः स्मृतः। तयोस्तुल्यः स्वर्भानुः भूत्वा अधस्तात् प्रसर्पति॥
Verse 15
अद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः / स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्
पृथिवीच्छायाम् आधृत्य मण्डलाकृतिः निर्मीयते। स्वर्भानोस्तु तृतीयं वृहत् स्थानं तमोमयं स्मृतम्॥
Verse 16
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते / भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य प्रमाणं विधीयते। भार्गवात् पादहीनः बृहस्पतिः विज्ञेयः॥
Verse 17
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ। विस्तारान्मण्डलाच्चैव तयोः पादहीनो बुधः॥
Verse 18
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै / बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा
तारानक्षत्ररूपाणि यानि वपुष्मन्ति तेजसि। बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा॥
Verse 19
तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
तारानक्षत्ररूपाणि परस्परात् क्रमशो हीनान्तराणि भवन्ति। तेषां योजनेषु परस्परविभागाः पञ्चशतानि चत्वारिशतानि त्रीणि शतानि द्वे शते च इति कथ्यन्ते॥
Verse 20
सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु / योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
सर्वावरणेषु निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु अर्धयोजनपरिमाणानि। एतेभ्यः ह्रस्वतरं किञ्चिदपि न विद्यते इति श्रूयते॥
Verse 21
उपरिष्टात् त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः
तेषामुपरिष्टात् त्रयो ग्रहाः दूरसर्पिणो भवन्ति—सौरः (शनैश्चरः), अङ्गिराः (बृहस्पतिः), वक्रश्च (मङ्गलः)। एते मन्दविचारिणः ज्ञेयाः॥
Verse 22
तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः / सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
तेभ्योऽधस्तात् पुनश्चत्वारोऽन्ये महाग्रहाः—सूर्यः, सौमः (चन्द्रः), बुधश्च, भार्गवश्च (शुक्रः)। एते शीघ्रगाः॥
Verse 23
दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान् / तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति
यदा रश्मिमान् सूर्यः दक्षिणायनमार्गस्थो चरति, तदा स सर्वग्रहाणां अपेक्षया अधस्तात् प्रसर्पति॥
Verse 24
विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति
विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी। सोमादूर्ध्वं च कृत्स्नं नक्षत्रमण्डलं प्रसर्पति॥
Verse 25
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः। वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः॥
Verse 26
तस्माच्छनैश्चरो ऽपुयूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः
तस्माच्छनैश्चरोऽप्यूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम्। ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः॥
Verse 27
योजनानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव / ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः
योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव। ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः॥
Verse 28
सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु / योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु। योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्॥
Verse 29
त्रिनाभिमति पञ्चारे षष्णेमिन्यक्षयात्मके / संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्
त्रिनाभियुक्ते पञ्चार-षष्णेमि-समन्वितेऽक्षयस्वरूपे संवत्सरमात्रे कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्।
Verse 30
चत्कारिंशत् सहस्त्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः / पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः
द्विजोत्तमाः, विवस्वतः द्वितीयोऽक्षः चत्वारिंशत्सहस्रप्रमाणः; स्यन्दनस्य तु पञ्च सहस्राणि सार्धानि चाधिकानि।
Verse 31
अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः / ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु
उभयोरक्षयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः प्रमाणमेव; अक्षस्तु तद्युगार्धेन ह्रस्वः, रथस्य ध्रुवाधारे तु स प्रतिष्ठाप्यः।
Verse 32
द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले / हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत
द्वितीयेऽक्षे तु तच्चक्रं मानसाचले संस्थितम्; हयाश्च सप्त छन्दांसि—तन्नामानि निबोधत।
Verse 33
गायत्री च बृहत्युष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च / अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः
गायत्री च बृहती चोष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च। अनुष्टुप् त्रिष्टुबित्येते छन्दांसि हरयो हरेः॥
Verse 34
मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां दिशि महापुरी / दक्षिणे न यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे
मानसोपरीति सरसः प्राच्यां दिशि महापुरी माहेन्द्री विराजते। दक्षिणे यमपुरी प्रोक्ता, पश्चिमे वरुणस्य तु पुरी॥
Verse 35
उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत / अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्
उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत। अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्॥
Verse 36
काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति / ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः
काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति। ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः॥
Verse 37
दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः / सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्
दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः। सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्॥
Verse 38
उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे / अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च
उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे। अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च॥
Verse 39
कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष यथेश्वरः / करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः
हे द्विजाः, यथा कुलालचक्रं परितो भ्रमति, तथा ईश्वराधीनं जगदिदं परिभ्रमति; एवं मेदिनीं चलयन् स दिवसञ्च रात्रिं च करोति।
Verse 40
दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम् / त्रैलोक्यं कथितं सद्भिर्लोकानां मुनिपुङ्गवाः
दिवाकरस्य करैरेतद् भुवनत्रयं सर्वतः पूरितं व्याप्तं च; अतः सद्भिर्मुनिपुङ्गवाः, लोकानां मध्ये ‘त्रैलोक्य’ इति कथितम्।
Verse 41
आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः / भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्
आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः; अस्मादेव जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषं भवति।
Verse 42
रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् / द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम्
यत्तेजः सार्वलौकिकं द्युतिमतां कृत्स्नं द्युतिः; येन रुद्रेन्द्रौपेन्द्रचन्द्राः, विप्रेन्द्रा दिवौकसश्च प्रकाशन्ते।
Verse 43
सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः / सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्
सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः; सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्।
Verse 44
द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते ये ऽधिकारिणः / निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः
द्वादशान्येऽपि तथाऽऽदित्या देवास्ते येऽधिकारिणः। तस्य पदस्य कार्याणि निर्वहन्ति; तदंशा एव ते विष्णुमूर्तयः॥
Verse 45
सर्वे नमस्यन्ति सहस्त्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्वन्नराद्याः / यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्रा- श्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्
सर्वे नमस्यन्ति सहस्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्नराद्याः। यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्राः ছन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्॥
Frequently Asked Questions
Bhūrloka extends as far as the illumination of the Sun and Moon reaches; Bhuvarloka is said to extend with the same breadth as Bhūrloka, measured with reference to the Sun’s orb (maṇḍala).
Dhruva is the fixed pivot (acala-kīla) of the entire wheel of luminaries; above the Saptarṣi-maṇḍala it stands as the stabilizing axis, where Nārāyaṇa abides established as Dharma.
The identification links cosmic motion to Vedic revelation: the Sun’s chariot is sustained by chandas (metres), implying that time, order, and worship are coordinated through the Veda’s sonic structure.
It presents Surya as the root and radiance sustaining trailokya, while also integrating him into a unified divinity: the Adityas are described as portions and office-bearers, and Dhruva is explicitly associated with Vishnu-Narayana—supporting the Purāṇa’s samanvaya.