Adhyaya 22
Durjaya, Urvaśī, and the Expiation at Vārāṇasī (Genealogy and Sin-Removal through Viśveśvara)
पूर्वाध्यायसमाप्त्यनन्तरं सूतः जयध्वजादारभ्य तालजङ्घपर्यन्तं यदुवंशशाखाश्च वर्णयन् वीतिहोत्रवंशं अनन्त-दुर्जयपर्यन्तं स्थापयति। अथ कथोपदेशरूपेण—कालीन्दीतटे दुर्जयः उर्वश्यामप्सरसा मोहितः पुनःपुनरासक्तो भवति। स्वपुरं प्रत्यागत्य पतिव्रता भार्या तस्य अन्तर्लज्जां ज्ञात्वा भयत्यागं शुद्धिमार्गं च दर्शयति; स कण्वमुनिं प्रायश्चित्तार्थं शरणं गच्छति। तस्य पुनरपि पतनं गन्धर्वमालाहरणेन उन्मत्तविहारैश्च सूचितं, ततः प्रबोधः दीर्घतपश्च। तपसा तुष्टः कण्वः निर्णायकं उपायं निर्दिशति—दिव्यवाराणसीगमनं, गङ्गास्नानं, देवपितृतर्पणं, विश्वेश्वरलिङ्गदर्शनं च, येन पापक्षयः। शुद्धो दुर्जयः राज्यं प्रत्यावर्त्य सुप्रतीकं जनयति; श्रोतॄणां पापनाशकत्वेन क्रोष्टुवंशप्रवृत्तिः पराध्यायाय उपन्यस्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकविशो ऽध्यायः सूत उवाच जयध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् तालाजङ्घ इति स्मृतः / शतपुत्रास्तु तस्यासन् तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकविशोऽध्यायः। सूत उवाच—जयध्वजस्य पुत्रोऽभूत् तालजङ्घ इति स्मृतः; तस्य शतं पुत्रा आसन्, ते तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः।
Verse 2
तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रो ऽभवन्नृपः / वृषप्रभृतयश्चान्ये यादवाः पुण्यकर्मिणः
तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रो नृपोऽभवत्; वृषप्रभृतयश्चान्ये यादवाः पुण्यकर्मिणः।
Verse 3
वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रो ऽभवन्मधुः / मधोः पुत्रशतं त्वासीद् वृषणस्तस्य वंशभाक्
तेषां वृषो वंशकरोऽभवत्; तस्य पुत्रो मधुरभूत्। मधोः पुत्रशतं चासीद्; तेषां मध्ये वृषणो वंशभाक्।
Verse 4
वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतो ऽनन्त इत्युत / दुर्जयस्तस्य पुत्रो ऽबूत् सर्वशास्त्रविशारदः
वीतिहोत्रस्य पुत्रोऽपि विश्रुतोऽनन्त इत्यभूत्; तस्य पुत्रो दुर्जयोऽभवत्, सर्वशास्त्रविशारदः।
Verse 5
तस्य भार्या रूपवती गुणैः सर्वैरलङ्कृता / पतिव्रतासीत् पतिना स्वधर्मपरिपालिका
तस्य भार्या रूपवती सर्वगुणैरलङ्कृता। पतिव्रता पतिसहिता स्वधर्मं सम्यक् परिपालयामास॥
Verse 6
स कदाचिन्महाभागः कालिन्दीतीरसंस्थिताम् / अपश्यदुर्वशीं देवीं गायन्तीं मधुरस्वनाम्
स कदाचित् महाभागः कालिन्दीतीरसंस्थिताम्। अपश्यदुर्वशीं देवीं गायन्तीं मधुरस्वनाम्॥
Verse 7
ततः कामाहतमनास्तत्समीपमुपेत्य वै / प्रोवाच सुचिरं कालं देवि रन्तुं मयार्ऽहसि
ततः कामाहतमनाः तत्समीपमुपेत्य वै। प्रोवाच—देवि, सुचिरं कालं मया सह रन्तुमर्हसि॥
Verse 8
सा देवी नृपतिं दृष्ट्वा रूपलावण्यसंयुतम् / रेमे तेन चिरं कालं कामदेवमिवापरम्
सा देवी नृपतिं दृष्ट्वा रूपलावण्यसंयुतम्। रेमे तेन चिरं कालं कामदेवमिवापरम्॥
Verse 9
कालात् प्रबुद्धो राजा तामुर्वशीं प्राह शोभनाम् / गमिष्यामि पुरीं रम्यां हसन्ती साब्रवीद् वचः
कालात् प्रबुद्धो राजा तामुर्वशीं प्राह शोभनाम्। “गमिष्यामि पुरीं रम्याम्” इति; हसन्ती सा अब्रवीद् वचः॥
Verse 10
न ह्यनेनोपभोगेन भवता राजसुन्दर / प्रीतिः संजायते मह्यं स्थातव्यं वत्सरं पुनः
न ह्यनेन सहोपभोगेन, राजसुन्दर, मम हृदि प्रीतिः सम्यक् न जायते। तस्मात् त्वया पुनरपि वत्सरमेकं पृथक् स्थातव्यम्॥
Verse 11
तामब्रवीत् स मतिमान् गत्वा शीघ्रतरं पुरीम् / आगमिष्यामि भूयो ऽत्र तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हसि
तां स मतिमान् अब्रवीत्—शीघ्रतरं पुरीं गत्वा भूयोऽत्रागमिष्यामि; तस्मान्मेऽनुज्ञां दातुमर्हसि॥
Verse 12
तमब्रवीत् सा सुभगा तथा कुरु विशांपते / नान्ययाप्सरसा तावद् रन्तव्यं भवत् पुनः
सा सुभगा तमब्रवीत्—तथा कुरु, विशांपते; किन्तु तावत् त्वया नान्ययाप्सरसा सह पुनरपि रन्तव्यं॥
Verse 13
ओमित्युक्त्वा ययौ तूर्णं पुरीं परमशोभनाम् / गत्वा पतिव्रतां पत्नीं दृष्ट्वा बीतो ऽभवन्नृपः
ओमित्युक्त्वा स तूर्णं परमशोभनां पुरीं ययौ। तत्र गत्वा पतिव्रतां पत्नीं दृष्ट्वा नृपो भीतोऽभवत्॥
Verse 14
संप्रेक्ष्य सा गुणवती भार्या तस्य पतिव्रता / भीतं प्रसन्नया प्राह वाचा पीनपयोधरा
सा गुणवती पतिव्रता भार्या तस्य भीतं संप्रेक्ष्य प्रसन्नया वाचा प्राह; सा पीनपयोधरा सती॥
Verse 15
स्वामिन् किमत्र भवतो भीतिरद्य प्रवर्तते / तद् ब्रूहि मे यथा तत्त्वं न राज्ञां कीर्तये त्विदम्
स्वामिन्, किमर्थमद्यात्र भवतो हृदि भीतिः प्रवर्तते? तत् मे यथातत्त्वं ब्रूहि; न राज्ञां कीर्तये, किंतु तत्त्वावबोधायेदं पृच्छामि।
Verse 16
स तस्या वाक्यमाकर्ण्य लज्जावनतचेतनः / नोवाच किञ्चिन्नृपतिर्ज्ञानदृष्ट्या विवेद सा
तस्या वाक्यमाकर्ण्य स नृपतिः लज्जावनतचेतनः किञ्चिदपि नोवाच; सा तु ज्ञानदृष्ट्या तस्यान्तर्भावं विवेद।
Verse 17
न भेतव्यं त्वया स्वामिन् कार्यं पापविशोधनम् / भीते त्वयि महाराज राष्ट्रं ते नाशमेष्यति
स्वामिन्, त्वया न भेतव्यम्; कार्यं पापविशोधनमेव। भीते त्वयि, महाराज, तव राष्ट्रं नाशमेष्यति।
Verse 18
तदा स राजा द्युतिमान् निर्गत्य तु पुरात् ततः / गत्वा कण्वाश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा तत्र महामुनिम्
तदा स द्युतिमान् राजा पुरात् निर्गत्य, पुण्यं कण्वाश्रमं गत्वा, तत्र महामुनिं ददर्श।
Verse 19
निशम्य कण्ववदनात् प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / जगाम हिमवत्पृष्ठं समुद्दिश्य महाबलः
कण्ववदनात् शुभं प्रायश्चित्तविधिं निशम्य, स महाबलः हिमवत्पृष्ठं समुद्दिश्य जगाम।
Verse 20
सो ऽपश्यत् पथि राजेन्द्रो गन्धर्ववरमुत्तमम् / भ्राजमानं श्रिया व्योम्नि भूषितं दिव्यमालया
स राजेन्द्रो मार्गेऽपश्यद् गन्धर्ववरमुत्तमम् । व्योम्नि श्रिया भ्राजमानं दिव्यमालाविभूषितम् ॥
Verse 21
वीक्ष्य मालाममित्रघ्नः सस्माराप्सरसां वराम् / उर्वशीं तां मनश्चक्रे तस्या एवेयमर्हति
मालां वीक्ष्याऽमित्रघ्नः सस्माराप्सरसां वराम् । उर्वशीं मनसा ध्यात्वा ‘तस्यैवेयं समर्हति’ ॥
Verse 22
सो ऽतीव कामुको राजा गन्धर्वेणाथ तेन हि / चकार सुमहद् युद्धं मालामादातुमुद्यतः
स राजा कामुकः सोऽथ गन्धर्वेण तेन हि । सुमहद् युद्धमकरोत् मालामादातुमुद्यतः ॥
Verse 23
विजित्य समरे मालां गृहीत्वा दुर्जयो द्विजाः / जगाम तामप्सरसं कालिन्दीं द्रष्टुमादरात्
विजित्य समरे मालां गृहीत्वा दुर्जयो द्विजः । जगाम तामप्सरसं कालिन्दीं द्रष्टुमादरात् ॥
Verse 24
अदृष्ट्वाप्सरसं तत्र कामबाणाभिपीडितः / बभ्राम सकलां पृथ्वीं सप्तद्वीपसमन्विताम्
अदृष्ट्वाप्सरसं तत्र कामबाणाभिपीडितः । बभ्राम सकलां पृथ्वीं सप्तद्वीपसमन्विताम् ॥
Verse 25
आक्रम्य हिमवत्पार्श्वमुर्वशीदर्शनोत्सुकः / जगाम शैलप्रवरं हेमकूटमिति श्रुतम्
उर्वशीदर्शनलालसः स हिमवत्पार्श्वमाक्रम्य शैलप्रवरं हेमकूटं जगाम—इति श्रूयते।
Verse 26
तत्र तत्राप्सरोवर्या दृष्ट्वा तं सिंहविक्रमम् / कामं संदधिरे घोरं भूषितं चित्रमालया
तत्र तत्राप्सरोवर्या दृष्ट्वा तं सिंहविक्रमं चित्रमाल्यविभूषितम्। कामं घोरं संदधिरे॥
Verse 27
संस्मरन्नुर्वशीवाक्यं तस्यां संसक्तमानसः / न पश्यति स्मताः सर्वागिरिशृङ्गाणिजग्मिवान्
उर्वशीवाक्यं संस्मरन् तस्यां संसक्तमानसः। सर्वाणि गिरिशृङ्गाणि न पश्यन् जग्मिवान्॥
Verse 28
तत्राप्यप्सरसं दिव्यामदृष्ट्वा कामपीडितः / देवलोकं महामेरुं ययौ देवपराक्रमः
तत्रापि दिव्यामप्सरसं नादृष्ट्वा कामपीडितः। देवलोकं महामेरुं देवपराक्रमो ययौ॥
Verse 29
स तत्र मानसं नाम सरस्त्रैलोक्यविश्रुतम् / भेजे शृङ्गाण्यतिक्रम्य स्वबाहुबलभावितः
स तत्र मानसं नाम सरस्त्रैलोक्यविश्रुतम्। शृङ्गाण्यतिक्रम्य स्वबाहुबलभावितो भेजे॥
Verse 30
स तस्य तीरे सुभगां चरन्तीमतिलालसाम् / दृष्टवाननवद्याङ्गीं तस्यै मालां ददौ पुनः
स तस्य सरसस्तीरे सुभगां विचरन्तीम् अतिलालसां दृष्ट्वा, अनवद्याङ्गीं तां प्रेक्ष्य पुनरेव तस्यै मालां ददौ।
Verse 31
स मालया तदा देवीं भूषितां प्रेक्ष्य मोहितः / रेमे कृतार्थमात्मानं जानानः सुचिरं तया
स मालया तदा देवीं भूषितां दृष्ट्वा मोहितः; तया सह सुचिरं रेमे, आत्मानं कृतार्थं कृतकृत्यं च मन्यमानः।
Verse 32
अथोर्वशी राजवर्यं रतान्ते वाक्यमब्रवीत् / किं कृतं भवता पूर्वं पुरीं गत्वा वृथा नृप
अथोर्वशी राजवर्यं रतान्ते वाक्यमब्रवीत्— “किं कृतं भवता पूर्वं पुरीं गत्वा वृथा नृप?”
Verse 33
स तस्यै सर्वमाचष्ट पत्न्या यत् समुदीरितम् / कण्वस्य दर्शनं चैव मालापहरणं तथा
स तस्यै सर्वमाचष्ट, पत्न्या यत् समुदीरितम्— कण्वस्य दर्शनं चैव, मालापहरणं तथा।
Verse 34
श्रुत्वैतद् व्याहृतं तेन गच्छेत्याह हितैषिणी / शापं दास्यति ते कण्वो ममापि भवतः प्रिया
श्रुत्वैतद् तेन व्याहृतं सा हितैषिणी “गच्छ” इत्याह; “कण्वो ते शापं दास्यति, ममापि भवतः प्रिया” इति चाब्रवीत्।
Verse 35
तयासकृन्महाराजः प्रोक्तो ऽपि मदमोहितः / न तत्यजाथ तत्पार्श्वं तत्र संन्यस्तमानसः
तया पुनः पुनर्महाराजः प्रोक्तोऽपि मदमोहितः । न तत्याज तत्पार्श्वं तत्र संन्यस्तमानसः ॥
Verse 36
ततोर्वशी कामरूपा राज्ञे स्वं रूपमुत्कटम् / सुरोमशं पिङ्गलाक्षं दर्शयामास सर्वदा
ततोर्वशी कामरूपा राज्ञे स्वं रूपमुत्कटम् । सुरोमशं पिङ्गलाक्षं दर्शयामास सर्वदा ॥
Verse 37
तस्यां विरक्तचेतस्कः स्मृत्वा कण्वाभिभाषितम् / धिङ्मामिति विनिश्चित्यतपः कर्तुं समारभत्
तस्यां विरक्तचेतस्कः स्मृत्वा कण्वाभिभाषितम् । धिङ्मामिति विनिश्चित्य तपः कर्तुं समारभत् ॥
Verse 38
संवत्सरद्वादशकं कन्दमूलफलाशनः / भूय एव द्वादशकं वायुभक्षो ऽभवन्नृपः
संवत्सरद्वादशकं कन्दमूलफलाशनः । भूय एव द्वादशकं वायुभक्षोऽभवन्नृपः ॥
Verse 39
गत्वा कण्वाश्रमं भीत्या तस्मै सर्वं न्यवेदयत् / वासमप्सरसा भूयस्तपोयोगमनुत्तमम्
गत्वा कण्वाश्रमं भीत्या तस्मै सर्वं न्यवेदयत् । वासमप्सरसा भूयस्तपोयोगमनुत्तमम् ॥
Verse 40
वीक्ष्य तं राजशार्दूलं प्रसन्नो भगवानृषिः / कर्तुकामो हि निर्बोजं तस्याघमिदमब्रवीत्
तं राजशार्दूलं वीक्ष्य प्रसन्नो भगवानृषिः। तस्य पापं निर्बीजं कर्तुकामो ह्यिदमब्रवीत्॥
Verse 41
गच्छ वाराणसीं दिव्यामीश्वराध्युषितां पुरीम् / आस्ते मोचयितुं लोकं तत्र देवो महेश्वरः
गच्छ वाराणसीं दिव्याम् ईश्वराध्युषितां पुरीम्। आस्ते मोचयितुं लोकं तत्र देवो महेश्वरः॥
Verse 42
स्नात्वा संतर्प्य विधिवद् गङ्गायान्देवताः पितॄन् / दृष्ट्वा विश्वेश्वरं लिङ्गङ्किल्बिषान्मोक्ष्यसे ऽखिलात्
स्नात्वा संतर्प्य विधिवद् गङ्गायां देवताः पितॄन्। दृष्ट्वा विश्वेश्वरं लिङ्गं किल्बिषान्मोक्ष्यसेऽखिलात्॥
Verse 43
प्रणम्य शिरसा कण्वमनुज्ञाप्य च दुर्जयः / वाराणस्यां हरं दृष्ट्वा पापान्मुक्तो ऽभवत् ततः
प्रणम्य शिरसा कण्वमनुज्ञाप्य च दुर्जयः। वाराणस्यां हरं दृष्ट्वा पापान्मुक्तोऽभवत् ततः॥
Verse 44
जगाम स्वपुरीं शुभ्रां पालयामास मेदिनीम् / याजयामास तं कण्वो याचितो घृणया मुनिः
जगाम स्वपुरीं शुभ्रां पालयामास मेदिनीम्। याजयामास तं कण्वो याचितो घृणया मुनिः॥
Verse 45
तस्य पुत्रो ऽथ मतिमान् सुप्रतीक इति श्रुतः / बभूव जातमात्रं तं राजानमुपतस्थिरे
तस्याथ मतिमान् पुत्रः सुप्रतीक इति विश्रुतः। जातमात्रे तु तस्मिन् सर्वे तम् उपतस्थिरे राजानम्॥
Verse 46
उर्वश्यां च महावीर्याः सप्त देवसुतोपमाः / कन्या जगृहिरे सर्वा जन्धर्वदयिता द्विजाः
उर्वश्यां च महावीर्याः सप्त कन्याः देवसुतोपमाः। सर्वास्ता द्विजैर्जगृहिरे गन्धर्वदयितैः॥
Verse 47
एष व कथितः सम्यक् सहस्त्रजित उत्तमः / वंशः पापहरो नृणां क्रोष्टोरपि निबोधत
एष सम्यक् कथितः श्रेष्ठः सहस्त्रजिदुत्तमः। अधुना क्रोष्टुवंशं च निबोधत पापहारिणम्॥
Frequently Asked Questions
Desire-driven transgression leads to instability, but sin can be rendered “seedless” through a sequence of remorse, guided prāyaścitta, sustained tapas, and culminating tīrtha practice—especially Gaṅgā bathing and Viśveśvara-liṅga darśana at Vārāṇasī.
It is described as Īśvara’s own city where Maheśvara abides for world-liberation; ritual purity (snāna, tarpaṇa) paired with direct darśana of Viśveśvara functions as the decisive purifier that removes all sins.
After concluding Durjaya’s purification and succession (Supratīka), the text explicitly signals a transition: it has described Sahasrajit properly and now turns to the lineage of Kroṣṭu, continuing the dynastic framework.