Adhyaya 41
Śrīcakra–Mantra–Pūjāvidhi: Agastya–Hayagrīva Saṃvāda (Lalitopākhyāna Context)
अध्यायः ४१ अगस्त्यस्य विनयपूर्वकप्रश्नैः आरभ्यते—श्रीचक्रस्य यन्त्रस्वरूपं, मन्त्रः, वरः, उपदेश्टृ-शिष्ययोः योग्यताच। हयग्रीवः श्रीचक्र-मन्त्रयोः सम्बन्धं त्रिपुराम्बिकया महालक्ष्म्या च सह निर्दिश्य, तद् दिव्यं तेजोमयं अपरिमेय-विश्वचित्रं इव वर्णयति। अनन्तरं पूजाविधानं प्रतिपाद्यते—विष्णु-ईशान-ब्रह्मादयः श्रीचक्राराधनया विशेषसिद्धिं पदं च प्राप्तवन्त इति। धातुनिर्मितचक्रस्य देव्या अग्रे स्थापनेन, सुगन्धानां समर्पणेन, षोडशाक्षरीविद्याजपेन, नित्यं तुलसीपत्रपूजया, मधु-घृत-शर्करा-पायसादि नैवेद्यैश्च विधानं दर्श्यते। पुष्पवर्ण-गुणानुसारं फलभेदः, शुद्धि-सौभाग्य-सुगन्धयोः महत्त्वं, तथा श्रीविद्यायाः परमा विद्या इति दीक्षापरम्परासंवेदनशीलो भावश्च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने चत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच कीदृशं यन्त्रमेतस्या मन्त्रोवा कीदृशो वरः / उपदेष्टा च कीदृक्स्याच्छिष्यो वा कीदृशः स्मृतः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने चत्वारिंशोऽध्यायः। अगस्त्य उवाच— एतस्याः यन्त्रं कीदृशं, मन्त्रो वा कीदृशो वरः? उपदेष्टा कीदृक् स्यात्, शिष्यो वा कीदृशः स्मृतः॥
Verse 2
सर्वज्ञस्त्वं हयग्रीव साक्षात्परमपूरुषः / स्वामिन्मयि कृपादृष्ट्या सर्वमेतन्निवेदय
सर्वज्ञस्त्वं हयग्रीव साक्षात् परमपूरुषः। स्वामिन् मयि कृपादृष्ट्या सर्वमेतन्निवेदय॥
Verse 3
हयग्रीव उवाच मन्त्रं श्रीचक्रगेवास्याः सेयं हि त्रिपुरांबिका / सैषैव हि महालक्ष्मीः स्फुरच्चैवात्मनः पुरा
हयग्रीव उवाच—श्रीचक्रदेव्यास्याः एष मन्त्रः; सा हि त्रिपुराम्बिका। सैव हि महालक्ष्मीः, या पुरा स्वात्मनः स्फुरणरूपा बभूव।
Verse 4
पस्यति स्म तदा चक्रं ज्योतिर्मयविजृंभितम् / अस्य चक्रस्य माहात्म्यमपरिज्ञेयमेव हि
तदा सः ज्योतिर्मयेन विजृम्भितं चक्रं पश्यति स्म। अस्य चक्रस्य माहात्म्यं तु अपरिज्ञेयमेव हि।
Verse 5
साक्षात्सैव महालक्ष्मीः श्रीचक्रमिति तत्त्वतः / यदभ्यर्च्य महाविष्णुः सर्वलोकविमोहनम् / कामसंमोहिनीरूपं भेजे राजीवलोचनः
तत्त्वतः श्रीचक्रं साक्षाद् महालक्ष्म्येव। यदभ्यर्च्य राजीवलोचनः महाविष्णुः सर्वलोकविमोहनं कामसंमोहिनीरूपं भेजे।
Verse 6
अर्चयित्वा तदीशानः सर्वविद्येश्वरो ऽभवत् / तदाराध्य विशेषेण ब्रह्मा ब्रह्माण्डसूरभूत् / मुनीनां मोहनश्चासीत्स्मरो यद्वरिवस्यया
तदर्चयित्वा ईशानः सर्वविद्येश्वरोऽभवत्। तदाराध्य विशेषेण ब्रह्मा ब्रह्माण्डसूरभूत्। यद्वरिवस्यया स्मरो मुनीनां मोहनश्चासीत्।
Verse 7
श्रीदेव्याः पुरतश्चक्रं हेमरौप्यादिनिर्मितम् / निधाय गन्धैरभ्यर्च्य षोडशाक्षरविद्यया
श्रीदेव्याः पुरतः हेमरौप्यादिनिर्मितं चक्रं निधाय, गन्धैः अभ्यर्च्य, षोडशाक्षरविद्यया (ताम्) उपासीत।
Verse 8
प्रत्यहं तुलसीपत्रैः पवित्रैर्मङ्गलाकृतिः / सहस्रैर्मूलमन्त्रेण श्रीदेवीध्यानसंयुतः
प्रत्यहं पवित्रैस्तुलसीपत्रैर्मङ्गलाकृतिः, सहस्रवारं मूलमन्त्रं जपन् श्रीदेवीध्यानसंयुतः (पूजनं कुर्यात्)।
Verse 9
अर्चयित्वा च मध्वाज्यशर्करापायसैः शुभैः / अनवद्यैश्च नैवेद्यैर्माषापूपैर्मनोहरैः
मधुना आज्येन शर्करया पायसेन च शुभैः, तथा निर्दोषैर्नैवेद्यैर्माषापूपैर्मनोहरैश्च अर्चयित्वा।
Verse 10
यः प्रीणति महालक्ष्मीं मतिमान्मण्डलत्रये / महसा तस्य सांनिध्यमाधत्ते परमेश्वरी
यो मतिमान् मण्डलत्रये महालक्ष्मीं प्रीणयति, तस्य परमेश्वरी महसा स्वसांनिध्यमाधत्ते।
Verse 11
मनसा वाञ्छितं यच्च प्रसन्ना तत्प्रपूरयेत् / धवलै कुसुमैश्चक्रमुक्तरीत्या तु योर्ऽचयेत्
प्रसन्ना सा मनसा वाञ्छितं यच्च तत् प्रपूरयेत्; धवलैः कुसुमैश्चक्रमुक्तरीत्या तु योऽर्चयेत्।
Verse 12
तस्यैव रसनाभागे नित्यं नृत्यति भारती / पाटलैः कुसुमैश्चक्रं योर्ऽचयेदुक्तमार्गतः / सार्वभौमं च राजानं दासवद्वशयेदसौ
तस्यैव रसनाभागे नित्यं नृत्यति भारती; पाटलैः कुसुमैश्चक्रं योऽर्चयेदुक्तमार्गतः, सार्वभौमं च राजानं दासवद्वशयेदसौ।
Verse 13
पीतवर्णैः शुभैः पुष्पैः पूर्ववत्पूजयेच्च यः / तस्य वक्षस्थले नित्यं साक्षाच्छ्रीर्वसति ध्रुवम्
यः पीतवर्णैः शुभैः पुष्पैः पूर्ववत् पूजयेत्, तस्य वक्षस्थले नित्यं साक्षाच्छ्रीः ध्रुवं वसति।
Verse 14
दुर्गन्धैर्गन्धहीनैश्च सुवर्णैरपि नार्चयेत् / सुगन्धैरेव कुसुमैः पुष्पैश्चाभ्यर्चर्योच्छवाम्
दुर्गन्धैर्गन्धहीनैश्च सुवर्णैरपि न अर्चयेत्; सुगन्धैरेव कुसुमैः पुष्पैश्च उत्सवां अभ्यर्चयेत्।
Verse 15
कामाक्ष्यैव महालक्ष्मीश्चक्रं श्रीचक्रमेव हि / श्रीविद्यैषा परा विद्या नायिका गुरुनायिका
कामाक्ष्यैव महालक्ष्मीः; चक्रं तु श्रीचक्रमेव हि। एषा श्रीविद्या परा विद्या, नायिका गुरुनायिका।
Verse 16
एतस्या मन्त्रराजस्तु श्रीविद्यैव तपोधन / कामराजान्तमन्त्रान्ते श्रीबीजेन समन्वितः
एतस्याः श्रीविद्यायाः मन्त्रराजः, हे तपोधन, मन्त्रान्ते कामराजेन, श्रीबीजेन समन्वितः।
Verse 17
षोडशाक्षरविद्येयं श्रीविद्येति प्रकीर्तिता / इत्थं रहस्यमाख्यातं गोपनीयं प्रयत्नतः
इयं षोडशाक्षरविद्या ‘श्रीविद्या’ इति प्रकीर्तिता; एवं रहस्यमाख्यातं, गोपनीयं प्रयत्नतः।
Verse 18
तिसृणामपि मूर्तीनां शक्तिर्विद्येयमीरिता / सर्वेषा मपि मन्त्राणां विद्यैषा प्राणरूपिणी
तिसृणामपि मूर्तीनां या शक्तिः सा इयं विद्या इति कीर्तिता। सर्वेषामपि मन्त्राणां प्राणरूपिणी एषा विद्या भवति॥
Verse 19
पारंपर्येण विज्ञाता विद्येयं बन्धमोचिनी / संस्मृता पापहरणी जरामृत्युविनाशिनी
परम्परया विज्ञाता इयं विद्या बन्धमोचिनी। संस्मृता पापहरणी जरा-मृत्युविनाशिनी॥
Verse 20
पूजिता दुःखदौर्भाग्यव्याधिदारिद्रयनाशिनी / स्तुता विघ्नौघशमिनी ध्याता सर्वार्थसिद्धिदा
पूजिता दुःखदौर्भाग्यव्याधिदारिद्रयनाशिनी। स्तुता विघ्नौघशमिनी ध्याता सर्वार्थसिद्धिदा॥
Verse 21
मुद्राविशेषतत्त्वज्ञो दीक्षाक्षपितकल्मषः / भजेद्यः परमेशानीमभीष्टफलमाप्नुयात्
मुद्राविशेषतत्त्वज्ञो दीक्षाक्षपितकल्मषः। भजेद्यः परमेशानीम् अभीष्टफलमाप्नुयात्॥
Verse 22
धवलांबरसंवीतां धवलावासमध्यगाम् / पूजयेद्धवलैः पुष्पैर्ब्रह्मचर्ययुतो नरः
धवलाम्बरसंवीतां धवलावासमध्यगाम्। पूजयेद्धवलैः पुष्पैः ब्रह्मचर्ययुतो नरः॥
Verse 23
धवलैश्चैव नैवेद्यैर्दधिक्षीरौदनादिभिः / संकल्पधवलैर्वापि पूजयेत्परमेश्वरीम्
धवलैश्च नैवेद्यैः दधि-क्षीर-औदनादिभिः, अथवा संकल्पस्य धवलतया युक्तैः उपचारैः, परमेेश्वरीं पूजयेत्।
Verse 24
श्रीर्वालन्त्र्यक्षीबीजैः क्रमात्खण्डेषु योजिताम् / षोडशाक्षरविद्यां तामर्चयेच्छुद्धमानसः
श्रीर्वालन्त्र्यक्षीबीजैः क्रमात् खण्डेषु योजितां तां षोडशाक्षरविद्यां शुद्धमानसः समर्चयेत्।
Verse 25
अनुलोमविलोमेन प्रजपन्मात्रिकाक्षरैः
अनुलोमविलोमेन मात्रिकाक्षरैः प्रजपन् (विद्यां जपेत्)।
Verse 26
भावयन्नेव देवाग्रे श्रीदेवीं दीपरूपिणीम् / मनसोपांशुना वापि निगदेनापि तापस
देवाग्रे श्रीदेवीं दीपरूपिणीं भावयन्, मनसा वा उपांशुना वा निगदेनापि, हे तापस।
Verse 27
श्रीदेवीन्याससहितः श्रीदेवीकृतविग्रहः / एकलक्षजपेनैव महापापैः प्रमुच्यते
श्रीदेवीन्याससहितः श्रीदेवीकृतविग्रहः, एकलक्षजपेनैव महापापैः प्रमुच्यते।
Verse 28
लक्षद्वयेन देवर्षे सप्तजन्मकृतान्यपि / पापानि नाशयत्येव साधकस्य परा कला
देवर्षे, लक्षद्वयेन जपेन साधकस्य परा कला सप्तजन्मकृतान्यपि पापानि नाशयत्येव।
Verse 29
लक्षत्रितयजापेन सहस्रजनिपातकैः / मुच्यते नात्र संदेहो निर्मलो नितरां मुने / क्रमात्षोडशलक्षेण देवीसांनिध्यमाप्नुयात्
लक्षत्रितयजापेन सहस्रजनिपातकैः मुच्यते नात्र संदेहः, मुने; क्रमात् षोडशलक्षेण देवीसांनिध्यमाप्नुयात्।
Verse 30
पूजा त्रैकालिकी नित्यं जपस्तर्पणमेव च / होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च पुरश्चरणमुच्यते
नित्यं त्रैकालिकी पूजा, जपस्तर्पणमेव च; होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च—एतत् पुरश्चरणमुच्यते।
Verse 31
होमतर्पणयोः स्वाहा न्यासपूजनयोर्नमः / मन्त्रान्ते पूजयेद्देवीं जपकाले यथोचितम्
होमतर्पणयोः ‘स्वाहा’, न्यासपूजनयोः ‘नमः’; मन्त्रान्ते जपकाले यथोचितं देवीं पूजयेत्।
Verse 32
जपाद्दशांशो होमः स्यात्तद्दशांशं तु तर्पणम् / तद्दशांशं ब्राह्मणानां भोजनं विन्ध्यमर्दन
जपाद् दशांशो होमः स्यात्, तस्य दशांशं तु तर्पणम्; तस्य दशांशं ब्राह्मणानां भोजनं, हे विन्ध्यमर्दन।
Verse 33
देशकालोपघाते तु यद्यदङ्गं विहीयते / तत्संख्याद्विगुणं जप्त्वा पुरश्चर्यां समापयेत्
देशकालोपघाते तु यद्यदङ्गं विहीयते । तत्संख्याद्विगुणं जप्त्वा पुरश्चर्यां समापयेत् ॥
Verse 34
ततः काम्यप्रयोगार्थं पुनर्लक्षत्रयं जपेत् / व्रतस्थो निर्विकारश्च त्रिकालं पूजनेरतः / पश्चाद्वश्यादिकर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यति
ततः काम्यप्रयोगार्थं पुनर्लक्षत्रयं जपेत् । व्रतस्थो निर्विकारश्च त्रिकालं पूजनेरतः । पश्चाद्वश्यादिकर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यति ॥
Verse 35
अभ्यर्च्य चक्रमध्यस्थो मन्त्री चिन्तयते यदा / सर्वमात्मानमरुणं साध्यमप्यरुणीकृतम्
अभ्यर्च्य चक्रमध्यस्थो मन्त्री चिन्तयते यदा । सर्वमात्मानमरुणं साध्यमप्यरुणीकृतम् ॥
Verse 36
ततो भवति विन्ध्यारे सर्वसौभाग्यसुन्दरः / वल्लभः सर्वलोकानां वशयेन्नात्रसंशयः
ततो भवति विन्ध्यारे सर्वसौभाग्यसुन्दरः । वल्लभः सर्वलोकानां वशयेन्नात्रसंशयः ॥
Verse 37
रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु समभागं तु चन्दनम् / शतमष्टोत्तरं जप्त्वा तिलकं कारयेद् बुधः
रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु समभागं तु चन्दनम् । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा तिलकं कारयेद् बुधः ॥
Verse 38
ततो यमीक्षते वक्ति स्पृशते चिन्तयेच्च यम् / अर्धेन च शरीरेण स वशं याति दासवत्
ततः यं पश्यति, वदति, स्पृशति, चिन्तयति च—सः अर्धेन शरीरेणापि तस्य वशं याति दासवत्।
Verse 39
तथा पुष्पं फलं गन्धं पानं वस्त्रं तपोधन / शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्यै संप्रोष्यते स्त्रियै / सद्य आकृष्यते सा तु विमूढहृदया सती
तथा पुष्पं फलं गन्धं पानं वस्त्रं च, तपोधन; शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्यै स्त्रियै संप्रोष्यते, सा विमूढहृदया सती सद्य एव आकृष्यते।
Verse 40
लिखेद्रोचन यैकान्ते प्रतिमामवनीतले / सुरूपां च सशृङ्गारवेषाभरणमण्डिताम्
लिखेत् रोचनया एकान्ते अवनीतले प्रतिमाम्—सुरूपां च सशृङ्गारवेषाभरणमण्डिताम्।
Verse 41
तद्भालगलहृन्नाभिजानुमण्डलयोजितम् / जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तर्विदर्भितम्
तस्याः भाल-गल-हृत्-नाभि-जानु-मण्डलेषु योजयेत्; जन्मनाममहाविद्यां अङ्कुशान्तर्विदर्भिताम्।
Verse 42
सर्वाङ्गसंधिसंलीनामालिख्य मदनाक्षरैः / तदाशाभिमुखो भूत्वा त्रिपुरीकृतविग्रहः
सर्वाङ्गसन्धिषु संलीनां मदनाक्षरैः आलिख्य; तदाशाभिमुखो भूत्वा त्रिपुरीकृतविग्रहः।
Verse 43
बद्ध्वा तु क्षोभिणीं मुद्रां विद्यामष्टशतं जपेत् / संयोज्य दहनागारे चन्द्रसूर्यप्रभाकुले
बद्ध्वा तु क्षोभिणीं मुद्रां विद्यामष्टशतं जपेत्। दहनागारे संयोज्य चन्द्रसूर्यप्रभाकुले॥
Verse 44
ततो विह्वलितापाङ्गीमनङ्गशरपीडिताम् / प्रज्वलन्मदनोन्मेषप्रस्फुरज्जघनस्थलाम्
ततो विह्वलितापाङ्गीमनङ्गशरपीडिताम्। प्रज्वलन्मदनोन्मेषप्रस्फुरज्जघनस्थलाम्॥
Verse 45
शक्तिचक्रे लसद्रश्मिवलनाकवलीकृताम् / दूरीकृतसुचारित्रां विशालनयनाम्बुजाम्
शक्तिचक्रे लसद्रश्मिवलनाकवलीकृताम्। दूरीकृतसुचारित्रां विशालनयनाम्बुजाम्॥
Verse 46
आकृष्टनयनां नष्टधैर्यसंलीनव्रीडनाम् / मन्त्रयन्त्रौषधमहामुद्रानिगडबन्धनाम् / दूरीकृतसुचारित्रां विशालनयनाम्बुजाम्
आकृष्टनयनां नष्टधैर्यसंलीनव्रीडनाम्। मन्त्रयन्त्रौषधमहामुद्रानिगडबन्धनाम्। दूरीकृतसुचारित्रां विशालनयनाम्बुजाम्॥
Verse 47
मनो ऽधिकमहामन्त्रजपमानां हृतांशुकाम् / विमूढामिव विक्षुब्धामिव प्लुष्टामिवाद्भुताम्
मनोऽधिकमहामन्त्रजपमानां हृतांशुकाम्। विमूढामिव विक्षुब्धामिव प्लुष्टामिवाद्भुताम्॥
Verse 48
लिखितामिव निःसंज्ञामिव प्रमथितामिव / निलीनामिव निश्चेष्टामिवान्यत्वं गतामिव
लिखितामिव निःसंज्ञामिव प्रमथितामिव । निलीनामिव निश्चेष्टामिवान्यत्वं गतामिव ॥
Verse 49
भ्रमन्मन्त्रानिलोद्धूतवेणुपत्राकृतिं च खे / भ्रमन्तीं भावयेन्नारीं योजनानां शतादपि
भ्रमन्मन्त्रानिलोद्धूतवेणुपत्राकृतिं च खे । भ्रमन्तीं भावयेन्नारीं योजनानां शतादपि ॥
Verse 50
चक्रमध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनकाननाम् / चतुःसमुद्रपर्यन्तं ज्वलन्तीं चिन्तयेत्ततः
चक्रमध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनकाननाम् । चतुःसमुद्रपर्यन्तं ज्वलन्तीं चिन्तयेत्ततः ॥
Verse 51
षण्मासाभ्यासयोगेन जायते मदनोपमः / दृष्ट्वा कर्षयते लोकं दृष्ट्वैव कुरुते वशम्
षण्मासाभ्यासयोगेन जायते मदनोपमः । दृष्ट्वा कर्षयते लोकं दृष्ट्वैव कुरुते वशम् ॥
Verse 52
दृष्ट्वा संक्षोभयेन्नारीं दृष्ट्वैव हरते विषम् / दृष्ट्वा करीति वागीशं दृष्ट्वा सर्वं विमोहयेत् / दृष्ट्वा चातुर्थिकादींश्च ज्वरान्नाशयते क्षणात्
दृष्ट्वा संक्षोभयेन्नारीं दृष्ट्वैव हरते विषम् । दृष्ट्वा करीति वागीशं दृष्ट्वा सर्वं विमोहयेत् । दृष्ट्वा चातुर्थिकादींश्च ज्वरान्नाशयते क्षणात् ॥
Verse 53
पीतद्रव्येण लिखितं चक्रं गूढं तु धारयेत् / वाक्स्तंभं वादिनां क्षिप्रं कुरुते नात्र संशयः
पीतद्रव्येण लिखितं चक्रं गूढं तु धारयेत्। वादिनां वाक्स्तम्भं क्षिप्रं करोति, नात्र संशयः॥
Verse 54
महानीलीरसेनापि शत्रुनामयुतं लिखेत् / दक्षिणाभिमुखो वह्नौ दग्ध्वा मारयते रिपून्
महानीलीरसेनापि शत्रुनामयुतं लिखेत्। दक्षिणाभिमुखो वह्नौ दग्ध्वा मारयते रिपून्॥
Verse 55
महिषाश्वपुरीषाभ्यां गोमूत्रैर्नाम टङ्कितम् / आरनालस्थितं चक्रं विद्वेषं कुरुते द्विषाम्
महिषाश्वपुरीषाभ्यां गोमूत्रैर्नाम टङ्कितम्। आरनालस्थितं चक्रं विद्वेषं कुरुते द्विषाम्॥
Verse 56
युक्त्वा रोचनया नाम काकपक्षेण मध्यगम् / लंबमानस्तदाकारो उच्चाटनकरं परम्
युक्त्वा रोचनया नाम काकपक्षेण मध्यगम्। लंबमानस्तदाकार उच्छाटनकरं परम्॥
Verse 57
दुग्धलाक्षारोचनाभिर्महानीलीरसेन च / लिखित्वा धारयंश्चक्रं चातुर्वर्ण्यं वशं नयेत्
दुग्धलाक्षारोचनाभिर्महानीलीरसेन च। लिखित्वा धारयंश्चक्रं चातुर्वर्ण्यं वशं नयेत्॥
Verse 58
अनेनैव विधानेन जलमध्ये यदि क्षिपेत् / सौभाग्यमतुलं तस्य स्नानपानान्न संशयः
अनेनैव विधानेन यः जलमध्ये क्षिपेत्, तस्य स्नानपानादिषु अतुलं सौभाग्यं भवति—न संशयः।
Verse 59
चक्रमध्यगतं देशं नगरीं वा वराङ्गनाम् / ज्वलन्तीं चिन्तयेन्नित्यं सप्ताहात्क्षोभयेन्मुने
चक्रमध्यगतं देशं नगरीं वा वराङ्गनां ज्वलन्तीं नित्यं चिन्तयेत्; मुने, सप्ताहात् क्षोभयेत्।
Verse 60
लिखित्वा पीतवर्णं तु चक्रमेतद्यदाचरेत् / पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तंभयेत्सर्ववादिनः
पीतवर्णं चक्रमेतत् लिखित्वा यदा आचरेत्, पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा सर्ववादिनः स्तम्भयेत्।
Verse 61
सिंदूरवर्णलिखितं पूजयेदुत्तरामुखः / यदा तदा स्ववशगो लोको भवति नान्यथा
सिन्दूरवर्णलिखितं पूजयेत् उत्तरामुखः; यदा तदा लोको नान्यथा स्ववशगो भवति।
Verse 62
चक्रं गौरिकयालिख्यपूजयेत्पश्चिमामुखः / यः ससर्वाङ्गनाकर्षवश्यक्षोभकरो भवेत्
गौरिकया चक्रं लिखित्वा पश्चिमामुखः पूजयेत्; स सर्वाङ्गनाऽऽकर्ष-वश्य-क्षोभकरो भवेत्।
Verse 63
पूजयेद्विन्ध्यदर्पारे रहस्येकचरो गिरौ / अजरामरतां मन्त्री लभते नात्र संशयः
विन्ध्यदर्पारे गिरौ रहस्ये एकचरो यः पूजयेत्। स मन्त्री अजरामरतां लभते—नात्र संशयः॥
Verse 64
रहस्यमेतत्कथितं गोपितव्यं महामुने / गोपनात्सर्वसिद्धिः स्याद्भ्रंश एव प्रकाशनात्
रहस्यमेतत् कथितं गोपितव्यं महामुने। गोपनात् सर्वसिद्धिः स्यात्, प्रकाशनात् भ्रंश एव॥
Verse 65
अविधाय पुरश्चर्यां यः कर्म कुरुते मुने / देवताशापमाप्नोति न च सिद्धिं स विन्दति
अविधाय पुरश्चर्यां यः कर्म कुरुते मुने। स देवताशापमाप्नोति, न च सिद्धिं विन्दति॥
Verse 66
प्रयोगदोषशान्त्यर्थं पुनर्लक्षं जपेद्बुधः / कुर्याच्च विधिवत्पूजां पुनर्योग्यो भवेन्नरः
प्रयोगदोषशान्त्यर्थं पुनर्लक्षं जपेद्बुधः। विधिवत् पूजां कुर्यात्, पुनर्योग्यो भवेन्नरः॥
Verse 67
निष्कामो देवतां नित्यं योर्ऽचयेद्भक्तिनिर्भरः
निष्कामो देवतां नित्यं योऽर्चयेद्भक्तिनिर्भरः। स पुण्यफलभागी स्यात्, प्रसादं चाधिगच्छति॥
Verse 68
तामेव चिन्तयन्नास्ते यथाशक्ति मनुं जपन्
तामेव चिन्तयन् तिष्ठेत् यथाशक्ति मनुं जपन्।
Verse 69
सैव तस्यैहिकं भारं वहेन्मुक्तिं च साधयेत् / सदा संनिहिता तस्य सर्वं च कथयेत सा
सैव तस्यैहिकं भारं वहेन्मुक्तिं च साधयेत्। सदा संनिहिता तस्य सर्वं च कथयेत् सा॥
Verse 70
वात्सल्यसहिता धेनु यथा वत्समनुव्रजेत् / तथानुगच्छेत्सा देवी स्वभक्तं शरणागतम्
वात्सल्यसहिता धेनु यथा वत्समनुव्रजेत्। तथानुगच्छेत्सा देवी स्वभक्तं शरणागतम्॥
Verse 71
अगस्त्य उवाच शरणागतशब्दस्य कोर्ऽथो वद हया नन / वत्सं गौरिव यं गौरी धावन्तमनुधावति
अगस्त्य उवाच— शरणागतशब्दस्य कोऽर्थो वद हयानन। वत्सं गौरिव यं गौरी धावन्तमनुधावति॥
Verse 72
हयग्रीव उवाच यः पुमानखिलं भारमैहिकामुष्मिकात्मकम् / श्रीदेवतायां निक्षिप्य सदा तद्गतमानसः
हयग्रीव उवाच— यः पुमानखिलं भारमैहिकामुष्मिकात्मकम्। श्रीदेवतायां निक्षिप्य सदा तद्गतमानसः॥
Verse 73
सर्वानुकूलः सर्वत्र प्रतिकूलविवर्जितः / अनन्यशरणो गौरीं दृढं सम्प्रार्थ्य रक्षणे
सर्वत्र सर्वानुकूलः, प्रतिकूलविवर्जितः; अनन्यशरणो भक्तो गौरीं दृढं सम्प्रार्थ्य रक्षणं याचते।
Verse 74
रक्षिष्यतीति विश्वासस्तत्सेवैकप्रयोजनः / वरिवस्यातत्परः स्यात्सा एव शरणागतिः
‘रक्षिष्यति’ इति दृढो विश्वासः, तस्यैव सेवैकप्रयोजनता; तदर्चनापरता—सा एव शरणागतिः।
Verse 75
यदा कदाचित्स्तुतिनिन्दनादौ निन्दन्तु लोकाः स्तुवतां जनो वा / इति स्वरूपं सुधिया समीक्ष्य विषादखेदौ न भजेत्प्रपन्नः
यदा कदाचित् स्तुतिनिन्दनादौ लोकाः निन्दन्तु वा, स्तुवतां जनो वा; इति स्वभावं सुधिया समीक्ष्य प्रपन्नो विषादखेदौ न भजेत्।
Verse 76
अनुकूलस्य संकल्पः प्रतिकूलस्य वर्जनम् / रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा
अनुकूलस्य संकल्पः, प्रतिकूलस्य वर्जनम्; ‘रक्षिष्यति’ इति विश्वासः, तथा गोप्तृत्ववरणं च।
Verse 77
आत्मनिक्षेपकार्पण्ये षड्विधा शरणागतिः / अङ्गीकृत्यात्मनिक्षेपं पञ्चाङ्गानि समर्पयेत् / न ह्यस्य सदृशं किञ्चिद्भुक्तिमुक्त्योस्तु साधनम्
आत्मनिक्षेपकार्पण्ययोः सहिताः षड्विधा शरणागतिः; आत्मनिक्षेपं अङ्गीकृत्य पञ्चाङ्गानि समर्पयेत्। न ह्यस्य सदृशं किञ्चिद् भुक्तिमुक्त्योः साधनम्।
Verse 78
अमानित्वमदंभित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् / आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥
Verse 79
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च / जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् / असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् । असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ॥
Verse 80
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु / मयि चानन्यभावेन भक्तिख्यभिचारिणी
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु । मयि चानन्यभावेन भक्तिरव्यभिचारिणी ॥
Verse 81
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि / अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् / एतानि सर्वदा ज्ञानसाधनानि समभ्यसेत्
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि । अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतानि सर्वदा ज्ञानसाधनानि समभ्यसेत् ॥
Verse 82
तत्कर्मकृत्तत्परमस्तद्भक्तः संगवर्जितः / निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स याति परां श्रियम्
तत्कर्मकृत्तत्परमस्तद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स याति परां श्रियम् ॥
Verse 83
गुरुस्तु मादृशो धीमान्ख्यातो वातापितापन / शिष्यो ऽपि त्वादृशः प्रोक्तो रहस्याम्नायदेशिकः
गुरुः तु मादृशो धीमान् ‘वातापितापन’ इति ख्यातः; शिष्यः अपि त्वादृशः ‘रहस्याम्नायदेशिकः’ इति प्रोक्तः।
Frequently Asked Questions
Hayagrīva equates Śrīcakra with the Goddess herself—Tripurāmbikā/Mahālakṣmī—presenting it not merely as a diagram but as a luminous, divine cosmogram whose essence is inseparable from Śakti.
Key elements include installing the cakra before the Goddess (often described as made of metals like gold/silver), offering fragrances and flowers, japa with the mūlamantra and ṣoḍaśākṣarī vidyā, daily tulasī-leaf worship, and auspicious naivedyas such as honey, ghee, sugar, and payasa.
Because Śrīvidyā is framed as parā vidyā requiring adhikāra: the efficacy and legitimacy of the practice depend on correct transmission, ethical/purity constraints, and a properly authorized initiation context.