Adhyaya 69
Yadu-vaṃśa and the Haihaya Line: From Yadu to Kārtavīrya Arjuna
अस्मिन्नध्याये सूतवक्त्रा यदुवंशस्य विस्तीर्णा अनुपूर्वी कथ्यते। यदोः पुत्रान् आरभ्य हैहयशाखायां वंशक्रमः प्रवर्तते, यावत् प्रसिद्धः कार्तवीर्यार्जुनः। स दत्तात्रेयम् (अत्रेः सन्तानम्) उग्रतपसा तोषयित्वा वरान् लभते—विशेषतः सहस्रबाहुत्वं, धर्मेण राज्यपालनं, सप्तद्वीपजयो योगबलसमन्वितः, तथा रणमध्ये नियतं निधनम्। एवं वंशानुकीर्तनं च सार्वभौमत्वस्य धर्म्यं मिथक-प्रमाणं च समन्वितम्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे अष्टषष्टितमो ऽध्यायः // ६८// सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः / विस्तरेणानुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे अष्टषष्टितमोऽध्यायः। सूत उवाच— ज्येष्ठस्योत्तमतेजसो यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि; विस्तरेणानुपूर्व्या च मम वचनं निबोधत।
Verse 2
यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः / सहस्रजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलोञ्जिको लघुः
यदोः पुत्रा हि पञ्च बभूवुः देवसुतोपमाः— सहस्रजित्, अथ श्रेष्ठः क्रोष्टुः, नीलः, ओञ्जिकः, लघुश्च।
Verse 3
सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्छतजिन्नाम पार्थिवः / शतजित्तनयाः ख्यातस्त्रयः परमधार्मिकाः
सहस्रजित्सुतः श्रीमान् शतजिन्नाम पार्थिवः। शतजित्तनयाः ख्यातास्त्रयः परमधार्मिकाः।
Verse 4
हैहयश्च हयस्छैव राजा वेणु हयस्तथा / हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्र इति श्रुतः
हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुर्हयस्तथा। हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्र इति श्रुतः।
Verse 5
धर्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संक्षेयस्तस्य चात्मजः / संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः
धर्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संक्षेयस्तस्य चात्मजः। संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः।
Verse 6
आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रमेनः प्रतापवान् / वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि
आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रमेनः प्रतापवान्। स एव वाराणस्यधिपो राजा पूर्वमेव कथितः॥
Verse 7
भद्र सेनस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः / दुर्मदस्यसुतो धीमान्कनको नाम विश्रुतः
भद्रसेनस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः। दुर्मदस्य सुतो धीमान् कनको नाम विश्रुतः॥
Verse 8
कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः / कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च
कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः। कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च॥
Verse 9
कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत्कृतवीर्यात्मजोर्ऽजुनः / जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः
कृतौजाश्च चतुर्थोऽभूत् कृतवीर्यात्मजोऽर्जुनः। जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः॥
Verse 10
स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् / दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्यो ऽत्रिसंभवम्
स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम्। दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्योऽत्रिसंभवम्॥
Verse 11
तस्मै दत्तो वरान्प्रादाच्च तुरो भूरितेजसः / पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे प्रथमं वरम्
तस्मै वराः प्रदत्ताः; स तु भूरितेजाः त्वरितः वरान् प्रादात्। स पूर्वं प्रथमं वरं बाहुसहस्रं वव्रे॥
Verse 12
अधर्मं ध्यायमानस्य सहसास्मान्निवारणम् / धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम्
अधर्मं ध्यायमानस्य सहसा अस्मान् निवारणम्। धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैव अनुपालनम्॥
Verse 13
संग्रामांस्तु बहुञ्जित्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः / संग्रामे युध्यमानस्य वधः स्यात्प्रधने मम
संग्रामान् तु बहून् जित्वा हत्वा च अरिन् सहस्रशः। संग्रामे युध्यमानस्य वधः स्यात् प्रधने मम॥
Verse 14
तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना / सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षत्रेण विधिना जिता
तेन इयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना। सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षत्रेण विधिना जिता॥
Verse 15
तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किलयोगतः / योगो योगेश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया
तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किल योगतः। योगो योगेश्वरस्येव मायया प्रादुर्भवति॥
Verse 16
तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्तयज्ञशतानि वै / कृतानि विधिना राज्ञा श्रूयते मुनिसत्तमाः
तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्तयज्ञशतानि वै विधिना राज्ञा कृतानि, इति श्रूयते मुनिसत्तमाः।
Verse 17
सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यामन्भूरितेजसः / सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः
सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्याम्भूरितेजसः; सर्वे काञ्चनवेदीकाः, सर्वे काञ्चनयूपैः समन्विताः।
Verse 18
सर्वैर्देवैर्महाभागै र्विमानस्थैरलङ्कृताः / गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः
सर्वैर्देवैर्महाभागैर्विमानस्थैरलङ्कृताः; गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः।
Verse 19
तस्य राज्ञो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तदा / चरितं तस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य च
तस्य राज्ञो गाथां जगौ गन्धर्वो नारदस्तदा; तस्य राजर्षेः चरितं महिमानं निरीक्ष्य च।
Verse 20
न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः / यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च
न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः; यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च।
Verse 21
द्वीपेषु सप्तसु स वै धन्वी खड्गी शारासनी / रथी राजा सानुचरो योगाच्चैवानुदृश्यते
सः सप्तसु द्वीपेषु धन्वी खड्गी शारासनी रथी च राजा सानुचरः; योगबलात् च एव दृश्यते।
Verse 22
अनष्टद्रव्यता चासीन्न क्लेशो न च विभ्रमः / प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षितः
अनष्टद्रव्यता च आसीत्; न क्लेशो न च विभ्रमः। महाराज्ञः प्रभावेण प्रजा धर्मेण रक्षिता।
Verse 23
पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः / स सर्वरत्नभाक्स म्राट् चक्रवर्ती बभूव ह
पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः; स सर्वरत्नभाक् सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह।
Verse 24
स एष पशुपालो ऽभूत्क्षेत्रपालस्तथै व च / स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनो ऽभवत्
स एष पशुपालोऽभूत् क्षेत्रपालस्तथैव च; स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वात् अर्जुनोऽभवत्।
Verse 25
स वे बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च / भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनैव भास्करः
स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च; भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनैव भास्करः।
Verse 26
स हि नागसहक्रेण माहिष्मत्यां नराधिपः / कर्कोटकसभां जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत्
स हि नागसहक्रेण माहिष्मत्यां नराधिपः । कर्कोटकसभां जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत् ॥
Verse 27
स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालेंबुजेक्षणः / क्रीडन्नेव सुखोद्विग्नः प्रावृट्कालं चकार ह
स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालेऽम्बुजेक्षणः । क्रीडन्नेव सुखोद्विग्नः प्रावृट्कालं चकार ह ॥
Verse 28
लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी / ऊर्मिमुक्तार्त्तसन्नादा शङ्किताभ्येति नर्मदा
लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी । ऊर्मिमुक्तार्त्तसन्नादा शङ्किताभ्येति नर्मदा ॥
Verse 29
पुरा भुज सहस्रेण स जगाहे महार्मवम् / चकारोद्वृत्तवेलं तमकाले मारुतोद्धतम्
पुरा भुजसहस्रेण स जगाहे महार्णवम् । चकारोद्वृत्तवेलं तं अकाले मारुतोद्धतम् ॥
Verse 30
तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ / भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः
तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ । भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः ॥
Verse 31
चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहाविषम् / पतिताविद्धफेनौघमावर्त्तक्षिप्तदुस्सहम्
चूर्णीकृतमहावीचिभिः लीनमीनमहाविषं, पतिताविद्धफेनौघं मावर्तक्षिप्तदुस्सहम्।
Verse 32
चकार क्षोभयन्राजा दोःसहस्रेण सागरम् / देवासुरपरिक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम्
राजा दोःसहस्रेण सागरं क्षोभयन् चकार; देवासुरपरिक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम्।
Verse 33
मन्दरक्षोभणभ्रान्तममृतोत्पत्ति हेतवे / सहसा विद्रुता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम्
मन्दरक्षोभणभ्रान्तम् अमृतोत्पत्तिहेतवे; सहसा विद्रुता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम्।
Verse 34
निश्चितं नतमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः / सायाह्ने कदलीखञ्च निवातेस्तमिता इव
निश्चितं नतमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः; सायाह्ने कदलीखञ्च निवाते स्तमिता इव।
Verse 35
ज्यामारोप्य दृढे चापे सायकैः पञ्चभिः शतैः / लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्
ज्यामारोप्य दृढे चापे सायकैः पञ्चभिः शतैः; लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्।
Verse 36
निर्जित्य वशमानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् / ततो गत्वा पुलस्त्यस्तमर्जुनं च प्रसाधयत्
निर्जित्य वशमानीय स माहिष्मत्यां तमर्जुनं बबन्ध; ततः पुलस्त्यः गत्वा तं प्रसाद्य प्रसाधयामास।
Verse 37
मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येना नुयाचितः / तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः
पुलस्त्येनानुयाचितो राजा पौलस्त्यं मुमोच; तस्य बाहुसहस्रस्य ज्यातलस्वनः समभवत्।
Verse 38
युगान्तेंबुदवृन्दस्य स्फुटितस्याशनेरिव / अहो मृधे महावीर्यो भार्गवस्तस्य यो ऽच्छिनत्
युगान्तेऽम्बुदवृन्दस्य स्फुटितस्याशनेरिव; अहो मृधे महावीर्यो भार्गवो यस्तस्याच्छिनत्।
Verse 39
मृधे सहस्रं बाहुनां हेमतालवनं यथा / तृषितेन कदाचित्स भिक्षितश्चित्रभानुना
मृधे बाहूनां सहस्रं हेमतालवनं यथा; तृषितेन कदाचित्स चित्रभानुना स भिक्षितः।
Verse 40
सप्तद्वीपांश्चित्रभानोः प्रादद्भिक्षां विशांपतिः / पुराणि घोषान्ग्रामांश्च पत्तनानि च सर्वशः
सप्तद्वीपांश्चित्रभानोः भिक्षां विशांपतिः प्रादात्; पुराणि घोषान् ग्रामांश्च पत्तनानि च सर्वशः।
Verse 41
जज्वाल तस्य बाणेषु चित्राभानुर्दिधक्षया / स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रतापेन महायशाः
तस्य बाणेषु चित्राभानुः दिधक्षया जज्वाल; स महायशाः पुरुषेन्द्रस्य प्रतापेन दग्धवान्।
Verse 42
ददाह कार्त्तवीर्यस्य शैलांश्चापि वनानि च / स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्यात्मजस्य वै
कार्त्तवीर्यस्य शैलानपि वनानि च ददाह; वरुणस्यात्मजस्याश्रमं सर्वं शून्यमकरोत् सः।
Verse 43
ददाह सवनाटोपं चित्रभानुः स हैहयः / यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तमुत्तमम्
स हैहयः चित्रभानुः सवनाटोपं ददाह; यं वरुणः पुरा भास्वन्तमुत्तमं पुत्रं लेभे।
Verse 44
वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यात आपव इत्युत / तत्रापवस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तवान्विभुः
स मुनिर्वसिष्ठनामा ‘आपव’ इति च ख्यातः; तत्र आपवः क्रोधादर्जुनं तदा शप्तवान् विभुः।
Verse 45
यस्मान्नवर्जितमिदं वनं ते मम हैहय / तस्मात्ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति
यasmān मम वनमिदं हे हैहय न अवर्जितं ते; तस्मात् ते दुष्करं कर्म कृतम्—अन्यो हनिष्यति।
Verse 46
अर्जुनो नाम कैन्तेयः स च राजा भविष्यति / अर्जुनं च महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः
अर्जुनो नाम कैन्तेयः स च राजा भविष्यति। अर्जुनं च महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः॥
Verse 47
छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बली / तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः
छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बली। तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः॥
Verse 48
तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युः शापेन धीमतः / राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा
तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युः शापेन धीमतः। राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा॥
Verse 49
तस्य पुत्रशतं त्वासीत्पञ्च तत्र महारथाः / कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः
तस्य पुत्रशतं त्वासीत्पञ्च तत्र महारथाः। कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः॥
Verse 50
शूरश्च शूरसेनश्च वृषास्यो वृष एव च / जयध्वजो वंशकर्त्ता अवन्तिषु विशांपतिः
शूरश्च शूरसेनश्च वृषास्यो वृष एव च। जयध्वजो वंशकर्त्ता अवन्तिषु विशांपतिः॥
Verse 51
जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् / तस्य पुत्रशतं त्वेवं तालजङ्घा इतिश्रुतम्
जयध्वजस्य पुत्रोऽभूत् तालजङ्घः प्रतापवान्। तस्य पुत्रशतं जातं ‘तालजङ्घा’ इति श्रुतम्॥
Verse 52
तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् / वीतिहोत्राश्च संजाता भोजाश्चावन्तयस्तथा
तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम्। वीतिहोत्राश्च संजाता भोजाश्चावन्तयस्तथा॥
Verse 53
तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च / वीतिहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः
तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च। वीतिहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः॥
Verse 54
दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः / अनष्ट द्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह
दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः। अनष्टद्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह॥
Verse 55
प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्यपालयत् / न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टं प्रतिलभेच्च सः
प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्यपालयत्। न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टं प्रतिलभेच्च सः॥
Verse 56
कार्त्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः / वर्द्धन्ते विभवाश्शश्वद्धर्मश्चास्य विवर्द्धते
यः कश्चिदिह धीमान् कार्त्तवीर्यस्य जन्मकथां कथयति, तस्य विभवाः शाश्वद्वर्धन्ते, धर्मश्चास्य निरन्तरं विवर्धते।
Verse 57
यथा यष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीपते
यथा यष्टा यथा दाता, तथा स्वर्गे भवति, हे महीपते।
Frequently Asked Questions
It catalogs the Yadu-vaṃśa and a Haihaya-associated branch, moving through named successors (e.g., Sahasrajit → Śatajit → Haihaya line) and culminating in Kārtavīrya Arjuna as a paradigmatic ruler.
Dattātreya functions as the boon-granting ascetic authority: Kārtavīrya’s tapas legitimizes extraordinary sovereignty (notably the ‘thousand arms’) and frames royal power as morally conditioned by dharma and ascetic merit.
It is a Purāṇic sovereignty formula indicating universalized rule over the classical seven-dvīpa world-system; the chapter uses it to elevate the king’s status beyond a local realm into cosmographic, ideal-king territory.