Adhyaya 54

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५३// जैमिनिरुवाच क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि / नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीयोपोद्धातपादे सगरचरिते ‘सागराविनाशो’ नाम त्रिपञ्चशत्तमोऽध्यायः। जैमिनिरुवाच—विप्रेन्द्र, एतं क्रोधाग्निं सद्यः संहर्तुमर्हसि; नो चेत् अकालेऽयं सकलो लोकोऽनेन दह्यते।

Verse 2

दृष्टस्ते महिमानेन व्याप्तमासीच्चराचरम् / क्षमस्व संहर क्रोधं नमस्ते विप्रपुङ्गव

दृष्टस्ते महिमा येन चराचरं व्याप्तमासीत्। क्षमस्व; क्रोधं संहर। नमस्ते, विप्रपुङ्गव।

Verse 3

एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्कपिलो मुनिः / तूर्णमेव क्षयं निन्ये क्रोधाग्निमतिभैरवम्

एवं संस्तूयमानः स भगवान् कपिलो मुनिः क्रोधाग्निमतिभैरवं तूर्णमेव क्षयं निन्ये।

Verse 4

ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम् / देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः

ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम्। देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः॥

Verse 5

एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः / अयोध्या मगमद्राजन्देवलोकाद्यदृच्छया

एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः। अयोध्यां जगमद्राजन् देवलोकाद्यदृच्छया॥

Verse 6

तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा / अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः

तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा। अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः॥

Verse 7

परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने / नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्

परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने। नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 8

नारद उवाच हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः / ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम

नारद उवाच— हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः। ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम॥

Verse 9

संरक्ष्यमाणस्तैः सर्वैर्हयस्ते यज्ञियो नृप / केनाप्य लक्षितः क्वापि नीतो विधिवशाद्दिवि

तैः सर्वैः संरक्ष्यमाणो यज्ञियोऽश्वो नृप, केनापि लक्षितः क्वापि विधिवशाद् दिवि नीतः।

Verse 10

ततो विनष्टं तुरगं विचिन्वन्तो महीतले / प्रालभन्त न ते क्वापि तत्प्रवृत्तिं चिरान्नृप

ततः विनष्टं तुरगं महीतले विचिन्वन्तो न ते क्वापि प्रालभन्त, चिरात् तस्य प्रवृत्तिं नृप नापश्यन्।

Verse 11

ततो ऽवनेरधस्ते ऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः / सागरास्ते समारभ्य प्रचख्नुर्वसुधातलम्

ततोऽवनेरधस्तेऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः; सागराः समारभ्य वसुधातलं प्रचख्नुः।

Verse 12

खनन्तो वसुधा मश्वं पाताले ददृशुर्नृप / समीपे तस्य योगीन्द्रं कपिलं चमहामुनिम्

खनन्तो वसुधामश्वं पाताले ददृशुर्नृप; तस्य समीपे योगीन्द्रं कपिलं च महामुनिम्।

Verse 13

तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः / कपिलं कोपयामासुरश्वहर्त्तायमित्यलम्

तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः; कपिलं कोपयामासुर्—अश्वहर्तायमित्यलम्।

Verse 14

ततस्तत्क्रोधसंभूतनेत्राग्नेर्दहतो दिशः / इन्धनीभूतदेहास्ते पुत्राः संक्षयमागताः

ततः तस्य क्रोधसम्भूतनेत्राग्निना दिशो दह्यमानाः, इन्धनीभूतदेहाः ते पुत्राः संक्षयमागताः।

Verse 15

क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः / यतस्ते तेन राजेन्द्र न शोकं कर्तुमर्हसि

क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः ते; यतस्ते तेन, राजेन्द्र, शोकं कर्तुं न अर्हसि।

Verse 16

स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवित व्यतयात्मनः / नष्टं मृतमतीतं च नानुशोचन्ति पण्डिताः

स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवितव्यतयात्मनः; नष्टं मृतमतीतं च पण्डिताः न अनुशोचन्ति।

Verse 17

तस्मात्पौत्रमिमं बालमंशुमन्तं महामतिम् / तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम

तस्मात् पौत्रमिमं बालम् अंशुमन्तं महामतिम्, तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम।

Verse 18

इत्यक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम् / क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो ऽन्तर्दधे मुनिः

इत्युक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम्; क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो मुनिरन्तर्दधे।

Verse 19

तच्छ्रत्वा वचन तस्य नारदस्य नृपोत्तमः / दुःखशोकपरातात्मा दध्यौ चिरमुदारधीः

तद्वचनं नारदस्य श्रुत्वा नृपोत्तमो दुःखशोकपरातात्मा चिरं दध्यौ उदारधीः।

Verse 20

तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनमवाङ्मुखम् / वसिष्ठः प्राह राजानं सांत्वयन्देशकालवित्

तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनम् अवाङ्मुखं दृष्ट्वा वसिष्ठो देशकालवित् राजानं सांत्वयन् प्राह।

Verse 21

किमिदं धैर्यसाराणामवकाशं भवदृशाम् / लभते हृदि चेच्छोकः प्राप्तं धीर तया फलम्

किमिदं धैर्यसाराणां भवदृशामवकाशं यत् हृदि शोकः प्रविशेत्? धीर, तया किं फलं प्राप्तम्?

Verse 22

दौर्मनस्यं शिथिलयन्सर्वं दिष्टवशानुगम् / मन्वानो ऽनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हस्यसंशयम्

दौर्मनस्यं शिथिलयन् सर्वं दिष्टवशानुगं मन्वानः, अनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हसि न संशयः।

Verse 23

वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु राजा कार्यार्थतत्त्ववित् / धृतिं सत्त्वं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत

वसिष्ठेनैवमुक्तो राजा कार्यार्थतत्त्ववित् धृतिं सत्त्वं समालम्ब्य ‘तथेति’ प्रत्यभाषत।

Verse 24

अंशुमन्तं समाहूय पौत्रं विनयशालिनम् / ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत

अंशुमन्तं पौत्रं विनयशालिनं समाहूय ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत।

Verse 25

ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक / पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः

ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक; पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः।

Verse 26

त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता / त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयो ऽमुत्र परत्र च

त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता; त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयोऽमुत्र परत्र च।

Verse 27

स त्वं गच्छ ममादेशात्पाताले कपिलान्तिकम् / तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः

स त्वं गच्छ ममादेशात् पाताले कपिलान्तिकम्; तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः।

Verse 28

तं प्रार्थयित्वा विधिवत्प्रसाद्य च विशेषतः / आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि

तं प्रार्थयित्वा विधिवत् प्रसाद्य च विशेषतः; आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि।

Verse 29

जैमिनिरुवाच एवमुक्तोंऽशुमांस्तेन प्रणम्य पितरं पितुः / तथेत्युक्त्वा महाबुद्धिः प्रययौ कपिलान्तिकम्

जैमिनिरुवाच—एवमुक्तोऽंशुमान् तेन पितुः पितरं प्रणम्य। ‘तथेति’ उक्त्वा महाबुद्धिः कपिलस्य समीपं प्रययौ॥

Verse 30

तमुपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति / प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह

तं उपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति। प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह॥

Verse 31

प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः / कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम्

प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः। कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम्॥

Verse 32

त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति / प्रशान्तिमुपयाह्याशुलोकाः संतु गतव्यथाः

त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति। प्रशान्तिमुपयाह्याशु लोकाः सन्तु गतव्यथाः॥

Verse 33

प्रसन्नो ऽस्मान्महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा / ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धास्तत्संततिमवेहि माम्

प्रसन्नोऽस्मान् महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा। ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धाः तद्संततिमवेहि माम्॥

Verse 34

नाम्नांशुमन्तं नप्तारं सगरस्य महीपतेः / सो ऽहं तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षया

अहं सगरमहीपतेर्नप्तारं नाम्ना अंशुमन्तं; तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादम् अभिकाङ्क्षन् आगतः।

Verse 35

प्राप्तो दास्यसि चेद्ब्रह्मंस्तुरगानयनाय च / जैमिनिरुवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः

हे ब्रह्मन्, अहं प्राप्तः; यदि त्वं तुरगानयनाय दास्यसि। इति जैमिनिरुवाच—तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः…

Verse 36

अंशुमन्तं समालोक्य प्रसन्न इदमब्रवीत् / स्वागतं भवतो वत्स दिष्ट्या च त्वमिहागतः

अंशुमन्तं समालोक्य स प्रसन्नः इदम् अब्रवीत्—स्वागतं भवतो वत्स; दिष्ट्या च त्वम् इहागतः।

Verse 37

गच्छ शीघ्रं हयश्चायं नीयतां सगरान्तिकम् / अधिक्षिप्तो ऽस्य यज्ञो ऽपि प्रागतः संप्रवर्त्तताम्

शीघ्रं गच्छ; अयं हयः सगरस्य समीपं नीयताम्। अस्य यज्ञोऽपि अधिक्षिप्तः; प्रागतः सन् संप्रवर्तताम्।

Verse 38

व्रियतां च वरो मत्तस्त्वया यस्ते मनोगतः / दास्ये सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिपरितोषितः

मत्तो वरः त्वया व्रियतां, यस्ते मनोगतः। त्वद्भक्त्या परितोषितोऽहं सुदुर्लभमपि दास्ये।

Verse 39

एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम् / पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि

एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम्। पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि॥

Verse 40

ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रमंशुमानिदमब्रवीत् / वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने

ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रम् अंशुमानिदमब्रवीत्। वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने॥

Verse 41

वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि / त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः

वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि। त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः॥

Verse 42

संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन्निरयं शास्वतीः समाः / ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः

संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन् निरयं शास्वतीः समाः। ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः॥

Verse 43

पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने / विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम्

पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने। विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम्॥

Verse 44

अक्षयः स्वर्गवासो ऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः / वरेणानेन भगवन्कृतकृत्यो भावाम्यहम्

अक्षयः स्वर्गवासोऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः । वरेणानेन भगवन् कृतकृत्यो भवाम्यहम् ॥

Verse 45

तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम् / येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत्

तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम् । येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत् ॥

Verse 46

ततस्तमाह योगीन्द्रःसुप्रसन्नेन चेतसा / निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते

ततस्तमाह योगीन्द्रः सुप्रसन्नेन चेतसा । निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते ॥

Verse 47

तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः / कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः

तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः । कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः ॥

Verse 48

कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः / राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्

कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः । राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् ॥

Verse 49

स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः / आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्

स तु महता यत्नेन पितृगौरवेन नियन्त्रितः, महाद्ध्रुवं तपः तप्त्वा दिवो गङ्गाम् आनेष्यति।

Verse 50

तदंभसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु / प्राप्नुवन्ति गतिं स्वर्गे भवतः पितरो ऽखिलाः

तदम्बसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु, भवतः पितरोऽखिलाः स्वर्गे गतिं प्राप्नुवन्ति।

Verse 51

तथेति तस्या माहात्म्यं गङ्गाया नृपनन्दन / भागीरथीति लोके ऽस्मिन्सा विख्यातिमुपैष्यति

तथेति; गङ्गाया माहात्म्यं, नृपनन्दन, अस्मिन् लोके सा ‘भागीरथी’ इति विख्यातिमुपैष्यति।

Verse 52

यत्तोयप्लावितेष्वस्थिभस्मलोमनखेष्वपि / निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयम्

यत्तोयप्लावितेषु अस्थिभस्मलोमनखेष्वपि, देही निरयादपि संयाति स्वर्लोकम् अक्षयम्।

Verse 53

तस्मात्त्वं गच्छ भद्रं ते नशोकं कर्त्तुमर्हसि / पितामहाय चैवैनमश्वं संप्रतिपादय

तस्मात् त्वं गच्छ, भद्रं ते; न शोकं कर्तुमर्हसि। पितामहाय च एव एनम् अश्वं संप्रतिपादय।

Verse 54

जैमिनिरुवाच ततः प्रणम्य तं भक्त्या तथेत्युक्त्वा महामतिः / ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति

जैमिनिरुवाच—ततः स महात्मा भक्त्या तं प्रणम्य ‘तथास्तु’ इत्युक्त्वा, तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति जगाम।

Verse 55

सगरं स समासाद्य तं प्रणम्य यथाक्रमम् / न्यवेदयच्च वृत्तान्तं मुनेस्तेषां तथान्मनः

स सगरं समासाद्य तं यथाक्रमं प्रणम्य, मुनेः तेषां च वृत्तान्तं तथा तेषां मनोभावं न्यवेदयत्।

Verse 56

प्रददौतुरगं चापि समानीतं प्रयत्नतः / अतः परमनुष्ठेयमब्रवीत्किं मयेति च

समानीतं प्रयत्नतः तुरगं च प्रददौ; ततः परं किमनुष्ठेयम्? इति च ‘मया किं कर्तव्यम्’ इत्यब्रवीत्।