Shloka 1
सगरचरिते सागराविनाशः
The Quelling of the Ocean-Destruction Episode in the Sagara Narrative
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५३// जैमिनिरुवाच क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि / नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaracaritesāgarāvināśo nāma tripañcaśattamo 'dhyāyaḥ // 53// jaiminiruvāca krodhāgnimenaṃ viprendra sadyaḥ saṃharttumarhasi / no cedakāle loko 'yaṃ sakalastena dahyate
Translation
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीयोपोद्धातपादे सगरचरिते ‘सागराविनाशो’ नाम त्रिपञ्चशत्तमोऽध्यायः। जैमिनिरुवाच—विप्रेन्द्र, एतं क्रोधाग्निं सद्यः संहर्तुमर्हसि; नो चेत् अकालेऽयं सकलो लोकोऽनेन दह्यते।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरणचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय (उपसंहार/उद्धरणसूचक); Indeclinable quotative/end-marker
श्रीब्रह्माण्डेin the Śrī Brahmāṇḍa
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक; श्री + ब्रह्माण्ड)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Neuter, Locative, Singular; title-locative ‘in the Śrī-Brahmāṇḍa (Purāṇa)’
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक; महा + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Neuter, Locative, Singular
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (प्र-वच्/ब्रू धातोः क्त ‘प्रोक्त’), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Neuter, Locative, Singular; तृतीया-तत्पुरुष: ‘वायुना प्रोक्ते’ (spoken by Vāyu)
मध्यमाभागेin the middle section
मध्यमाभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्यम + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Locative, Singular
तृतीयthird
तृतीय:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (पादे इत्यस्य विशेषण); Masculine, Locative, Singular
उपोद्धातपादेin the introductory quarter/section
उपोद्धातपादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Locative, Singular; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘उपोद्धातस्य पादे’
सगरचरितेin the narrative of Sagara
सगरचरिते:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसगर + चरित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Neuter, Locative, Singular; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘सगरस्य चरिते’
सागराविनाशः‘Non-destruction of the ocean’
सागराविनाशः:
Samjñā (संज्ञा/शीर्षक)
TypeNoun
Rootसागर + अविनाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Nominative, Singular; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘सागरस्य अविनाशः’ (non-destruction of the ocean)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय (नामनिर्देशे); Indeclinable: ‘named/called’
त्रिपञ्चशत्तमःfifty-third
त्रिपञ्चशत्तमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रि + पञ्चाशत् + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Nominative, Singular; क्रमवाचक: ‘53rd’ (त्रि-पञ्चाशत् = 53 + तम)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Nominative, Singular
जैमिनिःJaimini
जैमिनिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजैमिनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; Parasmaipada; ‘said’
क्रोधाग्निम्the fire of anger
क्रोधाग्निम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootक्रोध + अग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Accusative, Singular; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘क्रोधस्य अग्निः’
एनम्this (one)
एनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Pronoun, Masculine, Accusative, Singular
विप्रेन्द्रO chief of Brahmins
विप्रेन्द्र:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootविप्र + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Vocative, Singular; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘विप्राणाम् इन्द्रः’ (chief of Brahmins)
सद्यःimmediately
सद्यः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसद्यः (अव्यय)
Formअव्यय (कालवाचक); Indeclinable adverb: ‘immediately’
संहर्तुम्to withdraw, to destroy
संहर्तुम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Rootसम्-हृ (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), ‘to withdraw/destroy’
अर्हसिyou should
अर्हसि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअर्ह् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), मध्यम-पुरुष, एकवचन; Parasmaipada; ‘you ought/are able’
नnot
न:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (निषेध); Negative particle
चेत्if
चेत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootचेत् (अव्यय)
Formअव्यय (शर्त/सम्भावना); Conditional particle ‘if’
अकालेat the wrong time
अकाले:
Kāla-adhikaraṇa (काल-अधिकरण)
TypeNoun
Rootअकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Locative, Singular; ‘at an improper time’
लोकःthe world
लोकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Nominative, Singular
अयम्this
अयम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Pronoun, Masculine, Nominative, Singular
सकलःentire
सकलः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसकल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Nominative, Singular
तेनby it/by him
तेन:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; Pronoun, Instrumental, Singular
दह्यतेis burned
दह्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootदह् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद, कर्मणि-प्रयोग (Passive): ‘is burned’