Adhyaya 42
गणेश-एकदन्त-उत्पत्तिः (Origin of Gaṇeśa’s Single Tusk) / Bhārgava–Gaṇeśa Encounter
अस्मिन्नध्याये वसिष्ठो नृपतेः पुरतः पुराणवृत्तान्तं वंशानुशासनरूपेण कथयति। गणाधीशेन निरुद्धः भृगुवंशजो रामः (परशुरामः) क्रुद्धोऽभवत्। अचलतिष्ठन्तं गणेशं दृष्ट्वा, शिवदत्तं परश्वधं क्षिपति; गणेशः पितृदत्तायुधस्य अमोघत्वं कर्तुम् दन्तेनाघातं गृह्णाति, तेनैकदन्तः छिन्नः पतति। तदा पृथिवी कम्पते, देवाः क्रोशन्ति। कोलाहलं श्रुत्वा पार्वती शङ्करश्च आगत्य हेरम्बं वक्रतुण्ड-एकदन्तिनं दृष्ट्वा स्कन्दं पृच्छति; स्कन्दः सर्वं निवेदयति। पार्वती क्रुद्धा शिवं प्रति गुरु-शिष्य, पिता-पुत्रधर्मं स्मारयित्वा भृगुवीर्यं दानादीनि च प्रशंसति, अन्तेवासिनं भृगवं रक्षितुं च याचते। अन्ते पुत्रैः सह पितृगृहं गन्तुमिति धमक्य गृह-लोकसम्यक्-स्थैर्यार्थं देवसमाधानं प्रेरयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४१// वसिष्ठ उवाच एवं संभ्रामितो रामो गणाधीशेन भूपते / हर्षशोकसमाविष्टो विचिन्त्यात्मपराभवम्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच—एवं गणाधीशेन संभ्रामितो रामो, भूपते, हर्षशोकसमाविष्टः स्वात्मपराभवं विचिन्तयामास।
Verse 2
गणेशं चाभितो वीक्ष्य निर्विकारमवस्थितम् / क्रोधाविष्टो भृशं भूत्वा प्राक्षिपत्स्वपरश्वधम्
गणेशं चाभितो वीक्ष्य निर्विकारमवस्थितम्। क्रोधाविष्टो भृशं भूत्वा प्राक्षिपत् स्वपरश्वधम्॥
Verse 3
गणेशस्त्वभिवीक्ष्याथ पित्रा दत्तं परश्वधम् / अमोघं कर्त्तुकामस्तु वामे तं दशने ऽग्रहीत्
गणेशस्त्वभिवीक्ष्याथ पित्रा दत्तं परश्वधम्। अमोघं कर्त्तुकामस्तु वामे तं दशनेऽग्रहीत्॥
Verse 4
स तु दन्तः कुठारेण विच्छिन्नो भूतले ऽपतत् / भुवि शोणितसंदिग्धो वज्राहत इवाचलः
स तु दन्तः कुठारेण विच्छिन्नो भूतले ऽपतत् । भुवि शोणितसंदिग्धो वज्राहत इवाचलः ॥
Verse 5
दन्तपातेन विद्वस्ता साब्धिद्वीपधरा धरा / चकंपे पृथिवीपाल लोकास्त्रासमुपागताः
दन्तपातेन विद्वस्ता साब्धिद्वीपधरा धरा । चकंपे पृथिवीपाल लोकास्त्रासमुपागताः ॥
Verse 6
हाहाकारो महानासी द्देवानां दिवि पश्यताम् / कार्त्तिकेयादयस्तत्र चुक्रुशुर्भृशमातुराः
हाहाकारो महानासी द्देवानां दिवि पश्यताम् । कार्त्तिकेयादयस्तत्र चुक्रुशुर्भृशमातुराः ॥
Verse 7
अथ कोलाहलं श्रुत्वा दन्तपातध्वनिं तथा / पार्वतीशङ्करौ तत्र समाजग्मतुरीश्वरौ
अथ कोलाहलं श्रुत्वा दन्तपातध्वनिं तथा । पार्वतीशङ्करौ तत्र समाजग्मतुरीश्वरौ ॥
Verse 8
हेरम्बं पुरतो दृष्ट्वा वक्रतुण्डैकदन्तिनम् / पप्रच्छ स्कन्दं पार्वती किमेतदिति कारणम्
हेरम्बं पुरतो दृष्ट्वा वक्रतुण्डैकदन्तिनम् । पप्रच्छ स्कन्दं पार्वती किमेतदिति कारणम् ॥
Verse 9
स तु पृष्टस्तदा मात्रा सेनानीः सर्वमादितः / वृत्तान्तं कथयामास मात्रे रामस्य शृण्वतः
स तु पृष्टस्तदा मात्रा सेनानीः सर्वमादितः / वृत्तान्तं कथयामास मात्रे रामस्य शृण्वतः
Verse 10
सा श्रुत्वोदन्तमखिलं जगतां जननी नृप / उवाच शङ्करं रुष्टा पार्वती प्राणनायकम्
सा श्रुत्वोदन्तमखिलं जगतां जननी नृप / उवाच शङ्करं रुष्टा पार्वती प्राणनायकम्
Verse 11
पार्वत्युवाच अयं ते भार्गवः शंभो शिष्यः पुत्रः समो ऽभवत् / त्वत्तोलब्ध्वा परं तेजो वर्म त्रैलोक्यजिद्विभो
पार्वत्युवाच अयं ते भार्गवः शंभो शिष्यः पुत्रः समो ऽभवत् / त्वत्तोलब्ध्वा परं तेजो वर्म त्रैलोक्यजिद्विभो
Verse 12
कार्त्तवीर्यार्जुनं संख्ये जितवानूर्जितं नृपम् / स्वकार्यं साधयित्वा तु प्रादात्तुभ्यं च दक्षिणाम्
कार्त्तवीर्यार्जुनं संख्ये जितवानूर्जितं नृपम् / स्वकार्यं साधयित्वा तु प्रादात्तुभ्यं च दक्षिणाम्
Verse 13
यत्ते सुतस्य दशन कुठारेण न्यपातयत् / अनेनैव कृतार्थस्त्वं भविष्यसि न संशयः
यत्ते सुतस्य दशन कुठारेण न्यपातयत् / अनेनैव कृतार्थस्त्वं भविष्यसि न संशयः
Verse 14
त्वमिमं भार्गवं शम्भो रक्षान्तेवासिसत्तमम् / तव कार्याणि सर्वाणि साधयिष्यति सद्गुरोः
त्वमिमं भार्गवं शम्भो रक्ष, अन्तेवासिसत्तमम्। तव कार्याणि सर्वाणि स साधयिष्यति सद्गुरोः॥
Verse 15
अह नैवात्र तिष्ठामि यत्त्वया विमता विभो / पुत्राभ्यां सहिता यास्ये पितुः स्वस्य निकेतनम्
अहं नैवात्र तिष्ठामि यत्त्वया विमता विभो। पुत्राभ्यां सहिता यास्ये पितुः स्वस्य निकेतनम्॥
Verse 16
संतो भुजिष्यातनयं सत्कुर्वन्त्यात्मपुत्रवत् / भवता तु कृतोनैव सत्कारो वचसापि हि
सन्तो भुजिष्यातनयं सत्कुर्वन्त्यात्मपुत्रवत्। भवता तु कृतो नैव सत्कारो वचसापि हि॥
Verse 17
आत्मनस्तनयस्यास्य ततो यास्यामि दुःखिता / वसिष्ठ उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं पार्वत्या भगवान्भवः
आत्मनस्तनयस्यास्य ततो यास्यामि दुःखिता। वसिष्ठ उवाच—एतच्छ्रुत्वा तु वचनं पार्वत्या भगवान्भवः॥
Verse 18
नोवाच किञ्चिद्वचनं साधु वासाधु भूपते / सस्मार मनसा कृष्णं प्रणतक्लेशनाशनम्
नोवाच किञ्चिद्वचनं साधु वा असाधु भूपते। सस्मार मनसा कृष्णं प्रणतक्लेशनाशनम्॥
Verse 19
गोलोकनाथं गोपीशं नानानुनयकोविदम् / स्मृतमात्रो ऽथ भगवान् केशवः प्रणतार्त्तिहा / आजगाम दयासिंधुर्भक्तवश्यो ऽखिलेश्वरः
गोलोकनाथं गोपीशं नानानुनयकोविदम् स्मृतमात्रेण भगवान् केशवः प्रणतार्त्तिहा। आजगाम दयासिन्धुः भक्तवश्योऽखिलेश्वरः॥
Verse 20
मेघश्यामो विशदवदनो रत्नकेयूरहारो विद्युद्वासा मकरसदृशे कुण्डले संदधानः / बर्हापीडं मणिगणयुतं बिभ्रदीषत्स्मितास्यो गोपीनाथो गदितसुयशाः कौस्तुभोद्भासिवक्षाः
मेघश्यामो विशदवदनो रत्नकेयूरहारो विद्युद्वासा मकरसदृशे कुण्डले संदधानः। बर्हापीडं मणिगणयुतं बिभ्रदीषत्स्मितास्यो गोपीनाथो गदितसुयशाः कौस्तुभोद्भासिवक्षाः॥
Verse 21
राधया सहितः श्रीमान् श्रीदाम्ना चापराजितः
राधया सहितः श्रीमान् श्रीदाम्ना चापराजितः॥
Verse 22
मुष्णंस्तेजांसि सर्वेषां स्वरुचा ज्ञानवारिधिः / अथैनमागतं दृष्ट्वा शिवः संहृष्टमानसः
मुष्णन् तेजांसि सर्वेषां स्वरुचा ज्ञानवारिधिः। अथैनमागतं दृष्ट्वा शिवः संहृष्टमानसः॥
Verse 23
प्रणिपत्य यथान्यायं पूजयामास चागतम् / प्रवेश्याभ्यन्तरे वेश्मराधया सहितं विभुम्
प्रणिपत्य यथान्यायं पूजयामास चागतम्। प्रवेश्याभ्यन्तरे वेश्म राधया सहितं विभुम्॥
Verse 24
रत्नसिंहासने नम्ये सदारं स न्यवेशयत् / थ तत्र गता देवी पार्वती तनयान्विता
रत्नसिंहासने नम्ये सदारं तं न्यवेशयत्। अथ तत्र गता देवी पार्वती तनयान्विता॥
Verse 25
ननाम चरणान्प्रभ्वोः पुत्राभ्यां सहिता मुदा / थ रामो ऽपि तत्रैव गत्वा नमितकन्धरः
प्रभ्वोश्चरणान् पुत्राभ्यां सहिता मुदा ननाम। अथ रामोऽपि तत्रैव गत्वा नमितकन्धरः॥
Verse 26
पार्वत्याश्चरणोपान्ते पपाताकुलमानसः / सा यदा नाभ्यनन्दत्तं भार्गवं प्रणतं पुरः
पार्वत्याश्चरणोपान्ते पपाताकुलमानसः। सा यदा नाभ्यनन्दत्तं भार्गवं प्रणतं पुरः॥
Verse 27
तदोवाच जगन्नाथः पार्वतीं प्रीणयन्गिरा
तदोवाच जगन्नाथः पार्वतीं प्रीणयन् गिरा॥
Verse 28
श्रीकृष्म उवाच अयि नगनं दिनि निन्दितचन्द्रमुखि त्वमिमं जमदग्निसुतम् / नय निजहस्तसरोजसमर्पितम्स्तकमङ्कमनन्तगुणे
श्रीकृष्ण उवाच— अयि नगनन्दिनि निन्दितचन्द्रमुखि, त्वमिमं जमदग्निसुतं नय। निजहस्तसरोजसमर्पितमस्तकं अङ्कं नय, अनन्तगुणे॥
Verse 29
भवभयहारिणि शंभुविहारिणि कल्मषनाशिनि कुंभिगते / तव चरणे पतितं सततं कृतकिल्बिषमप्यव देहि वरम्
भवभयहारिणि शम्भुविहारिणि कल्मषनाशिनि कुम्भिगते । तव चरणे पतितं सततं कृतकिल्बिषमप्यव देहि वरम् ॥
Verse 30
श्रुणु देवि महाभागे वेदोक्तं वचनं मम / यच्छ्रुत्वा हर्षिता नूनं भविष्यसि न संशयः / विनायकस्ते तनयो महात्मा महतां महान्
शृणु देवि महाभागे वेदोक्तं वचनं मम । यच्छ्रुत्वा हर्षिता नूनं भविष्यसि न संशयः । विनायकस्ते तनयो महात्मा महतां महान् ॥
Verse 31
यं कामः क्रोध उद्वेगो भयं नाविशते कदा / वेदस्मृतिपुराणेषु संहितासु च भामिनि
यं कामः क्रोध उद्वेगो भयं नाविशते कदा । वेदस्मृतिपुराणेषु संहितासु च भामिनि ॥
Verse 32
नामान्यस्योपदिष्टानि सुपुण्यानि महात्मभिः / यानि तानि प्रवक्ष्यामि निखिलाघहराणि च
नामान्यस्योपदिष्टानि सुपुण्यानि महात्मभिः । यानि तानि प्रवक्ष्यामि निखिलाघहराणि च ॥
Verse 33
प्रमथानां गणा ये च नानारूपा महाबलाः / तेषामीशस्त्वयं यस्माद्गणेशस्तेन कीर्त्तितः
प्रमथानां गणा ये च नानारूपा महाबलाः । तेषामीशस्त्वयं यस्माद्गणेशस्तेन कीर्त्तितः ॥
Verse 34
भूतानि च भविष्याणि वर्त्तमानानि यानि च / ब्रह्माण्डान्यखिलान्येव यस्मिंल्लंबोदरः स तु
भूतानि च भविष्याणि वर्त्तमानानि यानि च, अखिलानि ब्रह्माण्डानि यस्मिन् निहितानि—स एव लम्बोदरः।
Verse 35
यः स्थिरो देवयोगेन च्छिन्नं संयोजितं पुनः / गजस्य शिरसा देवितेन प्रोक्तो गजाननः
यः स्थिरो देवयोगेन छिन्नं पुनः संयोजयामास; गजस्य शिरसा देवेन प्रोक्तः स गजाननः।
Verse 36
चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो दर्भिणा शप्त आतुरः / अनेन विधृतो भाले भालचन्द्रस्ततः स्मृतः
चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रः दर्भिणा शप्त आतुरः; अनेन भाले विधृतः, ततो भालचन्द्रः स्मृतः।
Verse 37
शप्तः पुरा सप्तभिस्तु मुनिभिः संक्षयं गतः / जातवेदा दीपितो ऽभूद्येनासौशूर्पकर्मकः
शप्तः पुरा सप्तभिर्मुनिभिः संक्षयं गतः; येन जातवेदा दीपितोऽभूत्, स शूर्पकर्मकः।
Verse 38
पुरा देवासुरे युद्धे पूजितो दिविषद्गणैः / विघ्नं निवारयामास विघ्ननाशस्ततः स्मृतः
पुरा देवासुरे युद्धे दिविषद्गणैः पूजितः; विघ्नं निवारयामास, ततो विघ्ननाशः स्मृतः।
Verse 39
अद्यायं देवि रामेण कुठारेण निपात्य च / दशनं दैवतो भद्रे ह्येकदन्तः कृतो ऽमुना
अद्य देवि रामेण कुठारेण निपात्य दन्तं भद्रे दैवतोऽसौ तेनैकदन्तः कृतः।
Verse 40
भविष्यत्यथ पर्याये ब्रह्मणो हरवल्लभे / वक्रीभविष्यत्तुण्डत्वाद्वक्रतुण्डः स्मृतो बुधैः
अथ ब्रह्मणः पर्याये हरवल्लभे तुण्डत्वाद्वक्रीभविष्यति; तस्माद्बुधैर्वक्रतुण्डः स्मृतः।
Verse 41
एवं तवास्य पुत्रस्य संति नामानि पार्वति / स्मरणात्पापहारीणि त्रिकालानुगतान्यपि
एवं पार्वति तव अस्य पुत्रस्य नामानि सन्ति; स्मरणात् त्रिकालानुगतान्यपि पापानि हरन्ति।
Verse 42
अस्मात्त्रयोदशीकल्पात्पूर्वस्मिन्दशमीभवे / मयास्मै तु वरो दत्तः सर्गदेवाग्रपूजने
अस्मात् त्रयोदशीकल्पात् पूर्वस्मिन् दशमीभवे मयास्मै वरः दत्तः—सर्गदेवानामग्रपूजने।
Verse 43
जातकर्मादिसंस्कारे गर्भाधानादिके ऽपि च / यात्रायां च वणिज्यादौ युद्धे देवार्चने शुभे
जातकर्मादिसंस्कारे गर्भाधानादिकेऽपि च, यात्रायां वणिज्यादौ युद्धे देवार्चने शुभे च (तस्य पूजनं फलप्रदम्)।
Verse 44
संकष्टे काम्यसिद्ध्यर्थं पूजयेद्यो गजाननम् / तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्त्येव न संशयः
संकटे काम्यसिद्ध्यर्थं यो गजाननं पूजयेत्, तस्य सर्वाणि कार्याणि नूनं सिद्ध्यन्ति, न संशयः।
Verse 45
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तं तु समाकर्ण्य कृष्णेन सुमहात्मना / पार्वती जगतां नाथा विस्मितासीच्छुभानना
वसिष्ठ उवाच—कृष्णेन सुमहात्मना इत्युक्तं समाकर्ण्य, जगन्नाथा शुभानना पार्वती विस्मिता अभवत्।
Verse 46
यदा नैवोत्तरं प्रादात्पार्वती शिवसन्निधौ / तदा राधाब्रवीद्देवीं शिवरूपा सनातनी
यदा शिवसन्निधौ पार्वती न एवोत्तरं प्रादात्, तदा सनातनी शिवारूपा राधा देवीं अब्रवीत्।
Verse 47
श्रीराधोवाच / प्रकृतिः पुरुषश्चोभावन्योन्याश्रयविग्रहौ / द्विधा भिन्नौ प्रकाशेते प्रपञ्चे ऽस्मिन् यथा तथा
श्रीराधोवाच—प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ अन्योन्याश्रयविग्रहौ; अस्मिन् प्रपञ्चे यथा तथा द्विधा भिन्नौ प्रकाशेते।
Verse 48
त्वं चाहमावयोर्देवि भेदो नैवास्ति कश्चन / विष्णुस्त्वमहमेवास्मि शिवो द्विगुणतां गतः
त्वं च अहम् आवयोः देवि भेदो न एव अस्ति कश्चन; विष्णुः त्वम् अहम् एव अस्मि, शिवः द्विगुणतां गतः।
Verse 49
शिवस्य हृदये विष्णुर्भवत्या रूपमास्थितः / मम रूपं समास्थाय विष्णोश्च हृदये शिवः
शिवहृदये विष्णुः भवत्याः रूपमास्थितः; मम रूपं समास्थाय विष्णोर्हृदये शिवः।
Verse 50
एष रामो महाभागे वैष्णवः शैवतां गतः / गणेशो ऽयं शिवः साक्षाद्वैष्णवत्वं समास्थितः
एष रामो महाभागे वैष्णवः शैवतां गतः; गणेशोऽयं शिवः साक्षाद्वैष्णवत्वं समास्थितः।
Verse 51
एतयोरोवयोः प्रभवोश्चापि भेदो न दृश्यते / एवामुक्त्वा तु सा राधा क्रोडे कृत्वा गजाननम्
एतयोर्देवयोः प्रभवयोश्चापि भेदो न दृश्यते; एवमुक्त्वा तु सा राधा क्रोडे कृत्वा गजाननम्।
Verse 52
मूर्ध्न्युपाघ्राय पस्पर्श स्वहस्तेन कपोलके / स्पृष्टमात्रे कपोले तु क्षतं पूर्त्तिमुदागतम्
मूर्ध्न्युपाघ्राय पस्पर्श स्वहस्तेन कपोलके; स्पृष्टमात्रे कपोले तु क्षतं पूर्त्तिमुदागतम्।
Verse 53
पार्वती मुप्रसन्नाभूदनुनीताथ राधया / पादयोः पतितं राममुत्थाप्य निजपाणिना
पार्वती मुप्रसन्नाभूदनुनीताथ राधया; पादयोः पतितं राममुत्थाप्य निजपाणिना।
Verse 54
क्रोडीचकार सुप्रीता मूर्ध्न्यु पाघ्राय पार्वती / एवं तयोस्तु सत्कारं दृष्ट्वा रामगणेशयोः
सुप्रीता पार्वती तं क्रोडीकृत्य मूर्ध्नि चोपाघ्राय; रामगणेशयोः तयोः सत्कारं दृष्ट्वा एवम् अभवत्।
Verse 55
कृष्णः स्कन्दमुपाकृष्य स्वाङ्के प्रेम्णा न्यवेशयत् / अथ शंभुरपि प्रीतः श्रीदामानम् पस्थितम्
कृष्णः स्कन्दम् उपाकृष्य स्वाङ्के प्रेम्णा न्यवेशयत्; अथ शम्भुरपि प्रीतः श्रीदामानं पस्थितं (सत्कृत्य)।
Verse 56
स्वोत्संगे स्थापयामास प्रेम्णा मत्कृत्य मानदः
मानदः सः स्वोत्सङ्गे प्रेम्णा स्थापयामास, मम कृत्यं मन्यमानः।
Frequently Asked Questions
Rather than listing a full dynasty, the chapter reinforces Bhārgava (Paraśurāma) tradition as vaṃśānucarita-support: it situates a major lineage-hero within divine household politics, clarifying his status and consequences of his actions.
The severed tusk’s fall is narrated as producing universal disturbance—earth tremors and divine alarm—signaling that deity-body events can function as cosmological triggers and not merely local incidents.
Gaṇeśa accepts the axe-blow (originally Śiva’s gift) so it remains ‘amogha’ (infallible), sacrificing a tusk; the etiological outcome is Gaṇeśa’s enduring iconographic identity as Ekadantin.