Adhyaya 4
Jayā-devāḥ Mantraśarīratvaṃ, Vairāgya, and Brahmā’s Śāpa (The Jayas’ Refusal of Progeny)
अस्मिन्नध्याये सूतनिवेदिते ब्रह्मा ‘जय’नाम देवान् ससर्ज, ये मन्त्रशरीरिणः प्रजासृष्ट्यर्थं नियोजिताः। तेषां मध्ये दर्शपौर्णमासौ, बृहद्साम रथन्तरं, चितिः सुचितिः, आकूतिः कूटिः, विज्ञातः विज्ञाता, मना, द्वादशो यज्ञ इत्यादयः यज्ञवैदिकरूपा धर्माः सूच्यन्ते। कर्मफलानां क्षयबन्धं जन्मपरम्पराभारं च चिन्तयित्वा ते वैराग्यं प्राप्य अर्थधर्मकामान् परित्यज्य अजनमां परं ज्ञानं चाभ्ययुः। ब्रह्मा तेषां प्रवृत्तिनिवृत्तिविरोधं मन्यमानः तान् गर्हयित्वा सप्तकृत्वोऽावृत्तिं शशाप। ते क्षमां याचन्ते; ब्रह्मा च पुनराह—सर्वे भावा मदीयेन नियमेण फलानि भुञ्जते, शुभाशुभं तदनुसारं प्रवर्तते; एवं सृष्टौ निवृत्तिप्रवृत्त्योः ताणवः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्वयंभूत्रैगुण्यस्वरूपवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच ब्रह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्वयंभूत्रैगुण्यस्वरूपवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः। सूत उवाच— ब्रह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया। सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह॥
Verse 2
दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहत्साम रथन्तरम् / चितिश्च सुचितिश्चैव ह्याकूतिः कूतिरेव च
दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहत्साम रथन्तरम्। चितिश्च सुचितिश्चैव ह्याकूतिः कूतिरेव च॥
Verse 3
विज्ञातश्चैव विज्ञाता मना यज्ञश्च द्वादशः / दाराग्निहोत्रसंबन्धं वितत्य यजतेति च
विज्ञातश्चैव विज्ञाता मना यज्ञश्च द्वादशः। दाराग्निहोत्रसंबन्धं वितत्य यजतेति च॥
Verse 4
एवमुक्त्वा तु तान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधात्प्रभुः / ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः
एवमुक्त्वा तु तान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधात् प्रभुः। ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः॥
Verse 5
संन्यस्येह च कर्माणि वासनाः कर्मजाश्च वै / यमेष्वंवावन्तिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु
इह कर्माणि संन्यस्य वासनाः कर्मजाश्च ये। यमेष्वेवावतिष्ठन्ते कर्मदोषं तु पश्यतः॥
Verse 6
क्षयाति शययुक्तं च ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् / जुगुप्संतः प्रसूतिं च निःसत्त्वा निर्ममाभवन्
कर्मणां फलमालोक्य क्षयातिशययुक्तकम्। प्रसूतिं जुगुप्सन्तो निःसत्त्वा निर्ममा अभवन्॥
Verse 7
अजन्म काङ्क्षमाणास्ते निर्मुक्ता दोषदर्शिनः / अर्थं धर्मं च कामं च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः
अजन्म काङ्क्षमाणास्ते निर्मुक्ता दोषदर्शिनः। अर्थं धर्मं च कामं च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः॥
Verse 8
परमं ज्ञानमास्थाय तत्संक्षिप्य सुसंस्थिताः / तेषां तु तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा तु कोपितः
परमं ज्ञानमास्थाय तत्संक्षिप्य सुसंस्थिताः। तेषां तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा तु कोपितः॥
Verse 9
तानब्रवीत्ततो ब्रह्मा निरुत्साहान्सुरानथ / प्रजार्थमिह यूयं वै मया सृष्टाः स्थ नान्यथा
तानब्रवीत्ततो ब्रह्मा निरुत्साहान् सुरानथ। प्रजार्थमिह यूयं वै मया सृष्टाः स्थ नान्यथा॥
Verse 10
प्रसूयध्वं यजध्वं चेत्युक्तवानस्मि वः पुरा / यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः
प्रसूयध्वं यजध्वं इति वः पुरा मयोक्तम्। मम वाक्यमनादृत्य यूयं वैराग्यमास्थिताः॥
Verse 11
जुगुप्समानाः स्वं जन्म संततिं नाभ्यनन्दत / कर्मणां न कृतो ऽभ्यासो ह्यमृतत्वाभिकाङ्क्षया
स्वं जन्म संततिं च जुगुप्समानाः नाभ्यनन्दत। अमृतत्वाभिकाङ्क्षया कर्मणामभ्यासो न कृतः॥
Verse 12
तस्माद्यूयमिहावृत्तिं सप्तकृत्वो ह्यवाप्स्यथ / ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्
तस्मादिह यूयं सप्तकृत्वोऽवृत्तिं प्राप्स्यथ। ब्रह्मणा शप्ताः ते देवा जयाः तं प्रसादयन्॥
Verse 13
क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात्मकं प्रभो / प्रणतान्वै सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत्पुनः
महादेव प्रभो, अज्ञानात्मकं यदस्माभिः कृतं तत् क्षम्यताम्। प्रणतान् सानुनयान् तान् ब्रह्मा पुनरब्रवीत्॥
Verse 14
लोके ऽप्यथानुभुञ्जीत कः स्वातन्त्र्यमिहार्हति / मयागतं तु सर्वं हि कथमच्छन्दतो मम
लोकेऽपि यथानुभुञ्जीत; इह कः स्वातन्त्र्यमर्हति? मयागतं तु सर्वं हि; कथं ममाच्छन्दतः॥
Verse 15
प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वोत्तरम् / लोके यदपि किञ्चिद्वैशं वा शं वा व्यवस्थितम्
प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वोत्तरम् । लोके यदपि किञ्चिद्वै शं वा शं वा व्यवस्थितम् ॥
Verse 16
बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोके ऽतिवर्त्तयेत् / भूताना मीहितं यच्च यच्चाप्येषां विचिन्तितम्
बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोकेऽतिवर्तयेत् । भूतानामीहितं यच्च यच्चाप्येषां विचिन्तितम् ॥
Verse 17
तथोपचरितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम / मया बद्धमिदं सर्वं चजगत्स्थावरजङ्गमम्
तथोपचरितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम । मया बद्धमिदं सर्वं च जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥
Verse 18
आशामयेन बन्धेन कस्तं छेत्तुमिहोत्सहेत् / यस्माद्वहति दृप्तो वै सर्वार्थमिह नान्यथा
आशामयेन बन्धेन कस्तं छेत्तुमिहोत्सहेत् । यस्माद्वहति दृप्तो वै सर्वार्थमिह नान्यथा ॥
Verse 19
इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते / एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः
इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते । एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः ॥
Verse 20
अथ वीक्ष्य पुनश्चाह ध्रुवं दड्यान्प्रजापतिः / यस्मान्मानभिसंधाय सन्यासादिः कृतः सुराः
अथ वीक्ष्य पुनश्चाह प्रजापतिः ध्रुवं दध्यौ—यस्मात् मानाभिसन्धाय सुरैः संन्यासादिः कृतः।
Verse 21
तस्मात्स विपुलायत्तो व्यापारस्त्वथ मत्कृतः / भविता च सुखोदर्के दिव्यभावेन जायताम्
तस्मात् स विपुलायत्तो व्यापारोऽथ मया कृतः; भविता च सुखोदर्के, दिव्यभावेन जायताम्।
Verse 22
आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः / मन्वन्तरेषु संसिद्धाः सप्तस्वाविर्भविष्यथ
आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः; मन्वन्तरेषु संसिद्धाः सप्तस्वाविर्भविष्यथ।
Verse 23
वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायंभुवादिषु / एवं च ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः
वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायम्भुवादिषु; एवं च ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः।
Verse 24
त्रयी विद्या ब्रह्ममयप्रसूतिः श्राद्धं तपो यज्ञमनुप्रदानम् / एतानि नित्यैः महसा रजोभिर्भूत्वा विभुर्वसते ऽन्यत्प्रशस्तम्
त्रयी विद्या ब्रह्ममयप्रसूतिः, श्राद्धं तपो यज्ञमनुप्रदानम्; एतानि नित्यैर्महसा रजोभिर्भूत्वा विभुर्वसतेऽन्यत्प्रशस्तम्।
Verse 25
एवं श्लोकार्थमुक्त्वा तु जयान्देवानथाब्रवीत् / वैवस्वतेंऽतरेतीते मत्समीपमिहैष्यथ
एवं श्लोकार्थं उक्त्वा तु जयान् देवान् अथाब्रवीत्— वैवस्वतेऽन्तरे तीते मत्समीपम् इहैष्यथ।
Verse 26
ततो देवस्तिरोभूत ईश्वरो ङ्यकुतोभयः / प्रपन्नाधारणामाद्यां युक्त्वा योगबलान्विताम्
ततो देवः तिरोभूतः ईश्वरः न्यकुतोभयः। प्रपन्नाधारणामाद्यां युक्त्वा योगबलान्विताम्॥
Verse 27
ततस्तेन रुषा शप्तास्ते ऽभवन्द्वादशाजिताः / जया इति समाख्याताः कृता एवं विसन्निभाः
ततस्तेन रुषा शप्ताः तेऽभवन् द्वादशाजिताः। जया इति समाख्याताः कृता एवं विसन्निभाः॥
Verse 28
ततः स्वायंभुवे तस्मिन्सर्गे ऽतीते तु वै सुराः / पुनस्ते तुषिता देवा जाताः स्वारोचिषेंऽतरे
ततः स्वायंभुवे तस्मिन् सर्गेऽतीते तु वै सुराः। पुनस्ते तुषिता देवा जाताः स्वारोचिषेऽन्तरे॥
Verse 29
उत्तमस्य मनोः पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे तदा / ततः सत्याः स्मृता देवा औत्तमे चान्तरे मनोः
उत्तमस्य मनोः पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे तदा। ततः सत्याः स्मृता देवा औत्तमे चान्तरे मनोः॥
Verse 30
हरिण्यां नाम तुषिता जज्ञिरे द्वादशेव तु / हरयोनाम ते देवा यज्ञभाजस्तदाभवन्
हरिण्यां नाम तुषिताः द्वादशैव जज्ञिरे। ते देवाः ‘हरयः’ नाम यज्ञभागिनस्तदा अभवन्॥
Verse 31
ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्ठवेन्तरे?// विकुण्ठायां पुनस्ते वै वरिष्ठा जज्ञिरे सुराः
ततः ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्टवेन्तरे। विकुण्ठायां पुनस्ते वै वरिष्ठाः सुरा जज्ञिरे॥
Verse 32
वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मानोः / ततस्ते वै पुनर्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्
वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मनोः। ततस्ते वै पुनर्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्॥
Verse 33
ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेन्तरे / उपस्थिते पुनः सर्गे मनोर्वैवस्वतस्य ह
ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेन्तरे। उपस्थिते पुनः सर्गे मनोर्वैवस्वतस्य ह॥
Verse 34
अंशेन साध्यास्ते ऽदित्यां मारीचात्कश्यपात्पुनः / जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेन्तरं सुराः
अंशेन साध्यास्तेऽदित्यां मारीचात्कश्यपात्पुनः। जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्तमानेऽन्तरे सुराः॥
Verse 35
यदा चैते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / शप्ताः स्वयंभुवा साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः
यदा चाक्षुषमन्वन्तरे मनोः एते समुत्पन्नाः, स्वयंभुवा शप्ताः साध्याः द्वादश अमराः जज्ञिरे।
Verse 36
एवं शृणोति यो मर्त्योजयस्तस्य भवेत्सदा / जयानां श्रद्धया युक्तः प्रत्यध्यायं तु गच्छति
एवं यो मर्त्यः शृणोति तस्य सदा जयः भवेत्; जयानां श्रद्धया युक्तः सः प्रत्यध्यायं तु गच्छति।
Verse 37
इत्येता वृत्तयः सप्त देवानां जन्मलक्षणाः / परिक्रान्ता मया वो ऽद्या किं भूयः श्रोतुमिच्छथ
इति देवानां जन्मलक्षणाः सप्त वृत्तयः; एताः मया अद्य वः परिक्रान्ताः—किं भूयः श्रोतुमिच्छथ?
Frequently Asked Questions
No royal or rishi Vamsha is formally cataloged in the sampled passage; the focus is Srishti-administration: Brahmā’s creation of the Jayas as functional/mantra-bodied beings and the enforcement of their role in cosmic continuity.
These names point to Vedic-sacrificial and Sāman structures, implying the Jayas embody ritual/cosmic functions (mantraśarīra) rather than acting only as individual personalities—linking creation directly to yajña as a sustaining mechanism.
It encodes compulsory participation in cyclical existence: renunciation that rejects the procreative mandate is checked by a cosmological rule of return, aligning individual aspiration for ajanmā with the larger Srishti requirement of continuity across cycles.