Adhyaya 27

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने षड्विंशतितमो ऽध्यायः // २६// वसिष्ठ उवाच तस्मिन्पुरे सन्तुलितामरेद्रपुरीप्रभावे मुनिवर्यधेनुः / विनिर्ममे तेषु गृहेषु पश्चात्तद्योग्यनारीनरवृन्दजातम्

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेऽर्जुनोपाख्याने षड्विंशतितमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच—तस्मिन् पुरे अमरेन्द्रपुरीप्रभावे सन्तुलिते मुनिवर्यधेनुः तेषु गृहेषु पश्चात् तद्योग्यनारीनरवृन्दजातं विनिर्ममे।

Verse 2

विचित्रवेषाभरणप्रसूनगन्धांशुकालङ्कृतविग्रहाभिः / सहावभावाभिरुदारचेष्टाश्रीकान्तिसौन्दर्यगुणान्विताभिः

विचित्रवेषाभरणप्रसूनगन्धांशुकालङ्कृतविग्रहाभिः, सहावभावाभिः उदारचेष्टाश्रीकान्तिसौन्दर्यगुणान्विताभिः।

Verse 3

मन्दस्फुरद्दन्तमरीचिजाल विद्योतिताननसरोजजितेन्दुभाभिः / प्रत्यग्रयौवनभरासवल्गुगीर्भिः स प्रेममन्थरकटाक्षनिरीक्षणाभिः

मन्दस्फुरद्दन्तमरीचिजालविद्योतिताननसरोजजितेन्दुभाभिः, प्रत्यग्रयौवनभरासवल्गुगीर्भिः, स प्रेममन्थरकटाक्षनिरीक्षणाभिः।

Verse 4

प्रीतिप्रसन्नहृदयाभिरतिप्रभाभिः शृङ्गारकल्पतरुपुष्पविभूषिताभिः / देवाङ्गनातुलितसौभगसौकुमार्यरूपाभिलाषमधुराकृतिरञ्जिताभिः

प्रीतिप्रसन्नहृदयाभिः, अतिप्रभाभिः, शृङ्गारकल्पतरुपुष्पविभूषिताभिः। देवाङ्गनातुलितसौभगसौकुमार्यरूपाभिलाषमधुराकृतिरञ्जिताभिः॥

Verse 5

उत्तप्तहेमकलशोपमचारुपीनवक्षोरुहद्वयभरानतमध्यमाभिः / श्रोणीभराक्रमणखेदपरिश्रितास्मृगारक्तपावकरसारुणिताङ्घ्रिभूभिः

उत्तप्तहेमकलशोपमचारुपीनवक्षोरुहद्वयभरानतमध्यमाभिः। श्रोणीभराक्रमणखेदपरिश्रितास्मृगारक्तपावकरसारुणिताङ्घ्रिभूभिः॥

Verse 6

केयूरहारमणिकङ्कणहेम कण्ठसूत्रामलश्रवणमण्डलमण्डिताभिः / स्रग्दामचुम्बितसकुन्तलकेशपाशकाञ्चीकलापपरिशिञ्जितनूपुराभिः

केयूरहारमणिकङ्कणहेमकण्ठसूत्रामलश्रवणमण्डलमण्डिताभिः। स्रग्दामचुम्बितसकुन्तलकेशपाशकाञ्चीकलापपरिशिञ्जितनूपुराभिः॥

Verse 7

आमृष्टरोषपरिसांत्वननर्महासकेलीप्रियालपनभर्त्सनरोषणेषु / भावेषु पार्थिवनिजप्रियधैर्यबन्धसर्वापहारचतुरेषु कृतान्तराभिः

आमृष्टरोषपरिसांत्वननर्महासकेलीप्रियालपनभर्त्सनरोषणेषु। भावेषु पार्थिवनिजप्रियधैर्यबन्धसर्वापहारचतुरेषु कृतान्तराभिः॥

Verse 8

तन्त्रीस्वनोपमितमञ्जुलसौम्यगेयगन्धर्वतारमधुरारवभाषिणीभिः / वीणाप्रवीणतरपाणितलाङ्गुलीभिर्गंभीरचक्रचटुवादरतोत्सुकाभिः

तन्त्रीस्वनोपमितमञ्जुलसौम्यगेयगन्धर्वतारमधुरारवभाषिणीभिः। वीणाप्रवीणतरपाणितलाङ्गुलीभिर्गंभीरचक्रचटुवादरतोत्सुकाभिः॥

Verse 9

स्त्रीभिर्मदालस तराभिरतिप्रगल्भभावाभिराकुलितकामुकमानसाभिः / कामप्रयोगनिपुणाभिरहीनसंपदौदार्यरूपगुणशीलसमन्विताभिः

स्त्रीभिः मदालसतराभिः अतिप्रगल्भभावाभिः कामुकमानसाकुलिताभिः, कामप्रयोगनिपुणाभिः, अहीनसंपदौदार्यरूपगुणशीलसमन्विताभिः च सः परिवृतः।

Verse 10

संख्यातिगाभिरनिशं गृहकृत्यकर्मव्यग्रात्मकाभिरपि तत्परिचारिकाभिः / पुंभिश्च तद्गुणगणोचितरूपशोभैरुद्भासितैर्गृहचरैः परितः परीतम्

संख्यातिगाभिः अनिशं गृहकृत्यकर्मव्यग्रात्मकाभिः अपि तत्परिचारिकाभिः, तथा तद्गुणगणोचितरूपशोभैः उद्भासितैः गृहचरैः पुंभिः च परितः परीतम्।

Verse 11

सराजमार्गापणसौधसद्मसोपानदेवालयचत्वरेषु / पौरैरशेषार्थगुणैः समन्तादध्यास्यमानं परिपूर्णकामैः

स राजमार्गापणसौधसद्मसोपानदेवालयचत्वरेषु, परिपूर्णकामैः अशेषार्थगुणैः पौरैः समन्तात् अध्यस्यमानं दृश्यते।

Verse 12

अनेक रत्नोज्ज्वलितैर्विचित्रैः प्रासादसंघैरतुलैरसंख्यैः / रथाश्वमातङ्गखरोष्ट्रगोजायोग्यैरनेकैरपि मन्दिरैश्च

अनेक रत्नोज्ज्वलितैः विचित्रैः अतुलैः असंख्यैः प्रासादसंघैः, तथा रथाश्वमातङ्गखरोष्ट्रगोजायोग्यैः अनेकैः मन्दिरैः च समलङ्कृतम्।

Verse 13

नरेद्रसामन्तनिषादिसादिपदातिसेनपतिनायकानाम् / विप्रादिकानां रथिसारथीनां गृहैस्तथा मागधबन्दिनां च

नरेन्द्रसामन्तनिषादिसादिपदातिसेनपतिनायकानां, विप्रादिकानां रथिसारथीनां, तथा मागधबन्दिनां च गृहैः समन्वितम्।

Verse 14

विविक्तरथ्यापणचित्रचत्वरैरनेकवस्तुक्रयविक्रयैश्च / महाधनोपस्करसाधुनिर्मितैर्गृहैश्च शुभ्रैर्गणिकाजनानाम्

विविक्तरथ्यापणचित्रचत्वरैर्नानावस्तुक्रयविक्रयैश्च, महाधनोपस्करसाधुनिर्मितैः शुभ्रैर्गृहैश्च गणिकाजनानाम्।

Verse 15

महार्हरत्नोज्ज्वलतुङ्गगोपुरैः सह श्वगृध्रव्रजनर्तनालयैः / चित्रैर्ध्वचैश्चापि पताकिकाभिः शुभ्रैः पटैर्मण्डपिकाभिरुन्नतैः

महार्हरत्नोज्ज्वलतुङ्गगोपुरैः सह श्वगृध्रव्रजनर्तनालयैः, चित्रैर्ध्वजैश्च पताकिकाभिः शुभ्रैः पटैर्मण्डपिकाभिरुन्नतैः।

Verse 16

कह्लारकञ्जकुमुदोत्पलरेणुवासितैश्चकाह्वहंसकुररीबकसारसानाम् / नानारवाढ्यरमणीयतटाकवापीसरोवरैश्चापि जलोपपन्नैः

कह्लारकञ्जकुमुदोत्पलरेणुवासितैश्चकाह्वहंसकुररीबकसारसानाम्, नानारवाढ्यरमणीयतटाकवापीसरोवरैश्चापि जलोपपन्नैः।

Verse 17

चूतप्रियालपनसाम्रमधूकजंबूप्लक्षैर्नवैश्च तरुभिश्च कृतालवालैः / पर्यन्तरोपितमनोरमनागकेतकीपुन्नागचंपकवनैश्च पतत्रिजुष्टैः

चूतप्रियालपनसाम्रमधूकजम्बूप्लक्षैर्नवैश्च तरुभिश्च कृतालवालैः, पर्यन्तरोपितमनोरमनागकेतकीपुन्नागचंपकवनैश्च पतत्रिजुष्टैः।

Verse 18

मन्दारकुन्दकरवीरमनोज्ञयूथिकाजात्यादिकैर्विविधपुष्पफलैश्च वृक्षैः / संलक्ष्यमाणपरितोपवनालिभिश्च संशोभितं जगति विस्मयनीयरूपैः

मन्दारकुन्दकरवीरमनोज्ञयूथिकाजात्यादिकैर्विविधपुष्पफलैश्च वृक्षैः, संलक्ष्यमाणपरितोपवनालिभिश्च संशोभितं जगति विस्मयनीयरूपैः।

Verse 19

सर्वर्त्तुकप्रवरसौरभवायुमन्दमन्दप्रचारिभर्त्सितधर्मकालम् / इत्थ सुरासुरमनोरमभोगसंपद्विस्पष्टमानविभवं नगरं नरेद्र

सर्वर्तुकप्रवरसौरभवायुमन्दमन्दप्रचारिभिः धर्मकालोऽपि तत्र निन्दित इवाभवत्। एवं सुरासुरमनोरमभोगसम्पद्भिः सुस्पष्टमानविभवं तन्नगरं नरेन्द्र पश्य।

Verse 20

सौभाग्यभोगममितं मुनिहोमधेनुः सद्यो विधाय विनिवेदयदाशु तस्मै / ज्ञात्वा ततो मुनिवरो द्विजहोमधेन्वा संपादितं नरपते रुचिरातिथेयम्

मुनिहोमधेनुः सौभाग्यभोगममितं सद्यः संपाद्य तस्मै शीघ्रं विनिवेदयामास। ततः मुनिवरो द्विजहोमधेन्वा नरपते रुचिरमातिथेयं संपादितं ज्ञातवान्।

Verse 21

आहूय कञ्चन तदन्तिक मात्मशिष्यं प्रास्थापयत्सगुणशालिनमाशु राजन् / गत्वा विशामधिपतेस्तरसा समीपं संप्रश्रयं मुनिसुतस्तमिदं बभाषे

तदन्तिके कञ्चनात्मशिष्यं सगुणशालिनमाहूय, राजन्, शीघ्रं प्रास्थापयत्। स मुनिसुतो विशामधिपतेः समीपं तरसा गत्वा संप्रश्रयं कृत्वा तमिदं बभाषे।

Verse 22

आतिथ्यमस्मदुपपादितमाशु राज्ञा संभावनीयमिति नः कुलदेशिकाज्ञा / राजा ततो मुनिवरेण कृताभ्यनुज्ञः संप्राविशत्पुरवरं स्वकृते कृतं तत्

राज्ञा शीघ्रमस्मदुपपादितमातिथ्यं संभावनीयमिति नः कुलदेशिकाज्ञा। ततः मुनिवरेण कृताभ्यनुज्ञो राजा स्वकृते कृतं तत् पुरवरं संप्राविशत्।

Verse 23

सर्वोपभोग्यनिलयं मुनिहोमधेनुसामर्थ्यसूचकमशोषबलैः समेतः / अन्तः प्रविश्य नगरर्द्धिमशेषलोकसंमोहिनीम् भिसमीक्ष्य स राजवर्यः

मुनिहोमधेनुसामर्थ्यसूचकं सर्वोपभोग्यनिलयं, अशोषबलैः समेतः, स राजवर्यः अन्तः प्रविश्य नगरर्द्धिमशेषलोकसंमोहिनीं भिसमीक्ष्य।

Verse 24

प्रीतिप्रसन्नवदनः सबलस्तु दानी धीरो ऽपि विस्मयमवाप भृशं तदानीम् / गच्छन्सुरस्त्रीनयना लियूथपानैकपात्रोचितचारुमूर्त्तिः

प्रीतिप्रसन्नवदनः सबलः स दानी धीरः सन्नपि तदानीं भृशं विस्मयमवाप। गच्छन् सुरस्त्रीनयनालिलूथपानैकपात्रोचितचारुमूर्तिः॥

Verse 25

रेमे स हैहयपतिः पुरराजमार्गे शक्रः कुबेरवसताविव सामरौघः / तं प्रस्थितं राजपथात्समन्तात्पौराङ्गनाश्चन्दनवारिसिक्तैः

रेमे स हैहयपतिः पुरराजमार्गे शक्रः कुबेरवसताविव सामरौघः। तं प्रस्थितं राजपथात् समन्तात् पौराङ्गनाश्चन्दनवारिसिक्तैः॥

Verse 26

प्रसूनलाजाप्रकरैरजस्रमवीपृषन्सौधगताः सुत्दृद्यैः / अभ्यागतार्हणसमुत्सुकपौरकान्ता हस्तारविन्दगलितामललाजवर्षैः

प्रसूनलाजाप्रकरैरजस्रमवीपृषन् सौधगताः सुदृढ्यैः। अभ्यागतार्हणसमुत्सुकपौरकान्ता हस्तारविन्दगलितामललाजवर्षैः॥

Verse 27

कालेयपङ्कसुरभीकृतनन्दनोत्थशुभ्रप्रसूननिकरैरलिवृन्दगीतैः / तत्रत्यपौरवनिताञ्जनरत्नसारमुक्ताभिरप्यनुपदं प्रविकीर्यमामः

कालेयपङ्कसुरभीकृतनन्दनोत्थशुभ्रप्रसूननिकरैरलिवृन्दगीतैः। तत्रत्यपौरवनिताञ्जनरत्नसारमुक्ताभिरप्यनुपदं प्रविकीर्यमाणः॥

Verse 28

व्यभ्राजतावनिपतिर्विशदैः समन्ताच्छीतांशुरश्मिनिकरैरिव मन्दराद्रिः / ब्राह्मीं तपःश्रिय मुदारगणमचिन्त्यां लोकेषु दुर्लभतरां स्पृहणीयशोभाम्

व्यभ्राजतावनिपतिर्विशदैः समन्ताच्छीतांशुरश्मिनिकरैरिव मन्दराद्रिः। ब्राह्मीं तपःश्रिय मुदारगणमचिन्त्यां लोकेषु दुर्लभतरां स्पृहणीयशोभाम्॥

Verse 29

पश्यन्विशामधिपतिः पुरसंपदं तामुच्चैः शशंस मनसा वचसेव राजन् / मेने च हैहयपतिर्भुवि दुर्लभेयं क्षात्री मनोहरतरा महिता हि संपत्

स नगरसमृद्धिं तां पश्यन् विशामधिपतिः राजन् मनसा वचसा च उच्चैः प्रशशंस। हैहयपतिश्च मन्ये—भुवि दुर्लभा एषा महिता, मनोहरतरा क्षात्रसम्पत्।

Verse 30

अस्याः शतांशतुलनामपि नोपगन्तुं विप्रशियः प्रभवतीति सुरार्चितायाः / मध्येपुरं पुरजनोपचितां विभूतिमालोकयन्सह पुरोहितमन्त्रिसार्थैः

अस्याः सुरार्चितायाः विभूतेः शतांशतुलनामपि नोपगन्तुं विप्रश्रियः प्रभवन्तीति। स पुरजनोपचितां मध्येपुरं विभूतिम् आलोकयन् पुरोहितमन्त्रिसार्थैः सह।

Verse 31

गच्छत्स्वपार्श्वचर दर्शितवर्णसौधो लेभे मुदं पुरजनैः परिपूज्यमानः / राजा ततो मुनिवरोपचितां सपर्यामात्मानुरूपमिह सानुचरो लभस्व

स्वपार्श्वचरैः दर्शितवर्णसौधः गच्छन्, पुरजनैः परिपूज्यमानः स मुदं लेभे। ततः राजा मुनिवरोपचितां सपर्याम्—आत्मानुरूपामिह सानुचरो लभस्व।

Verse 32

इत्यश्रमेण नृपतिर्विनिवर्त्तयित्वा स्वार्थं प्राल्पितगृहाभिमुखो जगाम / पौरेः समेत्य विविधार्हणपाणिभिश्च मार्गे मुदा विरचिताजलिभिः समन्तात्

इति आश्रमेण नृपतिं विनिवर्त्य स्वार्थं प्राल्प्य, स गृहाभिमुखो जगाम। पौरा विविधार्हणपाणयः समेत्य, मार्गे मुदा समन्तात् कृताञ्जलयः।

Verse 33

संभावितोभ्यनुपदं जयशब्दघोषैस्तूर्यारवैश्च बधिरीकृतदिग्विभागैः / कक्षान्तराणि नृपतिः शनकैरतीत्य त्रीणि क्रमेण च ससंभ्रमकञ्चुकीनि

अभ्यनुपदं जयशब्दघोषैः तूर्यारवैश्च दिग्विभागा बधिरीकृताः। नृपतिः शनकैः कक्षान्तराणि अतीत्य, क्रमेण त्रीणि ससंभ्रमकञ्चुकीनि।

Verse 34

दूरप्रसारितपृथग्जनसंकुलानि सद्माविवेश सचिवादरदत्तहृस्तः / तत्र प्रदीपदधिदर्पणगन्धपुष्पदूर्वाक्षतादिभिरलं पुरकामिनीभिः

दूरप्रसारितपृथग्जनसंकुलानि सद्मानि सचिवादरदत्तहृष्टः प्रविवेश। तत्र पुरकामिनीभिः प्रदीप-दधि-दर्पण-गन्ध-पुष्प-दूर्वा-अक्षतादिभिरलङ्कृतं सत्कारं चकार।

Verse 35

निर्याय राजभवनान्तरतः सलीलमानन्दितो नरपतिर्बहुमान पूर्वकम् / ताभिः समाभिविनिवेशितमाशु नानारत्नप्रवेकरुचिजालविराजमानम्

राजभवनान्तरतः सलीलम् निर्याय नरपतिरानन्दितो बहुमानपूर्वकम्। ताभिः समाभिः शीघ्रं निवेशितो नानारत्नप्रवेकरुचिजालैर्विराजमानः।

Verse 36

सूक्ष्मोत्तरच्छदमुदारयशा मनोज्ञमध्या रुरोह कनकोत्तरविष्टरं तम् / तस्मिन्गृहे नृप तदीयपुरन्ध्रिवर्गः स्वासीनमाशु नृपतिर्विविधार्हणाभिः

स सूक्ष्मोत्तरच्छदमुदारयशाः मनोज्ञमध्यः कनक-उत्तरविष्टरं तम् आरुरोह। तस्मिन् गृहे नृपतिः स्वासीनः सन् तदीयपुरन्ध्रिवर्गेण विविधार्हणाभिः शीघ्रं पूजितः।

Verse 37

वाद्यादिभिस्तदनुभूषणगन्धपुष्पवस्त्राद्यलङ्कृतिभिरग्र्यमुदं ततान / तस्मिन्नशेषदिवसोचितकर्म सर्वं निर्वर्त्य हैहयपतिः स्वमतानुसारम्

वाद्यादिभिः, तदनुभूषण-गन्ध-पुष्प-वस्त्राद्यलङ्कृतिभिः, अग्र्यमुदं ततान। तस्मिन् हैहयपतिः स्वमतानुसारम् अशेषदिवसोचितकर्म सर्वं निर्वर्त्य।

Verse 38

नाना विधालयननर्मविचित्रकेलीसंप्रेक्षितैर्दिनमशेषमलं निनाय / कृत्वा दिनान्तसमयोचितकर्म चैव राजा स्वमन्त्रिसचिवानुगतः समन्तात्

नानाविधालयन-नर्म-विचित्र-केली-सम्प्रेक्षितैः दिनम् अशेषम् अलं निनाय। कृत्वा दिनान्तसमयोचितकर्म चैव राजा स्वमन्त्रि-सचिवानुगतः समन्तात्।

Verse 39

आसन्नभृत्यकरसंस्थितदीपकौधसंशान्तसंतमसमाशु सदः प्रपेदे / तत्रासने समुपविश्य पुरोधमन्त्रिसामन्तनायकशतैः समुपास्यमानः

आसन्नभृत्यकरसंस्थितदीपकौधैः शान्ततमाः क्षणमेव निवर्त्य स शीघ्रं सभां प्रपेदे। तत्रासने समुपविश्य पुरोधमन्त्रिसामन्तनायकशतैः समुपास्यमानो बभूव॥

Verse 40

अन्वास्त राजसमितौ विविधैर्विनोदैर्हृष्टः सुरेद्र इव देवगणैरुपेतः / ततश्चिरं विविधवाद्यविनोदनृत्तप्रेक्षाप्रवृत्तहसनादिकथाप्रसंगः

राजसमितौ स हृष्टो विविधैर्विनोदैरन्वास्त, सुरेन्द्र इव देवगणैरुपेतः। ततश्चिरं विविधवाद्यविनोदनृत्तप्रेक्षाप्रवृत्तहसनादिकथाप्रसङ्गोऽभूत्॥

Verse 41

आसांचकार गणिकाजन्नर्महासक्रीडाविलासपरितोषितचित्तवृत्तिः / इत्थं विशामधिपतिर्भृशमानिशार्द्धं नानाविहारविभवानुभवैरनेकैः

गणिकाजनैर्नर्महासक्रीडाविलासैः परितोषितचित्तवृत्तिरासां चकार। इत्थं विशामधिपतिर्भृशमानिशार्द्धं नानाविहारविभवानुभवैरनेकैः॥

Verse 42

स्थित्वानुगान्नरपतीनपि तन्निवासं प्रस्थाप्य वासभवनं स्वयमप्ययासीत् / तद्राजसैन्यमखिलं निजवीर्यशौर्यसंपत्प्रभावमहिमानुगुणं गृहेषु

अनुगान्नरपतीनपि तन्निवासं स्थित्वा प्रस्थाप्य, वासभवनं स्वयमप्ययासीत्। तद्राजसैन्यमखिलं निजवीर्यशौर्यसंपत्प्रभावमहिमानुगुणं गृहेषु॥

Verse 43

आत्मानुरुपविभवेषु महार्हवस्त्रस्रग्भूषणादिभिरलं मुदितं बभूव / सैन्यानि तानि नृपतेर्विविधान्नपानसद्भक्ष्यभोज्यमधुमांसपयोघृताद्यैः

आत्मानुरूपविभवेषु महार्हवस्त्रस्रग्भूषणादिभिरलं मुदितं बभूव। सैन्यानि तानि नृपतेर्विविधान्नपानसद्भक्ष्यभोज्यमधुमांसपयोघृताद्यैः॥

Verse 44

तृप्तान्यवात्सुरखिलानि सुखोपभौगैस्तस्यां नरेद्रपुरि देवगणा दिवीव / एवं तदा नरपतेरनुयायिनस्ते नानाविधोचितसुखानुभवप्रतीताः

तस्यां नरेन्द्रपुर्यां दिवीव देवगणाः सुखोपभोगैः सर्वेऽखिलाः तृप्तान्यवात्सुः। एवं तदा नरपतेरनुयायिनस्ते नानाविधोचितसुखानुभवेन प्रतीताः।

Verse 45

अन्योन्यमूचुरिति गेहधनादिभिर्वा किं साध्यते वयमिहैव वसाम सर्वे / राजापि शार्वरविधानमथो विधाय निर्वर्त्य वासभवने शयनीयमग्र्यम् / अध्यास्य रत्ननिकरैरति शैभि भद्रं निद्रामसेवत नरेद्र चिरं प्रतीतः

अन्योन्यमूचुः—गेहधनादिभिर्वा किं साध्यते? वयमिहैव सर्वे वसाम। राजा अपि शार्वरविधानं विधाय, वासभवने शयनीयमग्र्यं निर्वर्त्य, रत्ननिकरैरतिशोभि भद्रमध्यास्य, चिरं प्रतीतः निद्रामसेवत।