Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 10
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
संख्यातिगाभिरनिशं गृहकृत्यकर्मव्यग्रात्मकाभिरपि तत्परिचारिकाभिः / पुंभिश्च तद्गुणगणोचितरूपशोभैरुद्भासितैर्गृहचरैः परितः परीतम्
Transliteration
saṃkhyātigābhiraniśaṃ gṛhakṛtyakarmavyagrātmakābhirapi tatparicārikābhiḥ / puṃbhiśca tadguṇagaṇocitarūpaśobhairudbhāsitairgṛhacaraiḥ paritaḥ parītam
Translation
संख्यातिगाभिः अनिशं गृहकृत्यकर्मव्यग्रात्मकाभिः अपि तत्परिचारिकाभिः, तथा तद्गुणगणोचितरूपशोभैः उद्भासितैः गृहचरैः पुंभिः च परितः परीतम्।
Word by Word
संख्यातिगाभिःby women exceeding number (countless)
संख्यातिगाभिः:
करण (Instrument)
TypeAdjective
Rootसंख्या-अतिग (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; qualifying (स्त्रीभिः understood)
अनिशम्constantly
अनिशम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootअनिशम् (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)
गृह-कृत्य-कर्म-व्यग्र-आत्मिकाभिःby those whose nature is busy with household duties
गृह-कृत्य-कर्म-व्यग्र-आत्मिकाभिः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootगृह + कृत्य + कर्म + व्यग्र + आत्मिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; qualifying परिचारिकाभिः/स्त्रीभिः
अपिalso/even
अपि:
सम्बन्धसूचक (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपवादार्थक निपात (particle: also/even)
तत्-परिचारिकाभिःby his attendants/maids
तत्-परिचारिकाभिः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootतत् + परिचारिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘तत्’ = his/that; Instrumental plural
पुंभिःby men
पुंभिः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootपुम्स् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; Instrumental plural
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
तद्-गुण-गण-उचित-रूप-शोभैःwith beauty of form befitting his multitude of virtues
तद्-गुण-गण-उचित-रूप-शोभैः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतद् + गुण + गण + उचित + रूप + शोभा (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (शोभा-शोभैः? here as ‘शोभैः’ masc/neut instr pl), तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; qualifying पुंभिः
उद्भासितैःmade splendid/illuminated
उद्भासितैः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootउद्-भास् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त; qualifying गृहचरैः
गृहचरैःby household servants/retainers
गृहचरैः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootगृहचर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘house-attendants’; Instrumental plural
परितःall around
परितः:
देशाधिकरण (Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootपरितः (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb: around)
परीतम्surrounded
परीतम्:
कर्मणि-भाव (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootपरि-इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; agrees with implied ‘गृहम्/भवनम्’