Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 38
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
नाना विधालयननर्मविचित्रकेलीसंप्रेक्षितैर्दिनमशेषमलं निनाय / कृत्वा दिनान्तसमयोचितकर्म चैव राजा स्वमन्त्रिसचिवानुगतः समन्तात्
Transliteration
nānā vidhālayananarmavicitrakelīsaṃprekṣitairdinamaśeṣamalaṃ nināya / kṛtvā dināntasamayocitakarma caiva rājā svamantrisacivānugataḥ samantāt
Translation
नानाविधालयन-नर्म-विचित्र-केली-सम्प्रेक्षितैः दिनम् अशेषम् अलं निनाय। कृत्वा दिनान्तसमयोचितकर्म चैव राजा स्वमन्त्रि-सचिवानुगतः समन्तात्।
Word by Word
nānāvarious
nānā:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootnānā (अव्यय)
Formअव्यय—प्रकारवाचक (adverb: ‘variously, many kinds of’)
vidhā-ālaya-narma-vicitra-kelī-saṃprekṣitaiḥby observing various abodes, amusements, and wondrous sports
vidhā-ālaya-narma-vicitra-kelī-saṃprekṣitaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootvidhā (प्रातिपदिक) + ālaya (प्रातिपदिक) + narma (प्रातिपदिक) + vicitra (प्रातिपदिक) + kelī (प्रातिपदिक) + saṃprekṣita (कृदन्त, √īkṣ/ईक्ष् with sam+pra; past passive participle)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; करणभावे—‘by/with (things) seen/observed’
dinamthe day
dinam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdina (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
aśeṣamentire
aśeṣam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootaśeṣa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण—‘dinam’
alamfully
alam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootalam (अव्यय)
Formअव्यय—पर्याप्त्यर्थक/समर्थ्यर्थक (particle: ‘fully, sufficiently’)
nināyaspent, led (the day)
nināya:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√nī (धातु)
Formलिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd/प्रथम), एकवचन; परस्मैपद
kṛtvāhaving performed
kṛtvā:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√kṛ (धातु); क्त्वान्त (absolutive)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त—पूर्वकालिक क्रिया (having done)
dina-anta-samaya-ucita-karmathe duty appropriate to the time of day’s end
dina-anta-samaya-ucita-karma:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdina (प्रातिपदिक) + anta (प्रातिपदिक) + samaya (प्रातिपदिक) + ucita (कृदन्त) + karma (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्मपद—‘kṛtvā’ इत्यस्य
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय—समुच्चय (conjunction)
evaindeed
eva:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय—निश्चय/अवधारण (emphatic particle)
rājāthe king
rājā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootrājan (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
sva-mantri-saciva-anugataḥfollowed by his ministers and attendants
sva-mantri-saciva-anugataḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootsva (प्रातिपदिक) + mantrin (प्रातिपदिक) + saciva (प्रातिपदिक) + anugata (कृदन्त, √gam/गम् with anu-; past participle)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण—‘rājā’
samantāton all sides
samantāt:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsamantāt (अव्यय)
Formअव्यय—देशवाचक (adverb: ‘on all sides, everywhere’)