Adhyaya 2
Nārada’s Arrival, the Nine Yogendras, and the Foundations of Bhāgavata-dharma
एकादशस्कन्धस्य भक्तिविज्ञानप्रधानप्रसङ्गे शुकदेवः द्वारकायां नारदस्य निवासं वसुदेवदर्शनं च वर्णयति। वसुदेवो मुकुन्दप्रीतिकरं भयहरं च धर्मं पृच्छति; नारदः प्रतिपादयति यत् जीवस्य नित्यधर्मो भगवद्भक्तिः। ततः स प्राचीनं दृष्टान्तं कथयति—विदेहराजो निमिः ऋषभदेवस्य नवपुत्रान् योगेन्द्रान् पप्रच्छ। ऋषभवंशे भरतस्य वैराग्यं, पुत्राणां राजत्व-ब्राह्मण्य-परिव्राजकविभागं च निरूप्य, यज्ञे निमेः समीपे योगेन्द्रागमनं, भगवत्समानपूजनं च वर्ण्यते। निमिः परमश्रेयः भक्तिमार्गं च पृच्छति; कविः आह—मायया भगवतो विमुखत्वात् भयम्, गुरुपदेशेन निष्कलुषभक्त्या, सर्वकर्मनारायणार्पणेन, मनोनिग्रहेण, नामकीर्तननिरन्तर्येण च अभयत्वं प्रेमोदयश्च। हवीरः वैष्णवभेदान्—उत्तम-मध्यम-प्राकृतान्—आरभ्य निरूपयति, येन पराध्याये भक्तलक्षणाचारविस्तारः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कुरूद्वह, गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कृष्णोपासनलालसः नारदो मुनिरभीक्ष्णं किञ्चित्कालं न्यवसत्।
Verse 2
को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥
राजन्, इन्द्रियवान् कः नु मुकुन्दचरणाम्बुजं न भजेत्? सर्वतो मृत्युरिह पदे पदे; तच्चरणं तु अमरोत्तमैः अप्युपास्यम्।
Verse 3
तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
तदा कदाचिद् देवर्षिर्नारदो वसुदेवगृहमागमत्। तं स सम्यगर्चयित्वा सुखमासीनमभिवाद्य वसुदेव इदं जगाद॥
Verse 4
श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥
श्रीवसुदेव उवाच—भगवन्, भवतो यात्रा सर्वदेहिनां स्वस्तये; कृपणानां च, उत्तमश्लोकवर्त्मनामिव पित्रोः स्नेहवत्॥
Verse 5
भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥
भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च भवति; त्वादृशां तु साधूनामच्युतात्मनाम्, सर्वेषां सुखायैव॥
Verse 6
भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥
ये यथा देवान् भजन्ति, देवा अपि तथैव तान् प्रतिददति। देवा: कर्मसचिवा: छायेव; साधवस्तु दीनवत्सला:॥
Verse 7
ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥
ब्रह्मन्, तथापि पृच्छामो तव भागवतधर्मान्; यान् श्रुत्वा मर्त्यः श्रद्धया सर्वतोभयात् मुच्यते॥
Verse 8
अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥
अहं पूर्वजन्मनि भुवि प्रजार्थं मुक्तिदं परमं देवं अनन्तं किलोपासितवान्; किन्तु मोक्षाय नापूजयम्, देवमायया मोहितोऽभवम्॥
Verse 9
यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥
यथा भवद्भिर्विश्वतोभयात् विचित्रव्यसनात् च भवसागरात् वयं ह्यञ्जसैव मुच्येम, तथा नः स्पष्टं शाधि, सुव्रत॥
Verse 10
श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, एवं धीमता वसुदेवेन कृतप्रश्नो देवर्षिर्नारदः प्रीतः; हरेर्गुणैः संस्मारितः स तं प्रत्युवाच॥
Verse 11
श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥
श्रीनारद उवाच—सात्वतर्षभ, भवता सम्यगेतद् व्यवसितम्; यत् त्वं भागवतान् विश्वभावनान् धर्मान् पृच्छसि॥
Verse 12
श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥
श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः; सद्धर्मोऽयं सद्यः पुनाति—देव, विश्वद्रुहोऽपि हि॥
Verse 13
त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥
अद्य त्वया मम भगवान् परमकल्याणो नारायणो देवः स्मारितः। यस्य पुण्यश्रवणकीर्तनात् जनाः सर्वथा पावनाः भवन्ति॥
Verse 14
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥
अत्रापि भगवद्भक्तिं व्याख्यातुं मुनयः पुरातनमितिहासमुदाहरन्ति—विदेहस्य महात्मनः आर्षभाणां च संवादम्॥
Verse 15
प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥
स्वायम्भुवस्य मनोः प्रियव्रतो नाम सुतोऽभवत्। तस्य पुत्रेष्वग्नीध्रः, ततो नाभिः, तस्य सुतो ऋषभः स्मृतः॥
Verse 16
तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥
ऋषभं वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया अवतीर्णमाहुः। तस्य ब्रह्मपारगं सुतशतं बभूव॥
Verse 17
तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भुतम् ॥ १७ ॥
तेषां भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः। तन्नाम्ना भारतं वर्षं विख्यातमद्भुतं जगति॥
Verse 18
स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥
स भुक्तभोगान् त्यक्त्वेमां संसारमिति निश्चय्य, तरुणीं भार्यां कुटुम्बं च विहाय, तीव्रतपसा हरिमुपासीत; त्रिभिर्जन्मभिः स भगवतः पदवीं लेभे।
Verse 19
तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥
तेषां नव जनाः अस्य भारतवर्षस्य नवद्वीपानां पतयः समन्ततः अभवन्; एकाशीतिर्द्विजातयः कर्मतन्त्रस्य प्रणेतारो वेदमार्गं प्रवर्तयामासुः।
Verse 20
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः, श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदाः। कविर्हविरन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः, आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः।
Verse 21
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः, श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदाः। कविर्हविरन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः, आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः।
Verse 22
त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥
ते एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम्, आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम्।
Verse 23
अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥
नव योगेन्द्रा मुक्तात्मानः अव्याहतेष्टगतयः; सुरसिद्धसाध्यगन्धर्वयक्षमनुष्यकिन्नरनागलोकान् तथा मुनिचारणभूतनाथविद्याधरद्विजगवां भुवनानि यथाकामं विचरन्ति।
Verse 24
त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यदृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥
ते कदाचित् यदृच्छया अजनाभे महात्मनः निमेः सत्रं ऋषिभिः वितायमानम् उपजग्मुः।
Verse 25
तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥
तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप, यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एव उपतस्थिरे।
Verse 26
विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥
विदेहः तान् अभिप्रेत्य नारायणपरायणान्, प्रीतः आगतं शुभं मत्वा आसनस्थान् यथार्हतः दत्त्वा सम्यक् सम्पूजयाम् चक्रे।
Verse 27
तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥
तान् नव ब्रह्मपुत्रोपमानान् स्वरुचा रोचमानान् दृष्ट्वा, परमप्रीतः नृपः प्रश्रयावनतः पप्रच्छ।
Verse 28
श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥
श्रीविदेह उवाच—मन्ये यूयं मधुद्विषः साक्षाद् भगवतः पार्षदाः। विष्णोः शुद्धभक्ताः स्वार्थं न, लोकानां पावनाय जगति विचरन्ति॥
Verse 29
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः। तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम्॥
Verse 30
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः। संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम्॥
Verse 31
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम्। यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः॥
Verse 32
श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥
श्रीनारद उवाच—एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः। प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम्॥
Verse 33
श्रीकविरुवाच मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥
श्रीकविरुवाच—अहं मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम्। उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः॥
Verse 34
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥
भगवता प्रोक्ता ये वै उपायाः आत्मलब्धये। अञ्जः पुंसामविदुषां विद्धि तान् भागवतान् ध्रुवम्॥
Verse 35
यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥
एतान् उपायानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित्। धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह॥
Verse 36
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात्। करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत्॥
Verse 37
भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥
भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्याद् ईशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः। तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा॥
Verse 38
अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥
अविद्यमानोऽपि द्वैतभावो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथवत् अवभाति। कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यात्; ततः अभयं स्यात्॥
Verse 39
शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥
रथाङ्गपाणेर्जन्मानि कर्माणि च लोके यानि सुभद्राणि शृण्वन्, तदर्थकानि नामानि गायन्, असङ्गो विलज्जो विचरेत्॥
Verse 40
एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥
एवंव्रतः स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः। हसत्यथो रोदिति रौति गायत्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्यः॥
Verse 41
खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरं यत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥
खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन्। सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं यत्किंच भूतं प्रणमेदनन्यः॥
Verse 42
भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्नत: स्यु- स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥
भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिरन्यत्र चैष त्रिक एककालः। प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युस्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम्॥
Verse 43
इत्यच्युताङ्घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥
हे राजन्, अच्युतस्य पदाम्बुजयोः सततमनुवृत्त्या भजनं कुर्वतः भक्तेः अविचलता, वैराग्यं, भगवत्प्रबोधश्च जायन्ते; एवं स भागवतो जनः साक्षात् परां शान्तिमवाप्नोति।
Verse 44
श्रीराजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥
श्रीराजोवाच—अथ भागवतं ब्रूत, यद्धर्मो यादृशो नृणाम्; यथा चरति यद् ब्रूते, यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः।
Verse 45
श्रीहविरुवाच सर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥
श्रीहविरुवाच—सर्वभूतेषु यः पश्येद् आत्मनः भगवद्भावम्; भूतानि च भगवत्यात्मनि पश्यति—एष भागवतोत्तमः।
Verse 46
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च। प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः॥
Verse 47
अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥
अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते। न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः॥
Verse 48
गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥
इन्द्रियैः विषयान् गृहीत्वापि यो न द्वेष्टि न हृष्यति। विष्णोर्मायामिदं सर्वं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः॥
Verse 49
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान: स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भ्यतर्षकृच्छ्रैः। संसारधर्मैरविमुह्यमानः स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः॥
Verse 50
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः। वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः॥
Verse 51
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः। सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः॥
Verse 52
न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥
न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा। सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः॥
Verse 53
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्लवनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥
त्रिभुवनस्य विभवहेतवेऽपि येषां स्मृतिरकुण्ठा, ब्रह्मरुद्रादिभिरजितात्मसुरैर्विमृग्या; यो भगवत्पदारविन्दात् लवनिमिषार्धमपि न चलति, स वैष्णवानामग्र्यः।
Verse 54
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखानखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे हृदि, कथं पुनः स उपसीदतां तापः प्रभवति? उदिते चन्द्रेऽर्कताप इव न।
Verse 55
विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्घ्रिपद्म: स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥
यस्य हृदयं हरिरवशाभिहितोऽपि साक्षादघौघनाशो न विसृजति; प्रणयरसनया धृताङ्घ्रिपद्मः स भागवतप्रधान इति कथ्यते।
Frequently Asked Questions
Because conditioned life is threatened by death at every step, and only service to Mukunda—worshiped even by liberated souls—removes existential fear. Vasudeva’s question models bhakti as the highest prayojana: to learn the Lord-pleasing dharma that grants abhaya and release from saṁsāra.
They are Kavi, Havir, Antarīkṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana—renounced sons of Ṛṣabhadeva. Their importance is that they function as authoritative transmitters of realized bhakti-jñāna, teaching Nimi the essence of bhāgavata-dharma and the marks of devotees.
Fear arises when the jīva misidentifies with the body and perceives a world separate from Kṛṣṇa due to absorption in the Lord’s external potency (māyā). Turning away from the Lord causes forgetfulness of one’s servant-identity; thus the remedy is unflinching devotion under guru guidance and disciplined mind-control that restores Kṛṣṇa-centered vision.
Bhāgavata-dharma is devotional service prescribed by the Supreme Lord Himself—accessible even to the ignorant—centered on offering all actions to Nārāyaṇa and practicing śravaṇa-kīrtana. It is called the Lord’s process because it is divinely authorized and unfailing: one who adopts it does not stumble spiritually, even amid worldly complexity.
Havir outlines: (1) uttama-bhakta, who sees Kṛṣṇa within everything and everything within Kṛṣṇa; (2) madhyama-adhikārī, who loves the Lord, befriends devotees, shows mercy to the innocent, and avoids the envious; and (3) prākṛta-bhakta, who worships the Deity but lacks proper behavior toward devotees and others.