Adhyaya 2
The Lord in the Heart and the Discipline of Yoga-Bhakti
स्कन्धस्य श्रवण-मनोनिवेश-प्रधानोपदेशानन्तरं शुकदेवः परीक्षितं प्रति वदति—सृष्टेः प्राक् ब्रह्मा विराट्-रूपं ध्यायन् भगवन्तं तोषयित्वा चेतनां प्राप; अतः सृष्टिः भक्त्या सम्बध्यते, न केवलं जड-कारणैः। स्वर्गलोभं जनयद् वेदशब्दजालं स निन्दति, अल्पोपजीवनं, वैराग्यं, धनिक-स्तुत्यत्यागं, भगवत्प्रतिपत्तिं च उपदिशति। हृदि स्थितं परमात्मानं चतुर्भुजं दिव्याभरण-युक्तं निरूप्य, पादपद्मात् आरभ्य स्मितमुखपर्यन्तं क्रमशो ध्यानविधिं दर्शयति, येन बुद्धिः शुद्ध्यति। ततः मरणकाले प्राणनिग्रहः, मनो-जीवयोः परमात्मनि लयः, निष्काम-भक्तियोगिनां सिद्ध्यादि-लोकार्थिनां च भेदः कथ्यते। सुषुम्णा-वैश्वानर-शिशुमार-मार्गैः महर्लोक-सत्यलोक-पर्यन्तं गतिपथाः वर्ण्यन्ते। अन्ते ब्रह्मणो वेदविचारेण श्रीकृष्णे परमानुराग एव परमो धर्म इति सिद्ध्यति; नित्यश्रवण-स्मरणाभ्यां भगवद्धाम-प्राप्तिः, अग्रिमसृष्टिकथानां कृष्णकेन्द्रित-भागवततत्त्वस्य च भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघदृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं पुरा आत्मयोनि: ब्रह्मा विराट्-धारणया तुष्टात् प्रभोः नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य। ततः अमोघदृष्टिः प्राग्वत् व्यवसायबुद्ध्या सृष्टिं पुनः अससर्ज, यथाप्ययात्॥
Verse 2
शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥
शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्थाः—धीरैः अपार्थैः नामभिः ध्यायति। स तत्र परिभ्रमन् अर्थान् न विन्दते, मायामये वासनया शयानः॥
Verse 3
अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥
अतः कविः नामसु यावदर्थः स्यात्, अप्रमत्तः व्यवसायबुद्धिः। सिद्धे अन्यथार्थे न यतेत तत्र; परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः॥
Verse 4
सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥
सत्यां क्षितौ शयने सति किमुपबर्हणशय्याभिः? स्वबाहुसिद्धे शिरःस्थाने किमुपबर्हणैः? सत्यञ्जलौ पात्रे सति किं बहुधान्नपात्र्याः? दिग्वल्कलादौ आवरणे सति किं दुकूलैः?
Verse 5
चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥
पथि चीराणि न सन्ति किम्? परोपकारिणो वृक्षाः किं न भिक्षां दिशन्ति? सरितोऽपि किं न जलं प्रयच्छन्ति, नूनं न शुष्यन्ति? गुहाः किं रुद्धाः? अथवा अजितो भगवान् शरणागतान् नावति किम्? तर्हि कवयो धनदुर्मदान्धान् किमर्थं भजन्ति?
Verse 6
एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥
एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्धे हृदि स्थितं परमात्मानं प्रियार्थं भगवानन्तं भजेत। स एव नियतार्थः, यत्र भजनेन संसारहेतोरुपरमो भवति।
Verse 7
कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥
तां परमानुचिन्तां कस्त्वनादृत्य पशूनिवासतीं नाममात्रां कुर्यात्? जनं वैतरण्यां पतितं पश्यन्, स्वकर्मजपरितापान् जुषाणं—एवं केवलं स्थूलभौतिक एव।
Verse 8
केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥
केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तं धारणया स्मरन्ति—चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्खगदाधरम्।
Verse 9
प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥
तस्य प्रसन्नवदनं नलिनायतलोचनं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससं च। लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम्॥
Verse 10
उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥
उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरैः स्थापितपादपल्लवम्। श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धरं अम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम्॥
Verse 11
विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥
मेखलयाङ्गुलीयकैर्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः विभूषितम्। स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैर्विरोचमानाननहासपेशलम्॥
Verse 12
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम्। ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते॥
Verse 13
एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥
एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृतः। जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा॥
Verse 14
यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥
यावत् परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भगवति भक्तियोगो न जायते, तावत् क्रियावसाने प्रयतः पुरुषस्य स्थूलं विश्वरूपं स्मरेत्।
Verse 15
स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥
यदा यतिः इमं मर्त्यलोकं जिहासुः स्थिरं सुखं च आसनमास्थितः, काले देशे च मनो न सज्जयेत्; जितासुः मनसा प्राणान् नियच्छेत्।
Verse 16
मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥
ततः योगी स्वबुद्ध्या अमलया मनः क्षेत्रज्ञे नियम्य, क्षेत्रज्ञं च तमात्मनि निनयेत्; धीरो लब्धोपशान्तिः आत्मानम् आत्मन्यवरुध्य कृत्यात् विरमेत्।
Verse 17
न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥
यत्र लब्धोपशान्तौ न कालः परः प्रभुः, यः अनिमिषान् देवानपि नियच्छति; न च सत्त्वं न रजः न तमः, न विकारः, न महान्, न प्रधानम्।
Verse 18
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥
परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति, यत् ‘नेति नेति’ इति अतदुत्सिसृक्षवः; दौरात्म्यं विसृज्य अनन्यसौहृदाः, हृदोपगुह्य अर्हपदं पदे पदे पूजयन्ति।
Verse 19
इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥
एवं मुनिः परमे व्यवस्थितो विज्ञानदृग् वीर्यसुरन्धिताशयः। स्वपार्ष्णिना गुदं पीडयित्वा ततोऽनिलं षट्सु स्थानेषु क्रमशो नयेत्, जितक्लमः॥
Verse 20
नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥
नाभिस्थितं प्राणमनिलं हृदि समारोप्य, तस्मादुदानगत्या उरसि नयेत् मुनिः। ततः धिया अनुसन्धाय मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत्॥
Verse 21
तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥
ततः भ्रुवोरन्तरं प्राणमनिलं उन्नयेत्, निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्षः। मुहूर्तार्धं अकुण्ठदृष्टिः स्थित्वा, मूर्ध्नि छिद्रं निर्भिद्य परं गतः विसृजेत्॥
Verse 22
यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥
यदि तु प्रयास्यन्, नृप, पारमेष्ठ्यं वा वैहायसानां विहारं वा, अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये वा इच्छेत्, तर्हि मनसेन्द्रियैः सहैव गच्छेत्॥
Verse 23
योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥
योगेश्वराणां गतिमाहुरन्तर्बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम्। न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम्॥
Verse 24
वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥
हे नृप, यदा योगी सुषुम्णया शोचिषा ब्रह्मपथेन क्षीरसागरमतिक्रम्य ब्रह्मलोकं प्रति याति, तदा स प्रथमं वैश्वानरं वह्निदेवस्य लोकं गत्वा सर्वकल्मषैर्विधूतः, ततः परं हरेः सन्निधये शैशुमारचक्रं प्रति प्रयाति।
Verse 25
तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥
एतत् शैशुमारं सर्वविश्वपरिवर्तनस्य नाभिरुच्यते, विष्णोर्गर्भोदकशायिनो नाभिरिति च। योगी तु एक एव तदतिक्रम्य विरजेनात्मना ब्रह्मविदां नमस्कृतं महर्लोकमुपैति, यत्र भृग्वादयः शुद्धा मुनयः कल्पायुषो रमन्ते।
Verse 26
अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥
अथ अनन्तस्य मुखानलेन विश्वं दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य, सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं निर्याति; यत् पारमेष्ठ्यं सत्यम्, तद् द्वैपरार्ध्यायुषः स्थानम्।
Verse 27
न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥
तत्र सत्यलोके न शोको न जरा न मृत्युर्न, न च काचिदार्तिर्नोद्वेगः। केवलं चित्ततः कदाचित् कृपया तदविदां प्रति, ये भक्तियोगविधिमजानन्तो भौतिके लोके दुरन्तदुःखप्रभवेषु पतन्ति, करुणाभावो जायते।
Verse 28
ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥
ततः सत्यलोकं प्राप्य भक्तो निर्भयः सूक्ष्मदेहेन स्थूलदेहसदृशं स्वात्मलिङ्गं विशेषेण प्रतिपद्य, क्रमशः पृथिव्यात्मना आपोमूर्तिं, ततोऽनलमूर्तिं, ततः ज्योतिर्मयीं, ततः वायुमुपेत्य, काले वाय्वात्मना बृहदाकाशरूपं खं प्राप्नोति।
Verse 29
घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्टया श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥
घ्राणेन गन्धं रसनेन रसं च, दृष्ट्या रूपं, त्वचा स्पर्शं, श्रोत्रेण नभोगुणध्वनिं च; प्राणेन चाकूतिं योगी उपैति, इन्द्रियविषयान् अतिक्रम्य।
Verse 30
स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥
स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यं संसाद्य; तेन सह गत्या याति, विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधं प्राप्नोति।
Verse 31
तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥
तेनात्मनात्मानमुपैति शान्तम्, आनन्दमानन्दमयोऽवसाने। एतां गतिं भागवतीं गतो यः, स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग॥
Verse 32
एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥
एते सृती ते नृप वेदगीते, त्वयाभिपृष्टे च सनातने च। ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट, आराधितो भगवान् वासुदेवः॥
Verse 33
न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥
न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह। वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत्॥
Verse 34
भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥
भगवान् ब्रह्मा मनीषया त्रिरन्वीक्ष्य वेदान् सम्यगालोच्य च निश्चयमकरोत्—श्रीकृष्णे परमपुरुषे या रतिः सा एव धर्मस्य परमा सिद्धिः।
Verse 35
भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥
हरिर्भगवान् सर्वभूतेषु स्वात्मना सह लक्षितः; स च दृश्यैर्बुद्ध्यादिलक्षणैरनुमापकैः द्रष्टा ज्ञेयश्च।
Verse 36
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥
तस्मात् राजन् सर्वात्मना हरिः सर्वत्र सर्वदा श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम्।
Verse 37
पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥
ये सतां प्रियस्य भगवतः कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतं पिबन्ति, ते विषयविदूषिताशयं पुनन्ति, तच्चरणसरोरुहान्तिकं व्रजन्ति।
Frequently Asked Questions
Because the chapter distinguishes śreyaḥ (ultimate good) from preyaḥ (temporary pleasure). Heaven-oriented aims keep the jīva within karma’s cycle, whereas the Bhāgavatam’s Vedic conclusion is devotion to Bhagavān; thus, misdirected Vedic engagement becomes “hard labor for nothing” when it does not awaken service to the Lord.
By aṅga-dhyāna: begin at the lotus feet and move upward—feet, calves, thighs, torso, ornaments, and finally the smiling face—fixing the mind sequentially. This graduated concentration purifies intelligence and stabilizes remembrance, making meditation devotional rather than merely technical.
This refers to Paramātmā, the localized expansion of the Supreme Lord situated in the heart, described with four hands and divine symbols. The chapter treats this as a valid object of meditation, yet it culminates in the higher conclusion that direct devotional service and attraction to Śrī Kṛṣṇa is the most auspicious and complete realization.
Śiśumāra is presented as the cosmic pivot (identified as the navel of Garbhodakaśāyī Viṣṇu) around which the universe turns. The yogī’s journey beyond it symbolizes transcending lower cosmic conditioning and aligning consciousness with Lord Hari, moving toward purified realms and ultimately toward spiritual perfection.
A bhakti-yogī aims for freedom from material desire and return to the Supreme, therefore transcending the need for planetary promotion or powers. A siddhi-seeking yogī retains subtle material desire, so he must carry a materially molded mind and senses, remaining within the graded cosmos rather than attaining final, desireless perfection.