Adhyaya 46
Uddhava Sent to Vraja: Consolation to Nanda-Yaśodā and the Gopīs’ Separation
मथुरायां द्वारकायां च कृतकार्ये श्रीकृष्णे कथाऽथ व्रजं प्रत्यावर्तते, तस्य विरहस्य अन्तःशोकं प्रकाशयितुम्। स बुद्धिमतां श्रेष्ठं प्रियं च सखायम् उद्धवं नन्दगोकुलं प्रेषयति—पितरौ प्रीणयितुं, गोपीभ्यश्च सन्देशं दातुं, याः तस्य पुनरागमनप्रतिज्ञया एव प्राणान् धारयन्ति। उद्धवः सायाह्ने आगत्य गोकुलस्य पवित्रसौगन्ध्यं—गावः, वेणुनादः, पूजाः, वनसरांसि—भक्तेः जीवितवेदिमिव वर्ण्यते। नन्देन सत्कृतः स नन्दस्य व्याकुलप्रश्नान् शृणोति—किं कृष्णोऽस्मान् स्मरति, वृन्दावनं गोवर्धनं गावश्च; कदा पुनरागमिष्यति; कथं विपद्भ्यः रक्षां कृतवान्; तस्य लीलाः कथं मनांसि हरन्ति। यशोदायाः वात्सल्यं देहतोऽपि प्रवहति। उद्धवः सिद्धान्तं प्रतिपादयति—कृष्णबलरामौ आद्यौ परब्रह्म, गुणजन्मातीतौ, लीलार्थं रक्षणार्थं च प्रकटितौ; समदर्शिनौ सन्तौ सर्वात्मानौ, शीघ्रं चागमिष्यतः। प्रभाते स्त्रियो नवनीतं मथन्त्यः गीतैः कृष्णभक्तिं प्रकटयन्ति; ग्रामजनाः उद्धवरथं दृष्ट्वा अक्रूरस्य पुनरागमनमिव मन्यन्ते, गोपीभिः दूतसंवादस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयित: सखा । शिष्यो बृहस्पते: साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तम: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा, साक्षाद् बृहस्पतेः शिष्यः, उद्धवो बुद्धिसत्तमः।
Verse 2
तमाह भगवान्प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्वचित् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरि: ॥ २ ॥
एकदा प्रपन्नार्तिहरो हरिः भगवान्, एकान्तिनं प्रेष्ठं भक्तम् उद्धवं पाणिना पाणिं गृहीत्वा, एवम् आह।
Verse 3
गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह । गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय ॥ ३ ॥
गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह । गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय ॥ ३ ॥
Verse 4
ता मन्मनस्का मत्प्राणा मतर्थे त्यक्तदैहिका: । मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गता: । ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम् ॥ ४ ॥
ता मन्मनस्का मत्प्राणा मतर्थे त्यक्तदैहिका: । मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गता: । ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम् ॥ ४ ॥
Verse 5
मयि ता: प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रिय: । स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वला: ॥ ५ ॥
मयि ता: प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रिय: । स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वला: ॥ ५ ॥
Verse 6
धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्राय: प्राणान् कथञ्चन । प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्लव्यो मे मदात्मिका: ॥ ६ ॥
धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्राय: प्राणान् कथञ्चन । प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्लव्यो मे मदात्मिका: ॥ ६ ॥
Verse 7
श्रीशुक उवाच इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुरादृत: । आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ ७ ॥
श्रीशुक उवाच इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुरादृत: । आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ ७ ॥
Verse 8
प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान् निम्लोचति विभावसौ । छन्नयान: प्रविशतां पशूनां खुररेणुभि: ॥ ८ ॥
श्रीमानुद्धवो नन्दव्रजं प्राप्तो यदा विभावसुः निम्लोचति स्म। पशूनां प्रत्यागच्छतां खुररेणुभिः छन्नयानः स निःशब्दं प्रविवेश॥
Verse 9
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
गोकुलं सर्वतो नादितं शुश्मिभिर्वृषैः वासितार्थेऽभियुध्यद्भिः; उधोभारैः वास्राभिः स्ववत्सकान् धावन्तीभिः च। गोदोहशब्दैः, इतस्ततो विलङ्घद्भिः सितैर्गोवत्सैः, वेणूनां निःस्वनेन च; बलकृष्णयोः शुभकर्माणि गायन्तीभिः स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिः गोपैश्च सुविराजितम्॥
Verse 10
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
गोकुलं सर्वतो नादितं शुश्मिभिर्वृषैः वासितार्थेऽभियुध्यद्भिः; उधोभारैः वास्राभिः स्ववत्सकान् धावन्तीभिः च। गोदोहशब्दैः, इतस्ततो विलङ्घद्भिः सितैर्गोवत्सैः, वेणूनां निःस्वनेन च; बलकृष्णयोः शुभकर्माणि गायन्तीभिः स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिः गोपैश्च सुविराजितम्॥
Verse 11
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयोः। स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितं गोकुलं सर्वतो निनादितम्॥
Verse 12
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
गोपावासाः मनोहराः—अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्विताः, धूपदीपैश्च माल्यैश्च समलङ्कृताः। तत्र गोकुलं सर्वतो रमणीयं बभूव॥
Verse 13
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
Verse 14
तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । नन्द: प्रीत: परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत् ॥ १४ ॥
तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । नन्द: प्रीत: परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत् ॥ १४ ॥
Verse 15
भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् । गतश्रमं पर्यपृच्छत् पादसंवाहनादिभि: ॥ १५ ॥
भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् । गतश्रमं पर्यपृच्छत् पादसंवाहनादिभि: ॥ १५ ॥
Verse 16
कच्चिदङ्ग महाभाग सखा न: शूरनन्दन: । आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्त: सुहृद्व्रत: ॥ १६ ॥
कच्चिदङ्ग महाभाग सखा न: शूरनन्दन: । आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्त: सुहृद्व्रत: ॥ १६ ॥
Verse 17
दिष्ट्या कंसो हत: पाप: सानुग: स्वेन पाप्मना । साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि य: सदा ॥ १७ ॥
दिष्ट्या कंसो हत: पाप: सानुग: स्वेन पाप्मना । साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि य: सदा ॥ १७ ॥
Verse 18
अपि स्मरति न: कृष्णो मातरं सुहृद: सखीन् । गोपान् व्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम् ॥ १८ ॥
अपि नः कृष्णः स्मरति? मातरं सुहृदः सखीन् च? गोपान् व्रजं चात्मनाथं, गावो वृन्दावनं गिरिं च स्मरति किम्?
Verse 19
अप्यायास्यति गोविन्द: स्वजनान्सकृदीक्षितुम् । तर्हि द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम् ॥ १९ ॥
अपि गोविन्दः स्वजनान् सकृद् द्रष्टुम् आयास्यति? तर्हि तस्य सुनसं सुस्मितेक्षणं सुन्दरवक्त्रं वयं द्रक्ष्यामः।
Verse 20
दावाग्नेर्वातवर्षाच्च वृषसर्पाच्च रक्षिता: । दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्य: कृष्णेन सुमहात्मना ॥ २० ॥
दावाग्नेः वातवर्षाच्च वृषसर्पादिदैत्येभ्यश्च, दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः सुमहात्मना कृष्णेन वयं रक्षिताḥ।
Verse 21
स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापाङ्गनिरीक्षितम् । हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा न: शिथिला: क्रिया: ॥ २१ ॥
कृष्णवीर्याणि स्मरतां तस्य लीलापाङ्गनिरीक्षणं हसितं भाषितं च, हे अङ्ग, सर्वाः नः क्रियाः शिथिलाः भवन्ति।
Verse 22
सरिच्छैलवनोद्देशान् मुकुन्दपदभूषितान् । आक्रीडानीक्ष्यमाणानां मनो याति तदात्मताम् ॥ २२ ॥
सरिच्छैलवनोद्देशान् मुकुन्दपदभूषितान्, आक्रीडान् पश्यतां नः मनः तदात्मतां याति।
Verse 23
मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ । सुराणां महदर्थाय गर्गस्य वचनं यथा ॥ २३ ॥
मन्ये कृष्णं च रामं च सुरोत्तमौ समागतौ । सुराणां महदर्थाय गर्गवाक्यं यथोदितम् ॥
Verse 24
कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं यथा । अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिप: ॥ २४ ॥
कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं यथा । अवधिष्टां लीलयैव सिंहः पशूनिव क्षुद्रकान् ॥
Verse 25
तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट् । बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद् गिरिम् ॥ २५ ॥
तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट् । बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद् गिरिम् ॥
Verse 26
प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादय: । दैत्या: सुरासुरजितो हता येनेह लीलया ॥ २६ ॥
प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादयः । दैत्या ये सुरासुरजितो हता येनेह लीलया ॥
Verse 27
श्रीशुक उवाच इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्द: कृष्णानुरक्तधी: । अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वल: ॥ २७ ॥
श्रीशुक उवाच । इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्दः कृष्णानुरक्तधीः । अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वलः ॥
Verse 28
यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च । शृण्वन्त्यश्रूण्यवास्राक्षीत् स्नेहस्नुतपयोधरा ॥ २८ ॥
यशोदा पुत्रस्य चरितानि वर्ण्यमानानि शृण्वती स्नेहविह्वला अश्रूणि मुमोच; स्नेहस्नुतपयोधरा बभूव।
Verse 29
तयोरित्थं भगवति कृष्णे नन्दयशोदयो: । वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दमाहोद्धवो मुदा ॥ २९ ॥
एवं नन्दयशोदयोर्भगवति कृष्णे परममनुरागं दृष्ट्वा, उद्धवो मुदा नन्दं प्रत्युवाच।
Verse 30
श्रीउद्धव उवाच युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनामिह मानद । नारायणेऽखिलगुरौ यत्कृता मतिरीदृशी ॥ ३० ॥
श्रीउद्धव उवाच—मानद, युवां नूनं देहिनामिह श्लाघ्यतमौ; यतो नारायणेऽखिलगुरौ युवयोरीदृशी प्रीतिमयी मति: जाता।
Verse 31
एतौ हि विश्वस्य च बीजयोनी रामो मुकुन्द: पुरुष: प्रधानम् । अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ ॥ ३१ ॥
एतौ मुकुन्दबलरामौ विश्वस्य बीजयोनी, पुरुषप्रधानरूपौ; भूतेषु प्रविश्य ज्ञानस्य विलक्षणस्य चेशाते, इमौ पुराणौ परमे।
Verse 32
यस्मिन् जन: प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम् । निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्ण: ॥ ३२ ॥ तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ । भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयो: सुकृत्यम् ॥ ३३ ॥
प्राणवियोगकाले योऽपि जनोऽविशुद्धमनाः क्षणं तस्मिन् मनः समावेश्य कर्माशयं दग्ध्वा शीघ्रं परां गतिं याति, ब्रह्ममयः अर्कवर्णः। भवन्तौ तस्मिन्नखिलात्महेतौ कारणमर्त्यमूर्तौ नारायणे नितरां भावं विधत्ताम्; युवयोः सुकृत्यं किं वावशिष्टम्।
Verse 33
यस्मिन् जन: प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम् । निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्ण: ॥ ३२ ॥ तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ । भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयो: सुकृत्यम् ॥ ३३ ॥
यः प्राणवियोगकाले क्षणमपि तस्मिन् ब्रह्ममयेऽर्कवर्णे मनः समावेश्य, अशुद्धोऽपि कर्माशयं निर्हृत्य शीघ्रं परां गतिं याति। तस्मिन् अखिलात्महेतौ कारणमर्त्यमूर्तौ नारायणे युवां नितरां भावं विधत्ताम्; युवयोः सुकृत्यं किं वावशिष्टम्?
Verse 34
आगमिष्यत्यदीर्घेण कालेन व्रजमच्युत: । प्रियं विधास्यते पित्रोर्भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३४ ॥
अच्युतो भगवान् सात्वतां पतिरदीर्घेण कालेन व्रजमागमिष्यति, पित्रोः प्रियं च विधास्यति।
Verse 35
हत्वा कंसं रङ्गमध्ये प्रतीपं सर्वसात्वताम् । यदाह व: समागत्य कृष्ण: सत्यं करोति तत् ॥ ३५ ॥
रङ्गमध्ये सर्वसात्वतप्रतीपं कंसं हत्वा, कृष्णो वः समागत्य यदुक्तं तत् सत्यं करिष्यति।
Verse 36
मा खिद्यतं महाभागौ द्रक्ष्यथ: कृष्णमन्तिके । अन्तर्हृदि स भूतानामास्ते ज्योतिरिवैधसि ॥ ३६ ॥
मा खिद्यतं महाभागौ; द्रक्ष्यथः कृष्णमन्तिके। स हि भूतानामन्तर्हृदि ज्योतिरिवैधसि आस्ते।
Verse 37
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रियो वास्त्यमानिन: । नोत्तमो नाधमो वापि समानस्यासमोऽपि वा ॥ ३७ ॥
न ह्यस्य कश्चित् प्रियः, नाप्रियः; नोत्तमो नाधमो वा; न समानस्यासमोऽपि। तथापि स मानाभिलाषरहितः सर्वेषां प्रति समादरं ददाति, कस्यापि न उदासीनः।
Verse 38
न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादय: । नात्मीयो न परश्चापि न देहो जन्म एव च ॥ ३८ ॥
न तस्य माता न पिता न भार्या न सुतादयः। नात्मीयो न परश्चापि न देहो न च जन्म वै॥
Verse 39
न चास्य कर्म वा लोके सदसन्मिश्रयोनिषु । क्रीडार्थं सोऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते ॥ ३९ ॥
न चास्य कर्म लोकेऽस्ति सदसन्मिश्रयोनिषु। क्रीडार्थं साधुसंरक्षां कर्तुं स प्रादुरभवति॥
Verse 40
सत्त्वं रजस्तम इति भजते निर्गुणो गुणान् । क्रीडन्नतीतोऽपि गुणै: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ ४० ॥
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणोऽपि गुणान् भजते। क्रीडन्नतीतो गुणैः सृजत्यवति हन्त्यजः॥
Verse 41
यथा भ्रमरिकादृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते । चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहंधिया स्मृत: ॥ ४१ ॥
यथा भ्रमरिकादृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते। चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहङ्धिया स्मृतः॥
Verse 42
युवयोरेव नैवायमात्मजो भगवान् हरि: । सर्वेषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईश्वर: ॥ ४२ ॥
युवयोरेव नैवायमात्मजो भगवान् हरिः। सर्वेषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईश्वरः॥
Verse 43
दृष्टं श्रुतं भूतभवद् भविष्यत् स्थास्नुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च । विनाच्युताद् वस्तु तरां न वाच्यं स एव सर्वं परमात्मभूत: ॥ ४३ ॥
अच्युतं विना किञ्चिदपि वस्तु न वाच्यम्—दृष्टं श्रुतं वा, भूतं भवद् भविष्यच्च, स्थास्नु चरिष्णु च, महदल्पकं च। स एव सर्वं, परमात्मभूतः॥
Verse 44
एवं निशा सा ब्रुवतोर्व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् । गोप्य: समुत्थाय निरूप्य दीपान् वास्तून् समभ्यर्च्य दधीन्यमन्थन् ॥ ४४ ॥
एवं राजन् नन्देन कृष्णानुचरदूतेन च ब्रुवतोः सा निशा व्यतीता। गोप्यः समुत्थाय दीपान् निरूप्य गृहदेवताः समभ्यर्च्य, दधीनि मन्थयितुं प्रववृरन्॥
Verse 45
ता दीपदीप्तैर्मणिभिर्विरेजू रज्जूर्विकर्षद्भुजकङ्कणस्रज: । चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डल- त्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमानना: ॥ ४५ ॥
दीपदीप्तैर्मणिभिस्ता विरेजुः, रज्जूर्विकर्षद्भुजकङ्कणस्रजः। चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डलत्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमाननाः॥
Verse 46
उद्गायतीनामरविन्दलोचनं व्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद् ध्वनि: । दध्नश्च निर्मन्थनशब्दमिश्रितो निरस्यते येन दिशाममङ्गलम् ॥ ४६ ॥
उद्गायतीनां व्रजाङ्गनानां ध्वनिरमरविन्दलोचनस्य कीर्तिं, दध्नो निर्मन्थनशब्दमिश्रितः, दिवमस्पृशत्; येन दिशाममङ्गलं निरस्यते॥
Verse 47
भगवत्युदिते सूर्ये नन्दद्वारि व्रजौकस: । दृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायमिति चाब्रुवन् ॥ ४७ ॥
भगवति सूर्ये उदिते, नन्दद्वारि व्रजौकसः शातकौम्भं रथं दृष्ट्वा ‘कस्यायम्?’ इति चाब्रुवन्॥
Verse 48
अक्रूर आगत: किं वा य: कंसस्यार्थसाधक: । येन नीतो मधुपुरीं कृष्ण: कमललोचन: ॥ ४८ ॥
अक्रूरः पुनरागतः किमु? स हि कंसस्यार्थं साधयन् कमललोचनं कृष्णं मधुपुरीं नीतवान्।
Verse 49
किं साधयिष्यत्यस्माभिर्भर्तु: प्रीतस्य निष्कृतिम् । तत: स्त्रीणां वदन्तीनामुद्धवोऽगात् कृताह्निक: ॥ ४९ ॥
अस्माभिः किं साधयिष्यति? भर्तुः प्रीतस्य निष्कृत्यर्थं अस्माकं मांसैः पिण्डोदकं करिष्यतीति। एवं स्त्रीणां वदन्तीनामुद्धवः कृताह्निकः समागात्।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa sends Uddhava to nourish and stabilize Vraja-bhakti in separation: to honor Nanda-Yaśodā, and to sustain the gopīs whose lives depend on remembrance and His promise to return. The chapter shows that divine “absence” intensifies exclusive surrender, and that the Lord protects devotees not only by physical rescue but by preserving their inner life through message and remembrance (smaraṇa).
Kṛṣṇa states the gopīs have abandoned everything—bodily concerns, worldly happiness, and even duties aimed at future reward—because their minds and lives are absorbed in Him (vv.4–6). Theologically, this depicts ananyā-bhakti (exclusive devotion), where Kṛṣṇa becomes their very Self (ātman), illustrating the Bhagavata’s ideal of bhakti surpassing ritual merit as the direct path to the Supreme Shelter.
Uddhava is Kṛṣṇa’s beloved friend and the Vṛṣṇis’ foremost counselor, described as supremely intelligent and a direct disciple of Bṛhaspati (v.1). His qualification combines intimacy (sakhya) with scriptural discernment (jñāna), enabling him to convey both consolation and siddhānta—yet his encounter with Vraja will also reveal the limits of intellectual excellence before pure prema.
Nanda’s questions externalize Vraja’s theology of relationship: Kṛṣṇa is not approached primarily as cosmic ruler but as beloved child and protector. His remembrance becomes the measure of reality for the devotees. The repeated recollection of Kṛṣṇa’s rescues and playful glances shows smaraṇa transforming ordinary life into continuous worship and demonstrates poṣaṇa as emotional and existential protection.
Uddhava presents Kṛṣṇa as unborn, beyond the guṇas, without material kinship or obligation, yet voluntarily manifesting for līlā and to deliver devotees (vv.37–40). He states Kṛṣṇa is the Self of all and nothing exists independent of Him (vv.42–43). This preserves both truths: Kṛṣṇa is the Absolute (tattva) and the intimate beloved (rasa), with His humanlike form serving compassion and play rather than limitation.
The butter-churning scene (vv.44–46) depicts bhakti embedded in daily rhythms: domestic work becomes kīrtana, and sound (nāma/glorification) is portrayed as purifying the directions. Literarily, it transitions from Nanda’s private grief to the collective mood of Vraja’s women, preparing the next episode where the gopīs respond to the messenger and intensify the theology of separation.