Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः अन्त्येष्टिविधिः—येन मृतस्य गमनं ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) अनुगुणं कृत्वा मृत्युः, कर्म, पितृपरम्परा च सम्यक् संयोज्यते। उपविषयाः—देवयानमार्गेण यमलोकं प्रति सुरक्षितं नयनम्; यज्ञस्य स्थैर्यं पितॄणां ‘पूर्वपथ’स्य च प्रतिष्ठापनम्; जीवतां दीर्घायुषः/मात्राप्रतिष्ठापनं अकालमृत्युभयात् संरक्षणं च; यथोचितैः हविर्भिः वाचा च पितृभिः सह संयोगः; शुभप्रेतवाहक-प्रतीकाः (अघ्न्या/गोसम्बद्धाः) इत्यादयः।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य १८.१ सूक्तं प्रमुखं अन्त्येष्टिसूक्तम्। अस्मिन् सूक्ते दिवंगतस्य गमनं ऋतस्य—जगद्व्यवस्थायाः—आधारेण विधिसम्मतं कृत्वा प्रतिष्ठाप्यते; यत्र देवैः सौरं ज्योतिः, ऋतवः, पितृयाणमार्गश्च स्थापिताः। तत्र द्यावापृथिव्यौ, आपः, सूर्यः/ज्योतिः, पितरश्च साक्षिणो सहायाश्च आहूयन्ते, यथा संक्रमणं सुव्यवस्थितं, मधुरं, विघ्नकारीभ्यः शक्तिभ्यः परिरक्षितं च भवेत्। अस्य सूक्तस्य सामर्थ्यं मृत्योरन्तरालक्षणं क्षणं विश्वस्य स्थिरलयेन सह समन्वय्य, सुरक्षिताम् आरोहणां पितृभिः सौम्यं प्रतिग्रहणं च सुनिश्चितुं निहितम्।
Sukta 2
अथर्ववेदस्य १८.२ सूक्तं दीर्घम् अथर्वणिकम् आयुष्य-परिवर्तनसूक्तं यत् पुरुषस्य जीवनमात्रां (मात्राम्) पुनः प्रतिष्ठापयति, यथा सा अकाले न क्षीयेत, शतं शरदः परमायुषः प्राप्तये। अस्मिन् सूक्ते आयुष्यविषयः पितृ-आन्त्येष्टिकविषयश्च परस्परं सञ्चरति; तत्र जीवनमात्रा एव, पितरः, तथा च कवचभूतः रक्षकः अग्निः इत्यादयः हितकराः शक्तयः आहूयन्ते, ये आयुर्हारकान् बलान् अपहन्ति, सन्ध्यावस्थासु (सीमावस्थासु) सुरक्षितं प्रवर्तनं रक्षणं च स्थापयन्ति।
Sukta 3
अयं अन्त्येष्ट्याः सूक्तः मृतं जनलोकात् देवयानमार्गेण नयति। अघ्न्यां पवित्रां गोशक्तिं मनोवहां शुभां च मन्यते, यमं च मर्त्यानां मध्ये प्रथमं पथिकृतं पथिप्रदर्शकं च आह्वयति। सहैव जीवतां समुदायं स्थिरीकरोति—पितॄन् आदर्शयज्ञिनः स्मारयन्, येऽग्निमिन्द्रं च वर्धयामासुः, गोसमृद्धं रक्षितं च सामाजिकं परिधिं स्थापयामासुः। अस्य सूक्तस्य बलं ‘सम्यक्-निधाने’ वर्तते—मृतस्य सुरक्षितोऽरोहः, पितृलोकप्रवेशः, तथा अशुभस्य पुनरागमनस्य वा उपद्रवस्य च निरोधनं।
Sukta 4
अथर्ववेदस्य १८.४ सूक्तं दीर्घं अन्त्येष्टि-पितृय-लितुर्ग्यात्मकं यत् यज्ञं स्थिरीकरोति, हविषां च प्रेतस्य च पूर्वैर्गतेभ्यः प्राचीनमार्गेण “पुराणपथे” नयति। तत्र पुनःपुनः हविः समासाद्यते, अधिकारिणो भोक्तॄन्—विशेषतः लोककृतः पथिकृतश्च ‘लोक-/पथ-कर्तारः’—आहूयन्ते, तथा च मृत्युकर्मणि अविघ्नगमनं, रक्षणं, भागानां यथाविधि विभागश्च सुनिश्चित्यते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.