Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Agneya-vidya, Shloka 21

Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं

The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet

फट् ह्रूनिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः ह्रूं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः फट् ह्रीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः पञ्चोद्घातैर् गन्धतन्मात्ररूपं भूमिमण्डलं चतुरस्रञ्च पीतञ्च कठिनं वज्रलाञ्छितम्

phaṭ hrūniti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ oṃ hrāṃ haḥ hrūṃ iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ oṃ hrāṃ haḥ phaṭ hrīmiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ oṃ hrāṃ haḥ phaṭ iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ oṃ hrūṃ haḥ phaṭ hrūṃ śabdatanmātraṃ saṃharāmi namaḥ pañcodghātair gandhatanmātrarūpaṃ bhūmimaṇḍalaṃ caturasrañca pītañca kaṭhinaṃ vajralāñchitam

‘फट् ह्रूं’ इति केचित् पाठाः, ‘ॐ ह्रां हः ह्रूं’ इति केचित्, ‘ॐ ह्रां हः फट् ह्रीं’ इति केचित्, ‘ॐ ह्रां हः फट्’ इति चान्ये। मुख्यो मन्त्रः—‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं—शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः’। पञ्चोद्घातैः गन्धतन्मात्ररूपं भूमिमण्डलं ध्यायेत्—चतुरस्रं पीतं कठिनं वज्रलाञ्छितं च।

फट्phaṭ (mantric exclamation)
फट्:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootफट् (अव्यय/मन्त्रबीज)
Formमन्त्र-नाद/बीजाक्षर; indeclinable exclamation
ह्रूंhrūṃ (seed syllable)
ह्रूं:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootह्रूं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर; indeclinable mantra-syllable
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्तिसूचक-अव्यय
ṅ (phonetic marker)
:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootङ् (वर्ण/अव्यय)
Formवर्णनिर्देश (phoneme marker)
चिह्नितपुस्तकपाठः(this is) the marked book-reading variant
चिह्नितपुस्तकपाठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचिह्नित + पुस्तक + पाठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; nominative singular; कर्मधारय/तत्पुरुष-समास (चिह्नितः पुस्तकपाठः)
oṃ
:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय/प्रणव)
Formप्रणव; mantra syllable
ह्रांhrāṃ
ह्रां:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootह्रां (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर; indeclinable mantra-syllable
हःhaḥ
हः:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootहः (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर/विसर्गयुक्त-नाद; indeclinable
ह्रूंhrūṃ
ह्रूं:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootह्रूं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्तिसूचक-अव्यय
ga (phonetic marker)
:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootग् (वर्ण/अव्यय)
Formवर्णनिर्देश (phoneme marker)
चिह्नितपुस्तकपाठःmarked book-reading variant
चिह्नितपुस्तकपाठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचिह्नित + पुस्तक + पाठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
oṃ
:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय/प्रणव)
Formप्रणव
ह्रांhrāṃ
ह्रां:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootह्रां (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
हःhaḥ
हः:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootहः (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
फट्phaṭ
फट्:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootफट् (अव्यय/मन्त्रबीज)
Formमन्त्र-नाद
ह्रीम्hrīm
ह्रीम्:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootह्रीम् (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्तिसूचक-अव्यय
:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootङ् (वर्ण/अव्यय)
Formवर्णनिर्देश
चिह्नितपुस्तकपाठःmarked book-reading variant
चिह्नितपुस्तकपाठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचिह्नित + पुस्तक + पाठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
oṃ
:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय/प्रणव)
Formप्रणव
ह्रांhrāṃ
ह्रां:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootह्रां (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
हःhaḥ
हः:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootहः (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
फट्phaṭ
फट्:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootफट् (अव्यय/मन्त्रबीज)
Formमन्त्र-नाद
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्तिसूचक-अव्यय
ga
:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootग् (वर्ण/अव्यय)
Formवर्णनिर्देश
चिह्नितपुस्तकपाठःmarked book-reading variant
चिह्नितपुस्तकपाठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचिह्नित + पुस्तक + पाठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
oṃ
:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय/प्रणव)
Formप्रणव
ह्रूंhrūṃ
ह्रूं:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootह्रूं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
हःhaḥ
हः:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootहः (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
फट्phaṭ
फट्:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootफट् (अव्यय/मन्त्रबीज)
Formमन्त्र-नाद
ह्रूंhrūṃ
ह्रूं:
Mantra (मन्त्र)
TypeIndeclinable
Rootह्रूं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
शब्दतन्मात्रम्the subtle element of sound
शब्दतन्मात्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशब्द + तन्मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular; षष्ठी-तत्पुरुष (शब्दस्य तन्मात्रम्)
संहरामिI dissolve/withdraw
संहरामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-हृ (धातु)
Formलट् (present), उत्तमपुरुष, एकवचन; ‘I withdraw/dissolve’
नमःsalutation
नमः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनमस् (प्रातिपदिक, अव्ययीभाववत्)
Formनिपात/अव्यय; salutation formula (often with dative)
पञ्च-उद्घातैःwith five ‘udghāta’ invocations
पञ्च-उद्घातैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपञ्चन् (प्रातिपदिक) + उद्घात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; instrumental plural; द्विगु-समास (पञ्च उद्घाताः)
गन्धतन्मात्ररूपम्the form of the subtle element of smell
गन्धतन्मात्ररूपम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगन्ध + तन्मात्र + रूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; here as predicate/object; तत्पुरुष (गन्धस्य तन्मात्रस्य रूपम्)
भूमिमण्डलम्the earth-circle/earth-disc
भूमिमण्डलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभूमि + मण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular; षष्ठी-तत्पुरुष (भूमेः मण्डलम्)
चतुरस्रम्square
चतुरस्रम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुरस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; agrees with भूमिमण्डलम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
पीतम्yellow
पीतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपीत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; agrees with भूमिमण्डलम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
कठिनम्hard/solid
कठिनम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकठिन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; agrees with भूमिमण्डलम्
वज्रलाञ्छितम्marked with a vajra symbol
वज्रलाञ्छितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवज्र + लाञ्छित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; agrees with भूमिमण्डलम्; तत्पुरुष (वज्रेण लाञ्छितम् = marked with a vajra)

Lord Agni (instructing the sage Vasiṣṭha in ritual/tantric purification procedures)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Tantra","secondary_vidya":"Mantra","practical_application":"Bhūta-śuddhi / pañcīkaraṇa-tattva-saṃhāra practice: using bīja-mantras and udghāta utterances to dissolve tanmātras and visualize elemental maṇḍalas during worship or initiation.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Mantra","entry_title":"Śabda-tanmātra-saṃhāra mantra and Bhūmi-maṇḍala dhyāna (gandha-tanmātra)","lookup_keywords":["śabda-tanmātra","saṃhāra mantra","udghāta","bhūmi-maṇḍala","vajra-lāñchana"],"quick_summary":"Gives variant manuscript readings and the operative mantra for dissolving the sound-tanmātra, followed by visualization of the earth maṇḍala as gandha-tanmātra: yellow, square, hard, vajra-marked."}

Concept: Pratyāhāra-like dissolution: gross perception is retracted into subtle tanmātras, and tanmātras are ritually ‘withdrawn’ via mantra and visualization, aligning microcosm with tattva-order.

Application: Used as a stepwise internal purification before pūjā/nyāsa; also as a meditative template for elemental mastery (bhūta-jaya) within tantric sādhanā.

Khanda Section: Mantra-Tantra & Bhūta-Śuddhi (Pañcīkaraṇa / Tattva-saṃhāra)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A yogic-ritual visualization: the practitioner recites bīja-mantras (hrūṃ, haḥ, phaṭ) while a yellow square earth-maṇḍala with a vajra emblem appears in the mind-space; marginal notes show variant manuscript readings.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural style, central sādhaka seated in padmāsana, stylized mantra syllables floating, a bright yellow square maṇḍala with vajra symbol, five udghāta flames/marks around, minimal temple interior, mystical yet orderly composition","tanjore_prompt":"Tanjore style with gold accents, yantra-like square earth-maṇḍala embossed, bīja syllables in decorative script, sādhaka with halo, rich reds and greens, ornate borders emphasizing mantra power","mysore_prompt":"Mysore painting, clean instructional diagram: yellow square labeled bhūmi-maṇḍala, vajra emblem at center, side panel listing mantra variants, sādhaka shown reciting, precise and didactic","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, scholar-sādhaka with manuscript open showing variant readings, delicate calligraphy, a geometric yellow square diagram on a carpet, subtle aura effects, fine border illumination"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Todi","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: पञ्चोद्घातैर् = पञ्च-उद्घातैः (visarga/ra-sandhi in recitation); चतुरस्रञ्च = चतुरस्रम् + च; पीतञ्च = पीतम् + च.

Related Themes: Agni Purana 33 (bhūta-śuddhi sequence; tanmātra-saṃhāra; maṇḍala-dhyāna)

A
Agni Purana
B
Bhūtaśuddhi
T
Tanmātra (subtle elements)
Ś
Śabda-tanmātra
G
Gandha-tanmātra
B
Bhūmi-maṇḍala
B
Bīja mantras (oṃ, hrāṃ, hrūṃ, hrīm)
P
Phaṭ
V
Vajra emblem

FAQs

It gives a Bhūtaśuddhi (elemental purification) instruction: using specific bīja-mantras (with textual variants noted) to perform saṃhāra—withdrawal/dissolution—of a tanmātra (here, śabda), and then to visualize the earth-maṇḍala characterized by gandha-tanmātra as square, yellow, hard, and vajra-marked.

It preserves practical ritual technology—mantra readings, bīja usage, and mandala visualization—alongside textual-critical notes (variant pāṭhas), showing the Agni Purana’s coverage of mantra-śāstra and tantric sādhanā methods in addition to narrative and dharma topics.

Bhūtaśuddhi aims at inner purification by reabsorbing sensory potentials (tanmātras) back into their source, supporting mantra-japa and worship with a ‘cleansed’ body-mind field; it is traditionally held to remove obstacles and make the practitioner fit for higher ritual and meditation.