Adhyaya 6

Verse 1

अगस्त्य उवाच । तस्मात्संगमतो विप्र पश्चिमे दिक्तटे स्थितम् । सीताकुण्डमितिख्यातं सर्वकामफलप्रदम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ‘ਸੀਤਾਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 2

यत्र स्नात्वा नरो विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते । सीतया किल तत्कुण्डं स्वयमेव विनिर्मितम् । रामेण वरदानाच्च महाफलनिधीकृतम्

ਉੱਥੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁੰਡ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਫਲਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 3

श्रीराम उवाच । शृणु सीते प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भुवि यादृशम् । त्वत्कुण्डस्यास्य सुभगे त्वत्प्रीत्या कथयाम्यहम्

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਸੀਤੇ; ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੇਰੇ ਕੁੰਡ ਦੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 4

अत्र स्नानं च दानं च जपो होमस्तपोऽथवा । सर्वमक्षयतां याति विधानेन शुचिस्मिते

ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਤਪ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ।

Verse 5

मार्गकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः । सर्वपापहरं देवि सर्वदा स्नायिनां नृणाम्

ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ (ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਨਰ ਸਦਾ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

इति रामो वरं प्रादात्सीतायै च प्रजाप्रियः । तदाप्रभृति सर्वत्र तत्तीर्थं भुवि वर्त्तते

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਜਾ-ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 7

सीताकुण्डमिति ख्यातं जनानां परमाद्भुतम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा नूनं राममवाप्नुयात्

ਸੀਤਾਕੁੰਡ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तत्र स्नानेन दानेन तपसा च विशेषतः । गन्धैर्माल्यैर्धूपदीपैर्न्नानाविभवविस्तरैः । रामं संपूज्य सीतां च मुक्तः स्यान्नात्र संशयः

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ—ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 9

मार्गे मासि च स्नातव्यं गर्भवासो न जायते । अन्यदापि नरः स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति

ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਨਰ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

विभोर्विष्णुहरेर्विप्र रम्ये पश्चिमदिक्तटे । देवश्चक्रहरिर्नाम सर्वाभीष्टफलप्रदः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਹਰੀ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ‘ਚਕ੍ਰਹਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 11

तस्य चक्रहरेर्विप्र महिमा न हि मानवैः । शक्यो वर्णयितुं धीरैरपि बुद्धिमतां वरैः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਸ ਚਕ੍ਰਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਧੀਰਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

Verse 12

ततः पश्चिमदिग्भागे नाम्ना पुण्यं हरिस्मृति । विष्णोरायतनं ख्यातं परमार्थफलप्रदम् । यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਫਿਰ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਹਰਿਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੰਨ੍ਯ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਯਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 13

तयोर्दर्शनतो यांति तेषां पापानि देहिनाम् । तानि पापानि यावंति कुर्वते भुवि ये नराः

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ।

Verse 14

पुरा देवासुरे जाते संग्रामे भृशदारुणे । दैत्यैर्वरमदोत्सिक्तैर्देवा युधि पराजिताः

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਿਆ, ਤਾਂ ਵਰਾਂ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰੀ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 15

तेषां पलायमानानां देवानामग्रणीर्हरः । संस्तभ्य चैव तान्सर्वान्पुरस्कृत्यांबुजासनम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 16

क्षीरोदशायिनं विष्णुं शेषपर्य्यंकशायिनम् । लक्ष्म्योपविष्टं पार्श्वे च चरणांबुजहस्तया

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਜ ਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਹੱਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ।

Verse 17

नारदाद्यैर्मुनिवरैरुद्गीतगुगौरवम् । गरुडेन पुरःस्थेनानिशमंजलिना स्तुतम्

ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਗਰੁੜ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 18

क्षीराब्धिजलकल्लोलमदबिन्द्वंकिताम्बरम् । तारकोत्करविस्फारतारहारविराजितम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਬਰ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਖੇਡਦੇ ਛਿਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ-ਚਿੱਟਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਤਾਰਕਾ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸੀ।

Verse 19

पीतांबरमतिस्मेरविकाशद्भावभावितम् । बिभ्रतं कुण्डलं स्थूलं कर्णाभ्यां मौक्तिकोज्ज्वलम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਮੰਦ-ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਦੀ ਕਿਰਣਮਈ ਛਟਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਕੁੰਡਲ ਸਨ ਜੋ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 20

रत्नवल्लीमिव स्वच्छां श्वेतद्वीपनिवासिनीम् । किरीटं पद्मरागाणां वलयं दधतं परम्

ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ-ਨਿਵਾਸਿਨੀ ਦੇਵੀ ਸਮਾਨ; ਉਹ ਪਦਮਰਾਗਾਂ (ਮਾਣਿਕਾਂ) ਦਾ ਪਰਮ ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਮਾਣਿਕ-ਵਲਯ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 21

मित्रस्य राहुवित्रासनिवर्त्तनमिवापरम् । सकौस्तुभप्रभाचक्रं बिभ्राणं प्रवलारुणम्

ਮਿੱਤਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਉਹ ਅਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਰਾਹੂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਸਤੁਭ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਪ੍ਰਵਾਲ ਵਰਗਾ ਲਾਲ।

Verse 22

परां चतुर्मुखोत्पत्तिकल्पसंकल्पनामिव । शरणं स जगामाशु विनीतात्मा स्तुवन्निति

ਫਿਰ ਨਿਮਰ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਗਿਆ—ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲੀ—ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 23

तस्मिन्नवसरे शंभुः सर्वदेवगणैः सह । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा विष्णुं जिष्णुं सुरद्विषाम्

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਸਭ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਜੋ ਅਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ।

Verse 24

ईश्वर उवाच । संसारार्णवसंतारसुपर्णसुखदायिने । मोह तीव्रतमो हारि चन्द्राय हरये नमः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੁਪਰਨ-ਪੰਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਅਤਿ-ਘਣੀ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ, ਚੰਦ੍ਰ-ਸਮ ਸ਼ੀਤਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 25

स्फुरत्संविन्मणिशिखां चित्तसंगतिचंद्रिकाम् । प्रपद्ये भगवद्भक्तिमानसोद्यानवाहिनीम्

ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਮਣਿ-ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤ ਹੈ—ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 26

हेलोल्लसत्समुत्साहशक्तिं व्याप्तजगत्त्रयाम् । या पूर्वकोटिर्भावानां सत्त्वानां वैष्णवीति वा

ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ—ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਉੱਭਰਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਹੋਈ ਦਿਪਤ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਆਦਿ ਮੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਵੈਸ਼ਣਵੀ’ (ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 27

पवनांदोलितांभोजदलपर्वांतवर्त्तिनाम् । पततामिव जन्तूनां स्थैर्यमेका हरिस्मृतिः

ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀਆਂ ਕਮਲ-ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਜੀਵ—ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਕੋ ਥਿਰਤਾ ਹੈ: ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ।

Verse 28

नमः सूर्य्यात्मने तुभ्यं संवित्किरणमालिने । हृत्कुशेशयकोषश्रीसमुन्मेषविधायिने

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਸੂਰ੍ਯ-ਸਵਰੂਪ! ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਕੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਖਿੜਾ ਕੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 29

नमस्तस्मै यमवते योगिनां गतये सदा । परमेशाय वै पारे महसां तमसां तथा

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਨਿਆਂ ਵਿਚ ਯਮ ਵਾਂਗ ਸੰਯਮਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 30

यज्ञाय भुक्तहविष ऋग्यजुःसामरूपिणे । नमः सरस्वतीगीतदिव्यसद्गणशालिने

ਹੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ, ਹਵਿਸ਼ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ, ਰਿਗ-ਯਜੁਸ-ਸਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਣਹਾਰ! ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 31

शांताय धर्मनिधये क्षेत्रज्ञायामृतात्मने । शिष्ययोगप्रतिष्ठाय नमो जीवैकहेतवे । घोराय मायाविधये सहस्रशिरसे नमः

ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਧਾਨ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਅਮ੍ਰਿਤ ਆਤਮਾ! ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਏਕ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭਯਾਨਕ ਮਾਇਆ-ਵਿਧਾਤਾ, ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।

Verse 32

योगनिद्रात्मने नाभिपद्मोद्भूतजगत्सृजे । नमः सलिलरूपाय कारणाय जगत्स्थितेः

ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 33

कार्यमेयाय बलिने जीवाय परमात्मने । गोप्त्रे प्राणाय भूतानां नमो विश्वाय वेधसे

ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੀਵ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੋਪਤਾ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ; ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਵੇਧਸ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।

Verse 34

दृप्ताय सिंहवपुषे दैत्यसंहारकारिणे । वीर्यायानंतमनसे जगद्भावभृते नमः

ਸਿੰਹ-ਵਪੁ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਨੰਤ ਵੀਰ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਤੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 35

संसारकारणाज्ञानमहासंतमसच्छिदे । अचिन्त्यधाम्ने गुह्याय रुद्रायात्युद्विजे नमः

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਧਾਮ ਵਾਲੇ, ਗੁਹ੍ਯ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਭ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 36

शान्ताय शान्तकल्लोलकैवल्यपददायिने । सर्वभावातिरिक्ताय नमः सर्वमयात्मने

ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਭ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਸਰਵਮਯ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 37

इन्दीवरदलश्यामं स्फूर्जत्किंजल्कविभ्रमम् । बिभ्राणं कौस्तुभं विष्णुं नौमि नेत्ररसायनम्

ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ; ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਨੇਤਰਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ।

Verse 38

अगस्त्य उवाच । इति स्तुतः प्रसन्नात्मा वरदो गरुडध्वजः । ववर्ष दृष्टिसुधया सर्वान्देवान्कृपान्वितः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रश्रयावनतान्सुरान्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤਿ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਗਰੁੜ-ਧ੍ਵਜ ਵਰਦਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋਏ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 39

श्रीभगवानुवाच । जानामि विबुधाः सर्वमभिप्रायं समाधितः । दैतेयैर्विक्रमाक्रान्तं पदं समरदर्पितैः

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਬੁਧੋ, ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਰਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਦ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 40

सबलैर्बलहीनानां प्रतापो विजितः परैः । सांप्रतं तु विधास्यामि तपो युष्मद्बलाय वै

ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਰਬਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 41

अयोध्यानगरे गत्वा करिष्ये तप उत्तमम् । गुप्तो भूत्वा भवत्तेजोविवृद्ध्यै दैत्यशान्तये

ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਤਪ ਕਰਾਂਗਾ। ਗੁਪਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ (ਅਰਥਾਤ ਵਸ਼ ਕਰਨ) ਲਈ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 42

भवन्तोऽपि तपस्तीव्रं कुर्वंत्वमलमानसाः । अयोध्यां प्राप्यतां देवा दैत्यनाशाय सत्वरम्

ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਤੀਵ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੋ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਜਲਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਣ।

Verse 43

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे देवान्देवो गरुडवाहनः । अयोध्यामागतः क्षिप्रं चकार तप उत्तमम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਗਰੁੜਵਾਹਨ ਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤਪ ਕੀਤਾ।

Verse 44

गुप्तो भूत्वा यदा विद्वन्सुरतेजोभिवृद्धये । तेन गुप्तहरिर्नाम देवो विख्यातिमागतः

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰਹਿਆ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਪਤ-ਹਰੀ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 45

आगतस्य हरेः पूर्वं यत्र हस्ततलाच्च्युतम् । सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं तेन चक्रहरिः स्मृतः

ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਤੋਂ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਚੱਕਰ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਸ ਘਟਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਚੱਕ੍ਰ-ਹਰੀ’ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

तयोर्दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । हरस्तेन प्रभावेण देवाः प्रबलतेजसः

ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 47

जित्वा दैत्यान्रणैः सर्वान्संप्राप्य स्वपदान्यथ । रेजिरे विपुलानंदैरसुरानार्दयंस्ततः

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦੇ ਰਹੇ।

Verse 48

ततः सर्वे समेत्याशु बृहस्पतिपुरस्सराः । देवाः सर्वेऽनमन्मौलिमालार्च्चित पदाम्बुजम् । हरिं द्रष्टुमथागच्छन्नयोध्यायां समुत्सुकाः

ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਅਗੇ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਮੌਲੀ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਧਰ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 49

आगत्य च ततः श्रुत्वा नानाविधगुणादरम् । भावैः पुण्यैः समभ्यर्च्य नत्वा प्रांजलयस्तदा । हरिमेकाग्रमनसा ध्यायन्तो ध्याननिष्ठिताः

ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਤੇ (ਹਰੀ ਦੀ) ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੰਨ-ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ।

Verse 50

तानागतान्समालोक्य पदभक्त्या कृतानतीन् । प्रसन्नः प्राह विश्वात्मा पीतवासा जनार्दनः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰੀ ਜਨਾਰਦਨ—ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 51

श्रीभगवानुवाच । भोभो देवा भवन्तश्च चिराद्दिष्टयाद्यसंगताः । अधुना भवतामिच्छां कां करोमि सुरा अहम् । तद्ब्रूत त्वरिता मह्यं किं विलंबेन निर्भयाः

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਹੇ ਦੇਵੋ! ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ? ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ—ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ?”

Verse 52

देवा ऊचुः । भगवन्देवदेवेश त्वया संप्रति सर्वशः । सर्वं समभवत्कार्यं निष्पन्नं वै जगत्पते

ਦੇਵ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵেশ! ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਹੁਣ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।”

Verse 53

तथापि सर्वदा भाव्यं नित्यं देव त्वया विभो । अस्मद्रक्षार्थमत्रैव विजितेन्द्रियवर्त्मना

“ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਭੋ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦਿਆਂ।”

Verse 54

एवमेव सदा कार्यं शत्रुपक्षविनाशनम्

“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਪੱਖ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ।”

Verse 55

श्रीभगवानुवाच । एवमेतत्करिष्यामि भवतामरिसंजयम् । श्रीमतां तेजसो वृद्धिं करिष्यामि सदासुराः । कथेयं च सदा ख्यातिं लोके यास्यति चोत्तमाम्

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੁਹਾਡੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਂਗਾ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਾਂ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਧਾਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ।”

Verse 56

अयं नाम्ना गुप्तहरिर्देवो भुवनविश्रुतः । मदीयं परमं गुह्यं स्थानं ख्यातिं समेष्यति

“ਇਹ ਦੇਵਤਾ ‘ਗੁਪਤ-ਹਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ ਧਾਮ ਵਜੋਂ ਖਿਆਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।”

Verse 57

अत्र यः प्राणिनां श्रेष्ठः पूजायज्ञजपादिकम् । करोति परया भक्त्या स याति परमां गतिम्

“ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਯਜ੍ਞ, ਜਪ ਆਦਿਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 58

अत्र यः कुरुते दानं यथाशक्त्या जितेन्द्रियः । स स्वर्गमतुलं प्राप्य न शोचति कदाचन

ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੋਈ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੁਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 59

अत्र मत्प्रीतये देवाः प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । दातव्या गौः प्रयत्नेन सवत्सा विधिपूर्वकम्

ਇੱਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ, ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਛੜੇ ਸਮੇਤ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 60

स्वर्णशृंगी रौप्यखुरी वस्त्रद्वयसमावृता । कांस्योपदोहना ताम्रपृष्ठी बहुगुणान्विता

ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਿੰਗਾਂ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਖੁਰ; ਦੋ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਦੁੱਧ-ਦੋਹਣ ਪਾਤ੍ਰ, ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਪਿੱਠ—ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 61

रत्नपुच्छा दुग्धवती घंटाभरणभूषिता । अर्चिता गंधपुष्पाद्यैः सुप्रसन्नाऽमृतप्रजा

ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਪੂੰਛ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ। ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਉੱਤਮ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲੀ।

Verse 62

द्विजाय वेदविज्ञाय गुणिने निर्मलात्मने । विष्णुभक्ताय विदुषे आनृशंस्यरताय च

ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਗੁਣੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ—(ਇਹ ਦਾਨ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 63

ब्राह्मणाय च गौर्देया सर्वत्रसुखमश्नुते । न देया द्विजमात्राय दातारं सोऽवपातयेत्

ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਦਾਤਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਮਾਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੋ—ਐਸਾ ਗ੍ਰਹੀਤਾ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਪਤਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

मत्प्रीतयेऽत्र दातव्या निर्मलेनांतरात्मना

ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਦਾਨ ਨਿਰਮਲ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

स्नातं यैश्च विशुद्ध्यर्थमत्र मद्भक्तितत्परैः । तेषां स्वर्गतयो नित्यं मुक्तिः करतले स्थिता

ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 66

तथा चक्रहरेः पीठे मत्प्रीत्यै दानमुत्तमम् । जपहोमादिकं चापि कर्त्तव्यं यत्नतो नरैः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਕ੍ਰਹਰੀ ਦੇ ਪੀਠ (ਧਾਮ) ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਪ, ਹੋਮ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 67

भवन्तोऽपि विधानेन यात्रां कुर्वंतु सत्तमाः । अस्माद्गुप्तहरेः स्थानान्निकटे संगमे शुभे

ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰੋ—ਇਸ ਗੁਪਤ ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੁਭ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ।

Verse 68

प्रत्यग्भागे गोप्रताराद्योजनत्रयसंमिते । घर्घरांबुतरंगिण्या सरयूः संगता यतः

ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਛਲਦੀ ਘਰਘਰਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਰਯੂ ਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 69

अत्र स्नात्वा विधानेन द्रष्टव्योऽत्र प्रयत्नतः । देवो गुप्तहरिर्नाम सर्वकामार्थसिद्धिदः

ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੁਪਤਹਰੀ ਨਾਮਕ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे देवः पीताम्बरधरोऽच्युतः । देवा अपि विधानेन कृत्वा यात्रां प्रयत्नतः । अयोध्यायां स्थिता नित्यं हरेर्गुणविमोहिताः

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਵੱਸਣਾ ਕੀਤਾ।

Verse 71

तदाप्रभृति विप्रेंद्र तत्स्थानं भुवि पप्रथे । कार्तिक्यां तु विशेषेण यात्रा सांवत्सरी भवेत्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 72

विभोर्गुप्तहरेस्तत्र संगमस्नानपूर्विका । गोप्रतारे च तीर्थेऽस्मिन्सरयूघर्घराश्रिते । स्नात्वा देवोऽर्चनीयोऽयं सर्वकामफलप्रदः

ਉੱਥੇ ਮਹਾਬਲੀ ਗੁਪਤਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਸੰਗਮ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਘਰਘਰਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੇਵ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

तथा चक्रहरेर्यात्रा कर्त्तव्या सुप्रयत्नतः । मार्गशार्षस्य विशदे पक्षे हरितिथौ नरैः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਕ੍ਰਹਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਬੜੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ।

Verse 74

एवं यः कुरुते यात्रां विष्णुलोके स मोदते

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 75

श्रीसूत उवाच । एवमुक्त्वा तु विरते मुनौ कलशजन्मनि । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनराह सविस्मयः

ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਘੜੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਦ ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਲਈ, ਤਾਂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।

Verse 76

व्यास उवाच । अत्याश्चर्य्यमयीं ब्रह्मन्कथामेतां तपोधन । उक्तवानसि येनैतत्साश्चर्य्यं मम मानसम्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਤਪ ਦਾ ਧਨ! ਤੂੰ ਇਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਉਚਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 77

विस्तरेण मम ब्रूहि माहात्म्यं परमाद्भुतम्

ਮੇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸੋ।

Verse 78

शृणु संगममाहात्म्यं विप्रेंद्र परमाद्भुतम् । स्कन्ददेवाच्छ्रुतं सम्यक्कथयामि तथा तव

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਦਾ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣੋ। ਸਕੰਦਦੇਵ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 79

दशकोटिसहस्राणि दशकोटिशतानि च । तीर्थानि सरयूनद्या घर्घरोदकसंगमे । निवसंति सदा विप्र स्कन्दादवगतं मया

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਅਤੇ ਘਰਘਰਾ ਦੇ ਜਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੈਂ ਸਕੰਦਦੇਵ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।

Verse 80

देवतानां सुराणां च सिद्धानां योगिनां तथा । ब्रह्मविष्णुशिवानां च सान्निध्यं सर्वदा स्थितम्

ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭੀ ਸਦਾ-ਸਰਵਦਾ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਯਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 81

तस्मिन्संगमसलिले नरः स्नात्वा समाहितः । संतर्प्य पितृदेवांश्च दत्त्वा दानं स्वशक्तितः

ਉਸ ਸੰਗਮ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।

Verse 82

हुत्वा वैष्णवमंत्रेण शुचिर्यत्फलमाप्नुयात् । तदिहैकमना विप्र शृणु यत्कथयामि ते

ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਫਲ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ, ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 83

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे

ਇਹ ਪੁੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸੌ ਵਾਜਪੇਯ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ—ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਹੂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

सुवर्णदाने यत्पुण्यमहन्यहनि तद्भवेत्

ਸੁਵਰਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਪੁੰਨ ਉੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 85

अमावास्यां पौर्णमास्यां द्वादश्योरुभयोरपि । अयने च व्यतीपाते स्नानं वैष्णवलोकदम्

ਅਮਾਵਸਿਆ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀਆਂ, ਅਯਨ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ—ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ, ਵਿਸ਼ਨੁ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 86

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । विधिवत्संगमे स्नायात्पौष्यां तदविशेषतः

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਤੱਕ ਖੜਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਪੁਸ਼੍ਯਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸੰਗਮ ਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 87

लंबतेऽवाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । स्नातानां शुचिभिस्तोयैः संगमे प्रयतात्मनाम्

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਤੱਕ ਉਲਟਾ ਲਟਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਯਮਵਾਨ ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਜਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

Verse 88

व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि

ਜੋ ਪੁੰਨਮਈ ਜਾਗਰਣ ਤੇ ਉਤਥਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਵੇਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 89

पौषे मासि विशेषेण स्नानं बहुफलप्रदम्

ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਬਹੁਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 90

पौषे मासि विशेषेण यः कुर्यात्स्नानमादृतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा वर्णसंकरः । स याति ब्रह्मणः स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम्

ਜੋ ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ—ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 91

पौषे मासे तु यो दद्याद्घृताढ्यं दीपमुत्तमम् । विधिवच्छ्रद्धया विप्र शृणु तस्यापि यत्फलम्

ਪਰ ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉੱਤਮ ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 92

नानाजन्मार्जितं पापं स्वल्पं बह्वपि वा भवेत् । तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं तोयस्थं लवणं यथा

ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪਾਪ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ—ਸਭ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਲੂਣ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 93

आयुरारोग्यमैश्वर्यं संततीः सौख्यमुत्तमम् । प्राप्नोति फलदं नित्यं दीपदः पुण्यभाङ्नरः

ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਫਲਦਾਇਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਅਰੋਗਤਾ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸੁਖ।

Verse 94

यस्तु शुक्लत्रयोदश्यां पौषेऽत्र प्रयतो व्रती । जागरं कुरुते धीरः स गच्छेद्भवनं हरेः

ਪਰ ਜੋ ਧੀਰ ਵ੍ਰਤੀ ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 95

जागरं विदधद्रात्रौ दीपं दत्त्वा तु सर्वशः । होमं च कारयेद्विप्रो नियतात्मा शुचिव्रतः

ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੀਵੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਿਤ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਮ ਵੀ ਕਰਵਾਏ।

Verse 96

वैष्णवो विष्णुपूजां च कुर्वञ्छृण्वन्हरेः कथाम् । गीतवादित्रनृत्यैश्च विष्णुतोषणकारकैः । कथाभिः पुण्ययुक्ताभिर्जागृयाच्छर्वरीं नरः

ਵੈਸ਼ਨਵ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਹਰੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ, ਗੀਤ-ਵਾਜੇ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੁੰਨ-ਭਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ।

Verse 97

ततः प्रभाते विमले स्नात्वा विधिवदादरात् । विष्णुं संपूज्य विप्रांश्च देयं स्वर्णादि शक्तितः

ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।

Verse 98

स्वर्णं चान्नं च वासांसि यो दद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । संगमे विधिवद्विद्वान्स याति परमां गतिम्

ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਸੋਨਾ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

वर्षेवर्षे तु कर्तव्यो जागरः पुण्यतत्परैः

ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 100

हरिः पूज्यो द्विजाः सम्यक्संतोष्याः शक्तितो नरैः । तेन विष्णोः परा तुष्टिः पापानि विफलानि च । भवंति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात्

ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੱਪ ਵਿਸ਼ਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਪ ਆਪਣਾ ਬਲ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।

Verse 101

तत्र स्नातो दिवं याति अत्र स्नातः सुखी भवेत

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 102

त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते । तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यांति संगमजैर्जलैः

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ—ਜਦ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 103

भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां न संगमसमा गतिः

ਇੱਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਗਤੀ/ਆਸਰਾ ਖੋਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਗਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ।

Verse 104

सप्तावरान्सप्तपरान्पुरुषश्चात्मनासह । पुंसस्तारयते सर्वान्संगमे स्नानमाचरन्

ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੂੰ—ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ—ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

जात्यंधैरिह ते तुल्यास्तथा पंगुभिरेव च । समेत्यात्र च न स्नान्ति सरयूघर्घरसंगमे

ਇੱਥੇ ਜੋ ਲੋਕ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਲੰਗੜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਹਨ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੀ ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਘਰਘਰਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 106

वर्णानां ब्राह्मणो यद्वत्तथा तीर्थेषु संगमः । सरयूघर्घरायोगे वैष्णवस्थो नरः सदा

ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਘਰਘਰਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 107

अत्र स्नानेन दानेन यथा शक्त्या जितेंद्रियः । होमेन विधिपुक्तेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 108

नरो वा यदि वा नारी विधिवत्स्नानमाचरेत् । स्वर्गलोकनिवासो हि भवेत्तस्य न संशयः

ਮਰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਔਰਤ, ਜੋ ਵਿਧੀਵਤ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 109

यथा वह्निर्दहेत्सर्वं शुष्कमार्द्रमथापि वा । भस्मीभवंति पापानि तत्समागममज्जनात्

ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਿੱਜਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 110

एकतः सर्वतीर्थानि नानाविधिफलानि वै । सरयूघर्घरोत्पन्नसंगमस्त्वधिको भवेत्

ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਭ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਨਾਨਾ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ; ਪਰ ਸਰਯੂ ਦੀ ਘਰਘਰਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਗਮ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 111

सर्वतीर्थावगाहस्य फलं यादृक्स्मृतं श्रुतौ । तादृक्फलं नृणां सम्यग्भवेत्संगममज्जनात्

ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 112

गोप्रताराभिधं तीर्थमपरं वर्ततेऽनघ । सन्निधौ संगमस्यैव महापातकनाशनम्

ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਜੋ ਇਸੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 113

यत्र स्नानेन दानेन न शोचति नरः क्वचित् । गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ; ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਵਰਗਾ ਤੀਰਥ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 114

वाराणस्यां यथा विद्वन्वर्त्तते मणिकर्णिका । उज्जयिन्यां यथा विप्र महाकालनिकेतनम्

ਜਿਵੇਂ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉੱਜਯਿਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—

Verse 115

नैमिषे चक्रवापी तु यथा तीर्थतमा स्मृता । अयोध्यायां तथा विप्र गोप्रताराभिधं महत्

ਜਿਵੇਂ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਵਾਪੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 116

यत्र रामाज्ञया विद्वन्साकेतनगरीजनाः । अवापुः स्वर्गमतुलं निमज्ज्य परमांभसि

ਜਿੱਥੇ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਾਕੇਤ ਨਗਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਅਤੁਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 117

व्यास उवाच । अवापुस्ते कथं स्वर्गं साकेतनगरीजनाः । कथं च राघवो विद्वन्नेतत्कथय सुव्रत

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਕੇਤ ਨਗਰੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰਵਾਇਆ? ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 118

अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने कथामेतां सुविस्तरात् । यथाजगाम रामोऽसौ स्वर्गं स च पुरीजनः

ਅਗਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਮ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਨਗਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਏ।

Verse 119

पुरा रामो विधायैव देवकार्य्यमतंद्रितः । स्वर्गं गंतुं मनश्चक्रे भ्रातृभ्यां सह वीरधीः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਵੀਰ-ਧੀਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 120

ततो निशम्य चारेण वानराः कामरूपिणः । ऋक्षगोपुच्छरक्षांसि समुत्पेतुरनेकशः

ਤਦੋਂ ਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਮਰੂਪੀ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ, ਰਿੱਛ ਅਤੇ ਗੋਪੁੱਛ ਰਾਖਸ਼ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 121

देवगंधर्वपुत्राश्च ऋषिपुत्राश्च वानराः । रामक्षयं विदित्वा तु सर्व एव समागताः

ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਨਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 122

ते राममनुगत्योचुः सर्वे वानरयूथपाः । तवानुगमने राजन्संप्राप्ताः स्म इहानघ

ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ-ਯੂਥਪਤੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।”

Verse 123

यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ । सर्वे खलु हताः स्याम दण्डेन महता नृप

“ਜੇ ਹੇ ਰਾਮ, ਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਡੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।”

Verse 125

यावत्प्रजा धरिष्यंति तावदेव विभीषण । कारयस्व महद्राज्यं लंकां त्वं पालयिष्यसि

“ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਜਾ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ, ਹੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ; ਤੂੰ ਲੰਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗਾ।”

Verse 126

शाधि राज्यं च खल्वेतन्नान्यथा मे वचः कुरु । प्रजास्त्वं रक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि

ਇਹ ਰਾਜ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਹੋਰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ।

Verse 127

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो हनुमंतमथाब्रवीत् । वायुपुत्र चिरं जीव मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਨੇ ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ, ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹੋ; ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ।”

Verse 128

यावल्लोका वदिष्यंति मत्कथां वानरर्षभ । तावत्त्वं धारय प्राणान्प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्

ਹੇ ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਕਥਾ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰ ਕੇ ਰਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 129

मैन्दश्च द्विविदश्चैव अमृतप्राशनावुभौ । यावल्लोका धरिष्यंति तावदेतौ धरिष्यतः

ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ—ਦੋਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ।

Verse 130

पुत्रपौत्राश्च येऽस्माकं तान्रक्षन्त्विह वानराः । एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थः सर्वानथ च वानरान् । मया सार्धं प्रयातेति तदा तान्राघवोऽब्रवीत्

“ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਵਾਨਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਨੇ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੋ।”

Verse 131

प्रभातायां तु शर्वर्य्यां पृथुवक्षा महाभुजः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत्

ਜਦ ਰਾਤ ਪ੍ਰਭਾਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵੇਰ ਬਣੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼ ਵਾਲੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਤਦ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 132

अग्निहोत्राणि यांत्वग्रे दीप्यमानानि सर्वशः । वाजपेयातिरात्राणि निर्यातु च ममाग्रतः

“ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਗ-ਕੁੰਡ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਣ, ਚੌਫੇਰੋਂ ਦਹਕਦੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਯਜ્ઞ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ।”

Verse 133

ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निश्चित्य चेतसा । चकार विधिवत्कर्म महाप्रास्थानिकं विधिम्

ਤਦ ਤੇਜਸਵੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਸਮ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 134

ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्मचर्यसमन्वितः । कुशानादाय पाणिभ्यां महाप्रस्थानमुद्यतः

ਫਿਰ ਖੌਮ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

Verse 135

न व्याहरच्छुभं किंचिदशुभं वा नरेश्वरः । निष्क्रम्य नगरात्तस्मात्सागरादिव चंद्रमाः

ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਬੋਲ ਉਚਾਰਿਆ, ਨਾ ਅਸ਼ੁਭ। ਉਸ ਨਗਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਗਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ।

Verse 136

रामस्य सव्यपार्श्वे तु सपद्मा श्रीः समाश्रिता । दक्षिणे ह्रीर्विशालाक्षी व्यवसायस्तथाग्रतः

ਰਾਮ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕਮਲ-ਧਾਰিণੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਆਸਨ ਲੈ ਬੈਠੀ ਸੀ; ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹ੍ਰੀ (ਲੱਜਾ) ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਿਵਸਾਯ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਦਮ—ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 137

नानाविधायुधान्यत्र धनुर्ज्याप्रभृतीनि च । अनुव्रजंति काकुत्स्थं सर्वे पुरुष विग्रहाः

ਉੱਥੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਯੁਧ—ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਜਿਆ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ—ਕਾਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ; ਸਭ ਹੀ ਪੁਰਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀ ਬਣੇ।

Verse 138

वेदो ब्राह्मणरूपेण सावित्री सव्यदक्षिणे । ओंकारोऽथ वषङ्कारः सर्वे रामं तदाऽव्रजन्

ਵੇਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ; ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਵੀ—ਉਹ ਸਭ ਤਦ ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਗ ਚਲੇ।

Verse 139

ऋषयश्च महात्मानः सर्वे चैव महीधराः । अनुगच्छन्ति काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸਭ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਕਾਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ—ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦੁਆਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

Verse 140

तथानुयांति काकुत्स्थमंतःपुरगताः स्त्रियः । सवृद्धाबालदासीकाः सपर्षद्द्वाररक्षकाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਕਾਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੀਆਂ—ਵੱਡੀਆਂ ਉਮਰ ਵਾਲੀਆਂ, ਬੱਚੇ, ਦਾਸੀਆਂ, ਸਭਾ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਅਤੇ ਦੁਆਰ-ਰੱਖੇ ਵੀ ਨਾਲ ਸਨ।

Verse 141

सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ । रामं व्रजंतमागम्य रघुवंशमनुव्रताः

ਭਰਤ ਵੀ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਨਿਭਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਿਆ।

Verse 142

ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समंततः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुगच्छति सर्वशः

ਫਿਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਪ੍ਰ—ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਪਾਲਕ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਾਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 143

मंत्रिणो भृत्ययुक्ताश्च सपुत्राः सहबांधवाः । सर्वे ते सानुगाश्चैव ह्यनु गच्छंति राघवम्

ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ; ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਲਾਵ-ਲਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ।

Verse 144

ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः । गच्छंतमनुगच्छंतिराघवं गुणरंजिताः

ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭੀੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 145

तथा प्रजाश्च सकलाः सपुत्राश्च सवबांधवाः । राघवस्यानुगाश्चासन्दृष्ट्वा विगतकल्मषम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਅਨੁਗਾਮੀ ਬਣ ਗਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੇਖਿਆ।

Verse 146

स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे प्रयतमानसाः । कृत्वा किलकिलाशब्दमनुयाताश्च राघवम्

ਸਾਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕਿਲਕਿਲੇ ਨਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 147

न कश्चित्तत्र दीनोऽभून्न भीतो नातिदुःखितः । प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे वभूवुः परमाद्भुताः

ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ; ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਮੁਦਿਤ ਸਨ—ਇਕ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ।

Verse 148

द्रष्टुकामाश्च निर्वाणं राज्ञो जनपदास्तथा । संप्राप्तास्तेऽपि दृष्ट्वैव नभोमार्गेण चक्रिणम्

ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 149

ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः । आगत्य परया भक्त्या पृष्ठतः समुपाययुः

ਭਾਲੂ, ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼—ਨਗਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਆ ਕੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹੋ ਗਏ।

Verse 150

तानि भूतानि नगरे ह्यन्तर्धानगतान्यपि । राघवं तेऽप्यनुययुः स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

ਨਗਰ ਦੇ ਉਹ ਜੀਵ—ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ—ਉਹ ਵੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦੁਆਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 151

यानि पश्यंति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च । सत्त्वानि स्वर्गगमने मतिं कुर्वंति तान्यपि

ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ—ਥਿਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ—ਕਾਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਭੀ ਸਵਰਗ-ਗਮਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਤਿ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

Verse 152

नासीत्सत्त्वमयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि किंचन । यद्राघवं नानुयाति स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ ਜੀਵ—ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਸੁਖਮ ਹੋਵੇ—ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦੁਆਰ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਤੁਰਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 153

अथार्द्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखो ययौ । सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनंदनः

ਫਿਰ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਤੁਰ ਕੇ ਉਹ ਨਦੀ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਮੁੜ ਕੇ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਪੁੰਨ-ਜਲ ਵਾਲੀ ਸਰਯੂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 154

अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः । आययौ तत्र काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

ਉਸੇ ਪਲ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਦ ਕਾਕੁਤਸਥ ਸਵਰਗ-ਦੁਆਰ ਤੇ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 155

विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिः सर्वतो वृतः । दीपयन्सर्वतो व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम्

ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ, ਅਨੁੱਤਮ ਜੋਤਿ-ਪੁੰਜ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 156

स्वयंप्रभैश्च तेजोभिर्महद्भिः पुण्यकर्मभिः । पुण्या वाता ववुस्तत्र गन्धवंतः सुखप्रदाः

ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਹਾਨ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇਜ ਚਮਕੇ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹੀਆਂ ਜੋ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 157

सपुण्यपुष्पवर्षं च वायुयुक्तं महाजवम् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च तस्मिन्सूर्यौपस्थितः

ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਈ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਆਦਰ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 158

शरयूसलिलं रामः पद्भ्यां स समुपास्पृशत् । ततो ब्रह्मा सुरैर्युक्तः स्तोतुं समुपचक्रमे

ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਯੂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤਾ; ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਗਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

Verse 159

त्वं हि लोकपतिर्देव न त्वां जानाति कश्चन । अहं ते वै विशालाक्ष भूतपूर्वपरिग्रहः

ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਪੂਰੀ ਤੱਤ-ਸਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹਾਂ—ਪੁਰਾਤਨ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੇਵਕ।

Verse 160

त्वमचिंत्यं महद्भूतमक्षयं लोकसंग्रहे । यामिच्छसि महावीर्य तां तनुं प्रविश स्वकाम्

ਤੂੰ ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਹੈਂ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ, ਜੋ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਵੀਰ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਤਨ ਨੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।

Verse 161

पितामहस्य वचनादिदमेवाविशत्स्वयम् । सुदिव्यं वैष्णवं तेजः संसारं स सहानुजः । ततो विष्णुतनुन्देवाः पूजयन्तः सुरोत्तमम्

ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੇਜ ਆਪ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਜ ਸਹਿਤ, ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਤਦ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਦੇਵੋਤਮ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 162

साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसस्तथा । सुपर्णा नागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः

ਸਾਧ੍ਯ, ਮਰੁਦਗਣ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ—ਅਗਨੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ—ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ਿਗਣ; ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ; ਸੁਪਰਨ, ਨਾਗ ਤੇ ਯਕਸ਼; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੈਤ੍ਯ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ—

Verse 163

देवाः प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे पूर्णमनोरथाः । साधुसाध्विति ते सर्वे त्रिदिवस्था बभाषिरे

ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਮੁਦਿਤ ਹੋਏ, ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਸਭ “ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!” ਕਹਿ ਉੱਠੇ।

Verse 164

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह । एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत

ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਪੁੰਨਮਈ ਲੋਕ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੋ।”

Verse 165

इमे तु सर्वे मत्स्नेहादायाताः सर्वमानवाः । भक्ताश्च भक्तिमन्तश्च त्यक्तात्मानोऽपि सर्वशः

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ—ਭਗਤ, ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

Verse 166

तच्छ्रुत्वा विष्णुकथितं सर्वलोकेश्वरोऽब्रवीत् । लोकं सन्तानिकं नाम संस्थास्यंति हि मानवाः

ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ‘ਸੰਤਾਨਿਕ’ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।”

Verse 167

स्वर्गद्वारेऽत्र वै तीर्थे राममेवानुचिन्तयन् । प्राणांस्त्यजति भक्त्या वै स संतानं परं लभेत्

ਇੱਥੇ ‘ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਪਰਮ ‘ਸੰਤਾਨਿਕ’ ਫਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 168

सर्वे संतानिकंनाम ब्रह्मलोकादनन्तरम् । वानराश्च स्वकां योनिं राक्षसाश्चापि राक्षसीम्

ਸਾਰੇ ਹੀ ‘ਸੰਤਾਨਿਕ’ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ।

Verse 169

यस्या विनिःसृता ये वै सुरासुरतनूद्भवाः । आदित्यतनयश्चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम्

ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਜੀਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੀ, ਸੂਰਯਮੰਡਲ ਸਮੇਤ, ਉੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 170

ऋषयो नागयक्षाश्च प्रयास्यन्ति स्वकारणम् । तथा ब्रुवति देवेशे गोप्रतारमुपस्थितम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ।” ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ‘ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 171

तज्जलं सरयूं भेजे परिपूर्णं ततो जलम् । अवगाह्य जलं सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा प्रहृष्टवत्

ਉਹ ਜਲ ਸਰਯੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਾ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।

Verse 172

मानुषं देहमुत्सृज्य ते विमानान्यथारुहन् । तिर्यग्योनिगता ये च प्रविश्य सरयूं तदा

ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਅਤੇ ਜੋ ਤਿਰਛੀ ਯੋਨੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਯੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਧਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 173

देहत्यागं च ते तत्र कृत्वा दिव्यवपुर्द्धराः । तथान्यान्यपि सत्त्वानि स्थावराणि चराणि च

ਉਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ—ਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ—ਸਭ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋਏ।

Verse 174

प्राप्य चोत्तमदेहं वै देवलोकमुपागमन् । तस्मिंस्तत्र समापन्ने वानरा ऋक्षराक्षसाः । तेऽपि प्रविविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य वै तदा

ਉੱਤਮ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਵਾਨਰ, ਰਿੱਛ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਹੀ—ਉਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ।

Verse 175

तदा स्वर्गं गताः सर्वे स्मृत्वा लोकगुरुं विभुम् । जगाम त्रिदशैः सार्द्धं रामो हृष्टो महामतिः

ਤਦ ਸਭ ਨੇ ਲੋਕਗੁਰੂ ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਗਮਨ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਮਤੀ ਰਾਮ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 176

अतस्तद्गोप्रताराख्यं तीर्थं विख्यातिमागतम् । गोप्रतारे परो मोक्षो नान्यतीर्थेषु विद्यते

ਇਸ ਲਈ ‘ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ ਤੇ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ।

Verse 177

जन्मान्तरशतैर्विप्र योगोऽयं यदि लभ्यते । मुक्तिर्भवति तत्त्वेकजन्मना लभ्यते न वा

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਇਹ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਰ ਕੀ ਤੱਤ੍ਵ-ਅਵਸਥਾ ਇਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?

Verse 178

गोप्रतारे न सन्देहो हरिर्भक्त्या सुनिष्ठितः । एकेन जन्मनान्योऽपि योगमोक्षं च विन्दति

ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ: ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਜਨਮ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 179

गोप्रतारे नरो विद्वान्योऽपि स्नाति सुनिश्चितः । विशत्यसौ परं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम्

ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ—ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।

Verse 180

कार्तिक्यां च विशेषेण स्नातव्यं विजितेन्द्रियैः । कार्तिके मासि विप्रर्षे सर्वे देवाः सवासवाः । स्नातुमायान्त्ययोध्यायां गोप्रतारे विशेषतः

ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ—ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ—ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ ਤੇ।

Verse 181

गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । यत्र प्रयागराजोऽपि स्नातुमायाति कार्तिके

ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ; ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 182

निष्पापः कलुषं त्यक्त्वा शुक्लांगः सितकंचुकः । शुद्ध्यर्थं साधुकामोऽसौ प्रयागे मुनिसत्तमः

ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਮਲਿਨਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਚਿੱਟੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕੰਜੂਕ ਪਹਿਨਿਆ—ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਾਧੁ-ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 183

यानि कानि च तीर्थानि भूमौ दिव्यानि सुव्रत । कार्तिक्यां तानि सर्वाणि गोप्रतारे वसन्ति वै

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਕਾਰਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 184

गोप्रतारे जपो होमः स्नानं दानं च शक्तितः । सर्वमक्षयतां याति श्रद्धया नियमव्रतम्

ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਫਲ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 185

कार्तिके प्राप्य तद्यन्ति तीर्थानि सकलान्यपि । गोप्रतारं गमिष्यामः पापं त्यक्तुमितीच्छया

ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ‘ਆਓ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਚਲੀਏ’—ਪਾਪ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਇਉਂ ਉਹ ਨਿਸਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 186

गोप्रतारे कृतं स्नानं सर्वपापप्रणाशनम् । गोप्रतारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा गुप्तहरिं विभुम् । सर्वपापैः प्रमुच्येत नात्र कार्या विचारणा

ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਤੇ ਕੀਤਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਗੁਪਤ-ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 187

विष्णुमुद्दिश्य विप्राणां पूजनं च विशेषतः । कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः स्नानपूर्वं यतव्रतैः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨਾ ਹੈ।

Verse 189

अन्नं बहुविधं हेम वासांसि विविधानि च । दातव्यानि हरेः प्राप्त्यै भक्त्या परमया युतैः

ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਨ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਵਿਧ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ—ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ—ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 190

सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्मदायां शशिग्रहे । तुलादानस्य यत्पुण्यं तदत्र दीपदानतः

ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚੰਦਰ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਤੇ ਤੁਲਾਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 191

घृतेन दीपको यस्य तिलतैले न वा पुनः । ज्वलते मुनिशार्दूल हयमेधेन तस्य किम्

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜਿਸ ਦਾ ਦੀਵਾ ਘਿਉ ਨਾਲ ਜਾਂ ਫਿਰ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਜਲਦਾ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 192

तेनेष्टं क्रतुभिः सर्वैः कृतं तीर्थावगाहनम् । दीपदानं कृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः

ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਨੋ ਸਭ ਕ੍ਰਤੂ-ਯੱਗ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 193

नानाविधानि तीर्थानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गोप्रतारस्य तान्यत्र कलां नार्हंति षोडशीम्

ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਹ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 194

स्वर्णमल्पं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति ह्यग्निवच्चैव दीप्यते

ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 195

गोप्रताराभिधे तीर्थे त्रिलोकीविश्रुते द्विज । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 196

तत्र स्नानं तु यः कुर्याद्विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 197

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

ਜੋ ਉੱਥੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਰਹੇ, ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ—ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 198

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्गोप्रतारे विधानतः । ते विशंति पदं विष्णोर्निःसंदग्धं तपोधन

ਹੇ ਤਪ-ਧਨ! ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੜਨ ਤੋਂ ਅਛੂਤੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 199

कुर्वंत्यनशनं येऽत्र विष्णुभक्त्या सुनिश्चिताः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

ਜੋ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ ਉਪਵਾਸ (ਅਨਸ਼ਨ) ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ।

Verse 200

अर्चयेद्यस्तु गोविंदं गोप्रतारे हि मानवः । दशसौवर्णिकं पुण्यं गोप्रतारे प्रकथ्यते

ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਜੋ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਾ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 201

अग्निहोत्रफलो धूपो गोविंदस्य समर्पितः । भूमिदानेन सदृशं गंधदानफलं स्मृतम्

ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਧੂਪ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਦਾਨ—ਗੰਧਦਾਨ—ਦਾ ਫਲ ਭੂਮਿਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 202

अत्यद्भुतमिदं विद्वन्स्थानमेतत्प्रकीर्तितम् । कार्त्तिक्यां तु विशेषेण अत्र स्नात्वा शुचिव्रतः

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ! ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਤ ਧਾਰੇ…