Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 80

Devanagari script

इति जपः । स्वर्णपत्राणि नियुतं योजनानां सहस्रकम् । पुष्करं ज्वलदा भाति तच्चिह्नं द्वीपपुष्करम्

Transliteration

iti japaḥ | svarṇapatrāṇi niyutaṃ yojanānāṃ sahasrakam | puṣkaraṃ jvaladā bhāti taccihnaṃ dvīpapuṣkaram

Translation

ਇਉਂ ਜਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸੁਵਰਨ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿਪਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਪੁਸ਼੍ਕਰ-ਦ੍ਵੀਪ’ ਦਾ ਹੈ।

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: iti (अव्यय)
• Form: अव्यय (quotative particle/इति-शब्दः)

• जपः: recitation; mantra-japa
• जपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: japa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• स्वर्ण-पत्राणि: golden leaves
• स्वर्ण-पत्राणि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: svarṇa + patra (प्रातिपदिके; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), बहुवचन; कर्मधारयः (स्वर्णानि पत्राणि)

• नियुतम्: a niyuta (ten thousand)
• नियुतम्: Visheshana (Measure qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: niyuta (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; परिमाणवाचक (ten-thousand)

• योजनानाम्: of yojanas
• योजनानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: yojana (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; परिमाण-सम्बन्धे

• सहस्रकम्: a thousand (in number/measure)
• सहस्रकम्: Visheshana (Measure qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: sahasraka (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; परिमाणवाचक (a thousand)

• पुष्करम्: Puṣkara (lotus/lake; here name)
• पुष्करम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: puṣkara (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• ज्वलदा: shining; blazing
• ज्वलदा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: jval (ज्वल् धातु) + at (शतृ)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; (पुष्करम्) विशेषणम्

• भाति: shines
• भाति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: bhā (भा धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन

• तत्-चिह्नम्: its mark/sign
• तत्-चिह्नम्: Karta (Predicate nominative/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: tad + cihna (प्रातिपदिके; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (तस्य चिह्नम्)

• द्वीप-पुष्करम्: Dvīpa-Puṣkara (the island named Puṣkara)
• द्वीप-पुष्करम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: dvīpa + puṣkara (प्रातिपदिके; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (पुष्कर-नामकं द्वीपम् / द्वीपस्य पुष्करम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Puṣkara-dvīpa

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A colossal lotus with golden petals, rimmed with flame-like brilliance, floating above or forming the very sign of an island; the lotus spans the horizon, with tiny celestial beings circling it like sparks.

Characters & Entities

• Puṣkara-dvīpa
• Puṣkara (lotus)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The cosmos is portrayed as radiant and symbol-filled; sacred emblems (like the blazing lotus) signify divine order and auspiciousness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Puṣkara-dvīpa is mentioned as a cosmological region; it is distinct from the terrestrial Puṣkara-tīrtha of Rajasthan.

What ritualistic prescription is mentioned?

"Iti japaḥ" indicates a recitation segment; the verse then describes the region’s defining emblem.